Spieghel der Leyen (nach HS unter Zuhilfenahme der Edition von Friedel Helga Roolfs)

<2r>
¶ Hijr beghi(n)t de vorrede vp desse(n) boeke . dat seer nutte is de(n) leye(n) . <in HS: leyen . u.d.Z. ergänzt>
vn(de) is daer v(m)me ghehete(n) een spieghel d(er) leyen .
Ihesus cristus marien enighe
gheborene sone de nicht en ha
tet va(n) al de(m) dat he ie ghewrochte .
ghelijck als de prophete va(n) em
schriuet . Mer he hatet de quade(n)
sunde yn vns de wy begaen van daghe
to daghe . Vn(de) als got seluen seghet in de(n)
beghynne der biblien . Alle menschelike
gheboerte van naturen is gheneyghet
sunde to doene . als men alle daghe lei
der vele suet ouer alle de werlt ghescheen .
Vn(de) want somich is de sunde doet van
rechter quaetheit . somich van v(er)sumen
heit . vn(de) somich van vnwetenheit . Vn(de)
want daer manich simpel leye is . wis
te he den rechten wech ofte grunt wo
swaer de sunde vor gode weer . vn(de) alle
de maneere wo de sunde eerst komen .
ofte wo ze he(n)ne gaen . vn(de) wat de hillighe
scrift hijr van holt . ze solden em lichte
bet van sunden hoeden . Want al hoert
manich sympel leye some tijt yn der ker
ken wat gudes seggen vn(de) de hillighe scrift
exponeeren of duden . so is leider de me
<2v>
morie v(er)gheetende . als een mester in der na
ture(n) bescrijft . vn(de) hebbent kort vergheeten .
¶ Hijr v(m)me want daer manich sympel
leye is de gheerne gode denen solde . vp dat
he den rechten grunt wiste vn(de) daghelix
lesen mochte waer vp een recht kerste(n) le
uen stunde . hijr v(m)me so hebbe ic my yn
den namen godes vnderwunde(n) dit boec
to scryuene . nicht wt my seluen . mer als
de hillighe scryft seghet . vnde de leeue(n) hil
lighen leeres der hillighen kerken vns to
bate gheleert hebben . ¶ Vnde ghi sullen
weten . dat dit boeck in dren boeken ghe
deelt is . vnde ijtlick boeck . ¶ Dat eerste
boeck is . wan dat de sunde(n) aller eerst
comen eder quamen . vn(de) wo ze begu(n)den .
vn(de) wo alle sunde noch daghelix eerst
yn vns comen . dat dat eerste derden deel
is . Dat ander derde deel is . wat de sunde
synt . vn(de) dat vnderscheet daer van . Dat
derde deel is . waer by vn(de) wat de sake sy
dat wi so ghemeenlike in sunde(n) bliuen .
¶ Dat ander boeck is oec yn dreen ghe
deelt . vn(de) gaet vele vp dat ewangeliu(m) wo
dat got lazaru(m) verweckede . vn(de) is dat
eerste deel waer bi wi eerst solen ver-
<3r>
wecket werden . als dat wi ontwaer w(er)den
dat wi dweelen in sunden . Dat and(er) deel
is wat daer to behoert . vn(de) wo men vns
van sunden hoeden vn(de) vntbinden sal .
Dat derde deel is . wo de ghene die de
werlt bouwen . sick best van sunden hoe
den solen . myt ener clenen reghele(n) daer ze
bi leuen moghen . ¶ Dat derde boeck
is van den lope dusser boesen werlt . vn(de)
is oeck in dreen ghedeelt . Dat eerste is
van wen vns alle liden comet vnde vn
gheual daer de werlt daghelix mede
gheplaghet weerdt . Dat and(er) is . waer
vmme dat wi so vake(n) plaghe vn(de) vn
gheual hijr liden . Dat derde is . waer
ynne dat wi nicht rechte gheplaghet w(er)
den . ¶ Vn(de) ghi sold oeck weten . dat dat
eerste boeck vn(de) dat derde in ryme ghe
sat is . want so manich curiose mensche
lieuer ryme leset . vn(de) oeck werltlike(n) lu
den ghenoechliker is daer ouer to due
ren . Mer dat and(er) boeck is in slichten
woerden ghesat . vp dat ghi van beide(n)
wat hebben . ¶ Voertmeer wetet dat
dit boeck nicht ghemaket en is wt
wijsheit des ghenen de dit boeck to
<3v>
samende ghesat heuet . want he daer
nicht toe ghedaen en heft . dan he ghety(m)
mert heuet myt vremeder reeschap . vnde
ghelijck dat een myt synen arbeide de spa
nen to samende draghet die vremede mes
ters ghehouwen hebben . Vn(de) vp dat alle
de ghene die dit lesen ofte horen lesen . de
better ghelouen hijr toe hebben moghen .
so is daer in velen steden dat latijn voer
ghesat also als de hillighen gheleert heb
ben . vn(de) beide de mester vn(de) dat boeck ghe
nomet wert waer et ghescreuen staet .
vn(de) in duetscher taele dan na vntbunde(n) .
Vn(de) oec so is in velen steden in der vntbi(n)
dincge den synne meer gheuolghet vnde
meer woerde daer to ghedaen . dan dat
latijn ofte de slichte text inholt . vn(de) dat
is ghedaen vp dat de sympel leye de bet
grunden moghe vn(de) v(er)staen ku(n)ne . want
slechtes dit boeck allene vm der leyen <gestr.: w>
willen ghemaket is . die de werlt bouwe(n)
vn(de) sick gheerne beteren solden vn(de) gode
denen . Vnde et mach wal heten . spieghel
der leyen . want elck sympel leye de gode
to denen begheert volkomelike . de mach
sick hijr in spieghelen . wat he doen ofte
<4r>
laten sal . vn(de) wo dat he een recht kersten
leuen leyden sal . vn(de) oeck wo de werlt is
hijr ghecomen vn(de) eenden sal . vnde mach
hijr ynne spieghelen volkomelike de hil
lighe scrift also vele als em ghenoech is
mede to comende to den ewighen leuen .
Want ghi hijr ynne vinden moghe(n) beide
hillighe scrift . vn(de) natuerlike scrift . als de
hillighen kerstene mesters ghemaket heb
ben . vn(de) yodesche mesters in der olden ee .
vn(de) oeck als de heidensche(n) mesters gheleert
hebben in philosophien . vn(de) anders in oere(n)
boeken . Vnde oeck somels so wyset dat
ene boeck vp dat ander . vm dattet claerli
ker vp ene ander stede ghescreuen steet . so
moghe ghi dit daer soeken bi de(n) ghetal .
want elck boeck heuet syne tafele vor em .
daer de rubrike in der tafelen volkomen
ghescreuen staet . elck myt synen ghetaele .
wat iv best ghenoeghet to lesene . dat ghi
elck capittel bi synen ghetaele vinde(n) mo
ghen . Vn(de) oeck so moghe ghi de boeke
kort vnderscheden . want in den eersten
boeke so steet een . J . bouen den scrifte(n) in
den spacio . vn(de) in den anderen boeke so
staet twe . ii . in den spacio . vn(de) in den derde(n)
<4v>
boeke so staen dree . iii . bouen der scrift in de(n)
spaciu(m) . Vn(de) hijr by moghe ghi kort vynde(n)
wat boeke ofte wat materien dat ghi heb
ben wilt . Vn(de) oeck so is de text to velen ste
den mit roden vnderstreke(n) . vp dat ghi et
vnderscheden moeghen . Aldus moeghe
ghi in dessen boeke soeke(n) wat iv best ga
det . God gheue iv also to soeken vn(de) to le
sen dat ghi daer by verbetert weerden .
Vnde willen dit boeck to godes eeren be
ghinne(n) . vn(de) in den ghebenediden namen ihesus . <in HS: ihesus . u.d.Z. ergänzt> .
Hijr beghint de tafele van
den eersten boeke . vn(de) is . waer van
de sunde eerst komen . vn(de) wat dat de sun
de sijn . dat derde wat vns in sunden holt .
<a.l.R.: . J . > Jnt eerste een ghebet vn(de) een vorgancg va(n) de(n) erste(n) boeke . <in HS: de(n) - boeke . u.d.Z. ergänzt>
Hijr beghint dat erste
<a.l.R.: . ii . > boeck . ¶ Jnt erste . wo dat de erste su(n)de
in den ghedachte(n) begu(n)de in de(n) hemel . vnde wo lucifer viel . <in HS: wo - viel . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . iii . > ¶ Wo ada(m) dat ghebot
brack . vn(de) wo de ghedachte(n) vor de(n) su(n)de(n) syn .
<a.l.R.: . iiii . > ¶ Wo ada(m) vn(de) eua noch in vns wonen na
gheestlike(n) sy(n)ne . vn(de) wo de via(n)t de(n) raet erst wtghift to de(n) sunde(n) . <in HS: wtghift - sunde(n) . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . v . > ¶ Va(n) ghenoechte(n) d(er) ghe
dachte(n) . vn(de) wo de ghenoechte de(n) ghedachte(n) volghet . <in HS: volghet . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . vi . > ¶ Va(n) de(n) volborde d(er) su(n)de(n) . vn(de) wo dat
<5r>
volbord den ghenoechten volghet .
¶ Van den werken der sunde . vn(de) wo dat <a.r.R.: . vii . >
werck den volborde volghet .
¶ Van den ghewoente der sunde . vn(de) wo de <a.r.R.: . viii . >
ghewoente den werken volghet .
¶ Wo dat men bi noet sundighe(n) moet . <a.r.R.: . ix . >
vn(de) wo de noet den ghewoente volghet .
¶ Van wanhope vn(de) mistroest . wo dat de <a.r.R.: . x . >
der noet volghen .
¶ Van v(er)hardicheit in de(n) sunden . vn(de) wo dat de de(n) mistroest volghet . <in HS: de - voghet . ü.d.Z. ergänzt> <a.r.R.: . xi . >
¶ Wo dat een ku(m)merlick doet . vn(de) de ewi <a.r.R.: . xii . >
ghe helle volghet na der v(er)hardicheit .
¶ Dit is dat weder ou(er)halen va(n) de(n) sunden <a.r.R.: . xiii . >
de vorgheschreue(n) staen mit korte(n) begripe .
¶ Hijr endet dat eerste derde(n) deel va(n) de(n) eers <a.r.R.: . xiiii . >
ten boeke wo de sunde beghinnen .
Hijr beghint dat and(er) derde(n) deel va(n) den
eerste(n) boeke . va(n) de(n) sunde(n) wat ze syn .
¶ Jnt eerste wat de sunde synt in em seluen . <a.r.R.: . xv . >
vnde wat ze werken .
¶ Dit is een vorga(n)cg va(n) den teen gheboden . <a.r.R.: . xvi . >
<a.l.R.: . xvii . > ¶ Dat eerste ghebod . ¶ Dat ander ghebod . <a.r.R.: . xviii . >
<a.l.R.: . xix . > ¶ Dat derde ghebod . ¶ Dat veerde ghebod . <a.r.R.: . xx . >
<a.l.R.: . xxi . > ¶ Dat vijfte ghebod . ¶ Dat seste ghebod . <a.r.R.: . xxii . >
<a.l.R.: . xxii . > ¶ Dat seuende ghebod . ¶ Dat achtede ghebod . <a.r.R.: . xxiiii . >
<a.l.R.: . xxv . > ¶ Dat neghede ghebod . ¶ Dat teende ghebod . <a.r.R.: . xxvi . >
<5v>
<a.l.R.: . xxvii . > ¶ Wo de ghebode ghegheue(n) worden in twen
stenen tafelen in den berghe van synay .
<a.l.R.: . xxviii . > ¶ Hijr beghinnen de seuen doet sunde .
Jnt eerste van der houerdie . vn(de) wat se is .
<a.l.R.: . xxix . > ¶ Van der nydicheit . vnde wat se is .
<a.l.R.: . xxx . > ¶ Van der tornicheit . vnde wat se is .
<a.l.R.: . xxxi . > ¶ Van der traecheit . vn(de) van der droefheit . vn(de)
van ledicheit . vn(de) wo dat de een sijnt .
<a.l.R.: . xxxii . > ¶ Van der ghiricheit . vn(de) wat se is .
<a.l.R.: . xxxiii . > ¶ Van der gulsicheit . vn(de) van der dru(n)ckenscap .
wat dat se syn .
<a.l.R.: . xxxiiii . > ¶ Van der vnkuscheit . vn(de) wat se is. vn(de) wo de hillighen daer van scriue(n) . <in HS: hillighen - scriue(n) . ü.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . xxxv . > ¶ Dit is waer adam erst ghemaket woerd .
vn(de) van twen begherten de syner selen do
ghegheue(n) worden . vn(de) de wy noch hebben .
<a.l.R.: . xxxvi . > ¶ Waer v(m)me vns de kracht der houerdie erst vor
lenet wort . vn(de) waer se to gheliket wert .
<a.l.R.: . xxxvii . > ¶ Dit is waer v(m)me vns got de kracht ghegheue(n)
heft dat wi moghen haten vn(de) nyde(n) . vn(de) waer
to de haet vn(de) nijt gheliket wert .
<a.l.R.: . xxxviii . > ¶ Waer v(m)me vns got de kracht heft ghegheue(n)
dat wi moghen tornich weerden . vn(de) waer
to de torn gheliket wert in der scrift .
<a.l.R.: . xxxix . > ¶ Waer v(m)me vns got den sin verleent heuet
dat wi moghen traech vn(de) drouich werden .
vn(de) waer to dat se gheliket weerden .
<6r>
¶ Waer v(m)me vns got de kracht d(er) ghiricheit ver <a.r.R.: . xl . >
leent heuet . vn(de) waer to dat se gheliket wert .
¶ Waer v(m)me vns got de begheerte v(er)leent heft <a.r.R.: . xli . >
to ethen vn(de) to drincken . vn(de) waer to een ouer
ulodich mensche gheliket wert in der scrift .
¶ Waer v(m)me vns got de kracht verleent heuet <a.r.R.: . xlii . >
dat wi natuerlick werck ofte vnkuscheit
doen moghen . vn(de) waer to de vnkusche me(n)
sche gheliket wert in der scrift .
¶ Dit is van dren kraften der sele(n) . rede(n) . wille . <a.r.R.: . xliii . >
vn(de) memoria . dat is dechtnisse . vn(de) wo dat
rede vnde verstant bi na een syn . vn(de) waer
bi men se vnderscheden mach .
¶ Waer v(m)me vns got de memoria ofte ghedecht <a.r.R.: . xliiii . >
nisse verleent heuet .
¶ Dit is van der kracht der selen de volu(n)tas <a.r.R.: . xlv . >
hetet . dat is de wille . vnde waer v(m)me vns
got den willen vry ghegheuen heuet .
¶ Dit is een merclick ghelijcnisse va(n) ene(n) fontei <a.r.R.: . xlvi . >
ne vn(de) va(n) dren riuere(n) ghelijck of se daer wt vloye(n) .
¶ Wo dat su(n)te ioha(n)nes ewa(n)gelist . al dat in d(er) <a.r.R.: . xlvii . >
werlde is scrift . begheerlicheit des vleesches .
begheerlicheit d(er) oghe(n) . vn(de) hou(er)dye des leuens .
¶ Va(n) de(n) erste(n) riuere . de wi begheerlich(ei)t des vlesches noemen . <in HS: noemen . u.d.Z. ergänzt> <a.r.R.: . xlviii . >
¶ Van den anderen riuere . dat is <a.r.R.: . xlix . >
begheerlicheit der oghen . vn(de) waer v(m)me
<6v>
vns got den syn verleent heft .
<a.l.R.: . l . > ¶ Van de(n) derde(n) riuere . dat is houerdye desses leuens . <in HS: leuens . ü.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . li . > ¶ Wo wi mit allen krachte(n) gode dene(n) moghe(n) .
vn(de) se vns got daer v(m)me verleent heuet .
<a.l.R.: . lii . > ¶ Dit sijn de sunde(n) de eyn mit de(n) werke(n) sulue(n)
nicht en doet vn(de) nochtan doetlike sunde daer
an begaen mach . vn(de) dit heten de neghen vro
mede sunde(n) . vn(de) staen elck na den andere(n) al
le neghene to samene vnder enen tale .
<a.l.R.: . liii . > ¶ Wo men in veer manere(n) sunde begaet .
<a.l.R.: . liiii .> ¶ Dit syn de sunde(n) de men mitte(n) harte(n) begaet .
<a.l.R.: . lv . > ¶ Dit syn de sunde(n) de men mitte(n) mu(n)de begaet .
<a.l.R.: . lvi . > ¶ Dit syn de sunde(n) de men mitte(n) werke(n) begaet .
<a.l.R.: . lvii . > ¶ Dit syn de sunde(n) de men mit v(er)sume(n) begaet .
<a.l.R.: . lviii . > ¶ Dit is va(n) daghelix sunde(n) vn(de) wat se syn . vn(de)
wo wi vns daer va(n) hode(n) solle(n) . vn(de) hijr mede
endet dat ander derde deel va(n) de(n) erste(n) boke .
Hijr beghint dat leste derde deel van de(n)
erste(n) boke . vn(de) is wat de sake(n) sint de vns in sunde(n) holden . <in HS: sunde(n) holden . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . lix . > ¶ Dat erste wo dat daer
vijf sake(n) sin de ene(n) dode(n) lijcha(m) in der eerde(n)
holde(n) al leuede he vn(de) he v(er)risen wolde.
<a.l.R.: . lx . > ¶ Dit is des ghelike wo dat daer vijf saken
sin de vnse sele in sunde(n) holde(n) al wolde(n) wi vns betere(n) . <in HS: vns betere(n) . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . lxi . > ¶ Dit is de erste pu(n)t va(n) viuen .
dat wi lancge mene(n) to leuene vn(de) da(n) to betere(n) .
<7r>
¶ Dit is de ander pu(n)t de vns in sunden holt . <a.r.R.: . lxii . >
¶ Dit is de derde pu(n)t de vns in sunden holt . vn(de) <a.r.R.: . lxiii . >
een exempel van den wreden konincg de
rabbod hiet . vn(de) va(n) de(n) encgen weghe de to de(n)
hemel gheet . vn(de) a(n)ders vele mercliker pu(n)ten .
¶ Dit is wat (christu)s ghetughe syn in der olde(n) . ee . <a.r.R.: . lxiiii . >
als patriarchen . vn(de) veer vn(de) twintich p(ro)pheten.
¶ Dit is wat (christu)s ghetughe syn in d(er) nyen . ee . <a.r.R.: . lxv . >
als van synen leuen hillighen .
¶ Dit is van de(n) co(n)fessore(n) . vn(de) veer principael <a.r.R.: . lxvi >
lerers . iheronim(us) . a(m)brosius . gregori(us) . vn(de) augusti(nus) .
¶ Dit is va(n) manighe(n) hillighe(n) lerers . vn(de) een ex <a.r.R.: . lxvii . >
empel wt d(er) ewighe(n) wijsh(ei)t . vn(de) dat de helsche pijn ewich is . <in HS: pijn - is . u.d.Z. ergänzt>
¶ Dit is seer merclick . <a.r.R.: . lxviii . >
wo dat mit rechte een man heten mach.
¶ Dit is de veerde pu(n)t de de(n) sund(er) in sunde(n) holt . <a.r.R.: . lxix . >
dat is dat wi sundighe(n) vp de barmh(er)tich(ei)t . godes .
¶ Dit is dat vijfte pu(n)t de de(n) sund(er) in sunde(n) holt . vn(de) is va(n) d(er) rijcheit . <in HS: vn(de) - rijheit . u.d.Z. ergänzt> <a.r.R.: . lxx . >
¶ Hijr beghint ene schone <a.r.R.: . lxxi . >
disputacie tusschen konincg allexander vn(de)
enen heidensche(n) meistere de dyogenes hiete .
¶ Dit is dat slot vn(de) de wtgancg van den <a.r.R.: . lxxii . >
ersten boke . vn(de) is van der rijcheit wo dat
se manighen in sunden holt .
Hijr beghint dat ghebet . vn(de) de vorgancg.
vn(de) een beghinne des eersten boekes .
<7v>
MAria ic solde iu gheerne hoghe prisen .
Vn(de) mit sundighe(n) lippe(n) iu ere bewisen .
Weert sake dat et iu vntfenclick were .
Want men vint beschreuen al apenbare .
De sick iu al hijr to denste gheuen .
Dat sy de rechte wech to de(n) ewighen leuen .
Hijr vmme weert my iu to prysen noet .
Mer nv secht de hillighe schrift al bloet .
Dat lof noch eere to gheenre stunde .
Schone sy in enen sundighen munde .
Dit is dat my vake doet verueeren .
Nochta(n) so en wil ic iu in ghener maneren .
Juwe lof daer v(m)me de mynner maken
Mer ic wil iv louen in allen saken .
Na alle myner macht mit vrolike(n) mode
Mit liue . mit sele . mit herte . mit blode .
Wante wo sere my de sunde beulecken
Ju ghenade sal my altoes verwecken .
Vn(de) bouen allen hillighe(n) des hemels baten
Vp dat ic de sunde hijr wil laten .
Vnde wil bekennen myne scholde
Nu ist dat ic gheerne weten wolde .
Wo eerst desse valsche sunden komen
De leider hijr manighen verdomen .
Wo se beghinnen ofte waer by
Vn(de) waer in dat de sunde gheleghen sy .
<8r>
Vnde wat sake vns hijr in sunden holt
Want mine krancheit is so manichuolt .
Dat ic dit ghedichte in nynen dincgen
Buten (christu)s hulpe mach volbrincgen .
Na den dat alle scrifturen waghet
Hijr v(m)me bidde ic iv reyne maghet .
Maria wtuercoren balsem blome
Dat ghi my arme(n) sunder to hulpe kome(n) .
By iuwen kinde in dussen ghedichte
Dat he my den sin also verlichte .
Dat alle de dat horen ofte lesen
Daer ynne ghebeetert moten wesen .
Voert so bidde ic al den ghenen
Deet horen of lesen mit guden menen .
Dat se nv lesen een encgels ghebet
Vor den dichter de et heft gheset .
Dat got syner sele wil erbarmen
Vn(de) al der ghener de in pynen karmen .
So spreket mit guden herten my na
Wes ghegroet ghebenedide maghet maria .
Want du bist vol aller ghenaden
Vn(de) een troest de in sunden syn verladen .
Want de ouerste got wil in dy bliuen
Ghebenediet bistu bouen allen wiuen .
Vn(de) ghebenediet is de vrucht de va(n) di qua(m)
Dat is dat ghebenedide godes lam .
<8v>
Ghebenediet sijt ghi beide to samen
Jhesus cristus vnde maria amen .
Anspreket doch mit ynnicheit na
Jn den namen godes Aue maria .
¶ Hijr beghint dat eerste boeck . Jnt
eerste . wo dat de eerste sunde in den ghe
dachte(n) begu(n)de in de(n) hemel . vn(de) wo lucifer viel . <in HS: viel . u.d.Z. ergänzt>
JHesus nv wes in dessen beghinne
Dat ic nv volghe den rechten sinne .
Vnde bi miner dumheit nicht en dwel
By my selue(n) v(er)mach ic nicht ic weet dat wal .
Want myne synne sint also verlemet
Nu help my leue ihesus als di wal temet .
Dat ic nv volghe den rechten pat
Des arbeides laet my nicht werde mat . <a.r.R.: traech; Bezug zu mat hergestellt durch Zeichen>
Eer ic dit vulbrincge to dinen eren
Jc wil beghinne(n) in den name(n) vnses here(n) .
De hillighe lerer sunte thomas
De heuet beschreuen als ic las .
Dat van beghinne de eerste sunde
Hijr bouen in den hemel begunde .
Do lucifer mit syner partye
Jn ghedachte quam de houerdye .
Also dat he meende sick to verhoghen
Des en mochte de hemel nicht ghedoghe(n) .
Want eer he dat werck vulbrencge(n) mochte
<9r>
Do woert he gheworpen so vnsachte .
Hijr neder to der helle vnde al de syne
Dat se moten lyden de ewighe pyne .
Na desser schrift so moghe ghi merken
Dat de ghedancken komen vor de(n) werke(n) .
Wa(n)t lucifer en hadde dat werck nicht vulbracht
Mer he hadde alle quaet ghedacht .
He hadde oec dat to vulbrencge(n) gheco(n)senteert
Dat em vn(de) den synen ewich deert . <a.r.R.: schadet; Bezug zu deert hergestellt durch Zeichen>
Dat woert ghewroken al vnuertoghen
Een exempel wi daer va(n) nemen moghe(n) .
Ofte vns quade ghedancke(n) comen an
Dat wi to tyde en wederstaen .
Eer wi dat werck consenteren
De p(ro)phete dauid doet vns leren .
Vn(de) secht de ghene en is nicht co(n)fundeert
De sinen viant in der poerte(n) weder keert .
Wo ada(m) dat ghebot brack . vn(de) wo de ghedachte(n) vor de su(n)de(n) syn . <in HS: ghedachten - syn . u.d.Z. ergänzt>
DE hillighe p(ro)phete moyses <a.r.R.: . iii . >
De leert vns in der bibelen aldus .
Do adam van gode was eerst ghemaket
Vnde eua beide al moder naket .
Do worden se in dat paradijs ghesat
Got vnse here gheboet en dat .
Dat se eethen van wat vrucht se wolden
Mer enen boem den se schuwen solden .
<9v>
Ethen se daer van se solden verderuen
Vnde solden beide des dodes steruen .
Vnde als adam vn(de) eua allene waren
To hant quam de viant tot en gheuare(n) .
Vn(de) sprack en ghelijck ener slancgen to
Wo en ethe ghi nicht van desser vrucht nv .
De so schone vor iv ghebloyet steet
Eua sprack dat en doer wi niet .
Want vns got v(er)boet in sulker maten
Weert sake dat wi va(n) desser vrucht aten .
Wi solden steruen vn(de) nicht leuen
Hijr v(m)me hebben wi vns des begheuen .
De slancge antworde to richte do
Nerghen na is dat also .
Mer ist dat ghi van desser vrucht eten
So solle ghi beide guet vn(de) quaet weten .
Vnde solen weerden ghelijck gode
Do woert eua seer bekoert van mode .
Wa(n)t se liet de(n) dancke(n) ten herten gaen
Do woert se sere mit lusten beuaen .
Dat se beet in de(n) appel vn(de) gaf en ada(m) voert
Do woert adam to hant bekoert .
Want he leefhadde euen bouen maten
Vnde wolde se node bedrouet laten .
Nochta(n) so wistet adam wal ter selue(n) stede
Dat he sere teghen got misdede .
<10r>
Wa(n)t got hadde en beide(n) rede vn(de) v(er)sta(n)t ghegheue(n)
Bouen al de ghene de daer leuen .
Beide wijsheit vn(de) starcheit manichuolt
Daer v(m)me was adams de meeste scholt .
Dat he sick va(n) enen wiue liet verwinne(n)
Mer he hadde euen also v(er)koren in my(n)ne(n) .
Dat he sick leuer godes troesten wolde
Dan dat he dat wijf also bedroue(n) solde .
Vn(de) nam van euen den appel vnde beet
Daer vns is van ghecomen manich leet .
Vn(de) alle daghe so entgheldes cleyne vn(de) groet
Man vn(de) wijf . rike vn(de) arm . vn(de) ere ghenoet .
Hadde adam den wyue wederstaen
Vnde van eer den appel nicht vntfaen .
Vn(de) hadde ere lust noch droefh(ei)t nicht gheacht
Wante des hadde adam do wal macht .
Vn(de) hadde he gheuolghet rede de em was ghegheue(n)
So were wi alle sond(er) schulde ghebleuen .
Daer v(m)me dat he dat wijf boue(n) rede mynde
So mote wi alle liden dussen ellende .
¶ Wo ada(m) vn(de) eua noch in vns wonen . na
gheestlike(n) sy(n)ne . vn(de) wo de via(n)t de(n) raet erst
wtghift to den sunden .
Hijr voer hebbe ghi ghehoert in twyer(-)hande wijs <in HS: hande wijs ü.d.Z. ergänzt> <a.r.R.: . iiii . >
Wo beide in de(n) hemel vn(de) int paradijs .
Jn ghedancken began de eerste sunde
<10v>
Daer al quaet eerst van begunde .
Nu willet horen verdretes iv nicht
Wat gheestlike sin vns hijr ynne lecht .
Vn(de) wo de dancken vor de(n) sunde(n) beghinnen
Daer wi vns vake laten in verwinnen .
De hillighe su(n)te augustijn de scrift aldus
Ouer een boeck d(er) bibele(n) dat hetet genesis .
Vn(de) is daer de biblie eerst beghinnen
Vn(de) doet den sin aldus bekennen .
Dat in allen menschen de noch leuen
Beide adam vn(de) eua synt ghebleuen .
Mer wille ghi hijr va(n) de(n) grunt besinne(n)
So sole ghi iv inwendich leren kennen .
Vn(de) lere(n) de woerde merke(n) itlich bi sunder
Wa(n)t de(n) simpele(n) mensche(n) ist vake wu(n)der .
Dat de(n) wisen wal licht is to verstane
Vn(de) oeck mit ryme nicht is so kort to beuane .
De simpel behouet wal nouwe to merke(n)
Want wise papen vn(de) grote clerken .
De en behouet der dudesschen lere nyet
Mer de simpel sijn . vnde in aller tijt .
Sick gherne solden hoede(n) vn(de) gode denen
De moghen hijr een exempel af neme(n) .
¶ Jnt eerste merket als is vorschreuen
Wo adam vn(de) eua in vns synt ghebleue(n) .
Vn(de) stede in vns wone(n) na miner waen
<11r>
By adam solle ghi eerst verstaen .
Vnse verstant vnde vnse redelicheit
Desse twe krachten als de schrift secht .
De wonen in vnser sele bynnen
By euen solle ghi dat bekennen .
Vnse vleeschlike synne . lust . vn(de) begheren
Hijr bi so moghe ghi dat wijf oft eua lere(n) .
By der slancgen wil ic dat ghi verstaet
Den olden viant de vns altoes haet .
Want bi dessen dren de eerste sunde
Hijr vp eerden eerst begunde .
Also doet se leyder alle daghe
Nu hoert wo et kumpt to dusser plaghe .
De slancge ofte de viant dat verstaet
Ghift wt van sunden den eersten raet .
Vn(de) brencget euen vnse vleesch in bekorincge so
Vn(de) hetet in der schrift suggestio .
Vn(de) als vnse vleeschlike sinlich(ei)t de(n) valsche(n) raet
Su(n)der wederstaen va(n) den viande vntfaet .
So wort eua vnse vleesch mit luste(n) bekoert
Vn(de) kricht ghenoechte dan rechte voert .
Jn eren ghedachten nv hijr nv daer
Och wo noechtlic di dit to doende of to bruke(n) waer .
Mochte ick dit in ienigher wijs verweruen
Want dat vleesch dencket luttick an sterue(n) .
Vp dat et syne lust vulbre(n)cge in ienigh(er) wijs
<11v>
Vnde als eua vnse vleesch aldus vntsteken is .
Vn(de) mit ghenoechte(n) der werlt aldus bekoert
So bit eua an de(n) appel vn(de) ghift ada(m) voert .
Wa(n)t dat vleesch dat bre(n)cget d(er) redelicheit an
Wo dattet mit lusten sy beuaen .
Vn(de) of dat de rede icht wille ghehencgen
Dattet vleesch sijn lust hijr moghe volbre(n)cge(n) .
Vn(de) als de rede v(er)staet des vleesches begheren
Vn(de) de rede dan nicht wil wederkeeren .
Mer my(n)net dat vleesch so bouen mate(n)
Dat he em io syn lust wil bruken laten .
Wa(n)t he wil dat vleesch nicht gherne bedroue(n)
Mer co(n)senteert de(n) vleesche al syne ghenoechte(n) .
Wat is hijr bi anders to verstane
Dan ada(m) den appel va(n) euen to vntfane .
Vnde bit daer in als eua dede
So is de sunde vollenbracht daer mede .
¶ Van ghenoechten der ghedachten . vn(de) wo
de ghenoechte de(n) ghedachte(n) volghe(n) .
<a.l.R.: . v . > Hijr voer so hebbe ghi wal ghehoert
Wo de viant dat vleesch bekoert .
Vn(de) wo dat vleesch de bekorincge dan
Der reden mit ghedachten brencget an .
Vn(de) als de rede de felle ghedachten
Mit ghenoechte let in den synne wachte(n) .
Vn(de) keert se nicht wt in den eersten beghi(n)ne
<12r>
So wassen de ghedachten in den synne .
Vnde dat herte beghinnet delecteren also
Vnde hetet in der schrift delectacio .
Dat meynt in de(n) ghedachte(n) ghenoechte to kri(-)ghen <in HS: ghen ü.d.Z. ergänzt>
Wa(n)t alle krachte beghi(n)nen dan to neghen .
To den ghenoechten vn(de) daer v(m)me to dencken
Vnde doet so sere de rede krencken .
Dat de rede der ghenoechte volghe(n) moet
Al ist dat se et al vndanx doet .
Nu merket wat ghenoechte(n) in dachte(n) bedriue(n)
Su(n)te augustinus doet vns hijr va(n) schriue(n) .
Dat men gode seer wal hijr mach vorerren
De in der ghenoechte(n) wil lancge merren .
Wa(n)t de mit voersate syne(n) sin al daer to helde
Dat he ghenoechte(n) in da(n)cke(n) bruke(n) wolde .
Vn(de) de rede dat volkomen consentierde
Vn(de) leet weer dat de ghedachte(n) va(n) er kierde .
Vn(de) nochtan dat quaet dat he dan dochte
Nicht meynde to doene oft he et mochte .
Mer meynde slichtes ene wile to dencken
Vn(de) mitter daet noch iu(n)cg noch old kre(n)cke(n) .
Nochtan vm dat de rede dat co(n)sentierde
Vn(de) mit vollen co(n)sente de ghedachte(n) begheerde .
So secht dit sunte thomas openbaer
Dat desse ghedachte(n) doitlick sunde weer .
Dessen punt wilt nouwe merken
<12v>
Jck de(n)cke dat wijf vn(de) man vn(de) gheleerde clerke(n) .
Vake in dessen ghedachten sunde begaen
Vn(de) sere luttick dencken dat se misdoen .
Se volghe(n) d(er) ghenoechte vn(de) achtens niet
Wat hijr van gheschreuen steet .
<a.l.R.: . vi . > ¶ Va(n) de(n) volborde der sunde(n) . vn(de) wo dat
volbord den ghenoechte(n) volghet .
NV hebbe ghi hijr voer wal ghehoert
Wat de ghenoechte d(er) dancke(n) brencget voert .
Vnde dessen ghedachten volghet na
Dat is dat consent als ick versta .
Want de ghenoechte vn(de) dat hert vesieren
Dat de rede den vleesche wil consentieren .
Vn(de) als de sunde bi d(er) rede consent gheschiet
So is de sunde volbracht al do ghi es niet .
Wa(n)t vns got in de(n) ewa(n)gelio doet v(er)staen
Suestu een wijf mit lusten aen .
Vn(de) gheerne daer mede su(n)dichdes haddestu es macht <in HS: macht ü.d.Z. ergänzt>
So is de sunde vor gode vollenbracht .
Oeck so meen ick in gheliken voeghen
Dedestu gheerne guet mer du en haddestes nene macht . <in HS: macht . u.d.Z. ergänzt>
Dat werck were vor gode vollenbracht
Vnde soldes van gode loen vntfaen
Als oftu dat werck haddest ghedaen .
Hijr bi ist nutte . guet mit wille(n) to co(n)sentiere(n)
Vnde alle quade consent van iv to kieren .
<13r>
Wa(n)te een man de de(n) andere(n) gherne doetsloghe
Vn(de) als em dat vntbreket bi syner moghe .
So sijt des seker vnde ghewijs
Dat de vor gode manslachtich is .
Nu hebbe ghi ghehoert wo dat de wille quaet
Bi consente der rede sunde begaet .
Oeck secht su(n)te gregorius dat weet ic wael
Jn enen boeke dat men noemet pastorael .
Dat wi in vnse(n) eerste(n) alders moghen leren
Wo wi de sunde begaen in dren maneren .
Bi inrade(n) . ghenoechte . vn(de) co(n)sente quaet
De viant ghift wt den eersten raet .
Daer kricht dat vleesch ghenoechte van
Consentiert de rede so ist ghedaen .
Dit hebbe ghi hijr to voren wal v(er)nomen
Nu horet wat na de(n) co(n)sente nv wil kome(n) .
¶ Va(n) de(m) werke d(er) sunde(n) . vn(de) wo dat werck
der sunde(n) den volborde volghet .
NA den consente als ick versta <a.r.R.: . vii . >
Daer volghet de daet der sunde na .
Wa(n)te als de rede mit krachte(n) heft inghesat
Ene sunde to doende dit of dat .
Also la(n)cge als de sunde nicht is vollenbracht
So heft een man hijr pine dat sy dach ed(er) nacht .
Wa(n)t so gaet he sorghen . pinsen . vn(de) doghen
Wo he de daet volbrencgen moghen .
<13v>
Nicht en rustet he eer he et volbrencget so
Vnde dat hetet in der schrift accio .
Vn(de) als de sunde volbracht is mit der daet
So heft he begaen wal dubbelt quaet .
Dat consent is quaet . de daet is quader
Nochtan syn se doetsunde beide gader .
Mer alle doetsunde dat wetet verwaer
En syn nicht alliken swaer .
Wa(n)te v(m)me ene doetsunde wert een mensche verdomet <in HS: verdomet ü.d.Z. ergänzt>
Een and(er) doet dusent vn(de) oeck ter helle komet .
Weer dan de wrake allike groet
Waer vmme dede dan de quade goet .
Mer got de alle herte verstaet
De ghift elken loen na syner daet .
Aldus is quader de daet dan dat co(n)sent
Beide synt se vor gode gheschent .
Wa(n)t als mit d(er) daet ene sunde is ghedaen
So kricht men een behaghen daer an .
So wilt de sunder mit reden bewisen
Dat men syne sundighe daet is schuldich to prise(n) . <in HS: prise(n) . ü.d.Z. ergänzt>
So volghet de ene sunde der anderen na
Hijr af secht su(n)te gregorius als ic versta .
Wee hijr ene quade sunde begaet
Vn(de) de mit penite(n)cie nicht af en dwaet .
Vermids ghewichte der sulue(n) sunde swaer
So trecket se ene ander sunde tot haer .
<14r>
Aldus is dat consent to den sunden quaet
Vn(de) de daet noch quader als ghi verstaet .
Vnde na der daet so volghet dan
Een quader dat ghi sult verstaen .
¶ Van de(n) ghewoente der sunde . vn(de) wo
de ghewoente volghet de(n) werke(n) .
WAnneer een mit wille(n) ene su(n)de begaet <a.r.R.: . viii . >
Vnde sick nicht vntsuet der quaden daet .
So komet he to der ghewoente mede
Vn(de) oefent de sunde oftet weer een zede .
Wa(n)t de en dan schulde dattet sunde were
He solde wal lochenen al openbare .
Vnde solde wal seggen ter suluen tijt
Aldusdanighe sunde is vake gheschiet .
Dit doen de besten van al den lande
Waer bi ist my dan sunde of schande .
Desser sunde bin ick wal ghewone
Wa(n)te ouer hu(n)dert iare(n) plach men se to done .
Aldus ist ghekomen aldus ga ick hen
Wi en moghen nicht alle monike(n) sijn .
Aldus brencget dat de valsche ghenoechte by
Dat manich menet dat sunde <in HS: sunde am a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> gheen sunde sy .
Dat moghe wi proue(n) vn(de) vndervinde(n) claer
Jn den hillighen schrifte(n) al openbaer .
Got heft den so(n)nendach ghebode(n) to viere(n)
Neen werck noch kopen schap to hantiere(n) .
<14v>
Ten were dat men bi noet nicht mochte vntbere(n)
Mer dessen noet doet men also verkieren .
Dat elck man kopet vn(de) v(er)kopet wat em gadet
Wat doet dit anders dan de ghewoente quaet .
Jt is so veere in de ghewoente komen
Men wilt nicht hoere(n) voer sunde noemen .
Aldus is et bi manigherhande sunde mede
Gode v(er)sweere(n) . dru(n)cke(n) dri(n)cke(n) . na d(er) werlde zede .
Bot vasten te holden als de priesters leren
Dit doet de ghewoente al verkieren .
Nochta(n) manich weet wal dat got ghebiedt
Vnde godes ghebot en wandelt nyet .
Wante godes ghebode moten blyuen
Men see anders wat de ghewoente driue(n) .
He en wil nicht lieghen de et sulue(n) seide
Hemel vn(de) eerde vorgaen al beyde .
Mine woerde sullen stede blyuen
Dit doet sunte lucas van gode schryue(n) .
Oeck holtmen leider voer ene zeede
Den vastelauent to bruke(n) in ydelheide .
Meine ghi dattet daer v(m)me gheorleuet sy
Neent in nyner wijs dat segge ick dy .
Want als ghi de anderen sunde begaet
Vnde do ghi daer v(m)me dat sulue quaet .
So sijt des seker vnde ghewijs
Dat de sunde de my(n)ner nicht en is .
<15r>
Aldus moghe ghi prouen vn(de) merken
Dat lancge ghewoente in den werken .
Manighen menschen to sunde teet
Hijr vmme is et dat gheschreuen steet .
Dat lancge ghewoente des sijt ghewys
Jn den menschen een ander natuer is .
Nu hebbe ghi ghehoert va(n) d(er) werlde zede
Wat hijr na volghet dat hoeret mede .
¶ Wo dat men va(n) noet sundighet . vn(de) wo
de noet den ghewoente volghet .
NA der ghewoente so volghet als ic las <a.r.R.: . ix . >
Dat men in den latine hetet necessitas .
Vn(de) dat mach men in duetsche heten . noet .
Daer men de sunde ducke bi doet .
Wa(n)te de ghewoente maket manighe(n) also kra(n)ck <in HS: kra(n)ck ü.d.Z. ergänzt>
Dat he moet sundighe(n) sond(er) syne(n) danck .
Vn(de) volghe(n) der ghewoente als eer behoert
Hijr bi so ist een olt sproken woert .
Wat een va(n) iu(n)cger ioeghet heft gheploghe(n)
Al wolde he . he en soldet nicht late(n) moghe(n) .
Aldus bre(n)cget de ghewoente manighe(n) in ver(-)driete <in HS: driete u.d.Z. ergänzt>
Dat he noch de sunde lieuer liete .
Merket wal nouwe dussen punt
Aldus schrift su(n)te iohan gulde(n)munt .
Ouer een ewangeliu(m) dat verstaet
Dat men des erste(n) sundaghes in d(er) adue(n)te begaet . <in HS: begaet ü.d.Z. ergänzt>
<15v>
Vnde secht dat elken menschen is ghegheuen
Een vry wille <in HS: wille aus willen korrigiert> in dussen leuen .
Got heft vns to sundighe(n) verleent de kracht
He heft vns to laten ghegheuen de macht .
So la(n)cge als wi nicht vallen in doetsunde
So en mach de viant in nyener stunde .
Bouen vnse macht nicht brencgen an
Mer also vro als wi doetsunde begaen .
Vn(de) gheuen vnsen willen den viant quaet
So verliesen wi Cristu(m) dat verstaet .
Vn(de) beghinnen to dweelen vnverwaert
Ghelijck een schipman de to d(er) zewert vaert .
Vnde in groten storme is in der zee
Vnde em dan breket sijn roeder vntwee .
So en mach he nicht varen daer em ghelincget
He moet daer en de wynt vn(de) waghe brincget .
Aldus so moten se gode verliesen
Se en moghen nicht wandere(n) na oere(n) kiese(n) .
Se moten wanderen daer se de viant wreet
Mit synen bekorincge to den sunde(n) theet .
Noch secht su(n)te iohannes vp dit woert
Dat schuet wal vake(n) dat een sund(er) hoert .
Van gode prediken to ener stunde
He secht et weer wal ghedaen de et doen ku(n)de . <in HS: kunde ü.d.Z. ergänzt>
Vn(de) de na des preesters lere kunde leuen
Mer we mach de werld aldus begheuen .
<16r>
Vn(de) leue(n) also strencge als de scrift ghebiet
Dat do we et wille ick en v(er)mach es niet .
Jck moet leue(n) als myne gude(n) olders to vore(n)
Hijr vp antwort su(n)te iohan als ghi sullen hore(n) . <in HS: hore(n) . u.d.Z. ergänzt>
Vn(de) secht . werlike se seggen al waer
Wa(n)neer se segge(n) et is vns to swaer .
Vn(de) wi en moghet nicht doen als de scrift ghebiet <in HS: ghebiet ü.d.Z. ergänzt>
Dat is waer wi en hebbe(n) den willen niet .
Wante de vrye wille de em was ghegheue(n)
Den heft de viant al van em verdreuen .
Got hadde em ene(n) vryen willen ghelate(n)
Se moghe(n) sundighe(n) of se mochte(n)t late(n) .
Want dat stont an eren vryen koere(n)
Of se to gode of to den vyande voeren .
Vnde do se den willen hadden also
Den gheuen se den vyande do .
Vn(de) deden doetsunde bi syne(n) toneighen
Wo willen se den willen nv wed(er) krighe(n) .
Su(n)te augustijn doet hijr vp verstaen
De ghene de in doetsunden is beuaen .
Dat de viant den ghene(n) ist nacht ist dach
Va(n) d(er) ener sunde in de andere(n) leide(n) mach .
Ghelijck een man sijn beeste leyt
Aldus kumpt et to d(er) noet de is vorsecht .
Dat sullick bi noet sundighen moet
Al duncket et em nicht alto guet .
<16v>
Vn(de) de noet volghet dus der ghewoente na
Elck see dat he et so wedersta .
Dat he de ghewoente schuwe in de lencge
Eer se em in ienighe noetroft brencge .
Wa(n)te als de noet enen to den sunden tiet
So en mach he se lichtelike laten niet .
Wt der ener sunde sal he to der andere gaen
Als ghi hijr na wal sullen verstaen .
Wo men desse van sunden sal keren
Dat sal iv dat ander boeck wal leren .
Wa(n)te in de(n) andere(n) boke ghescreue(n) staet
Wo vele elk sunde vor de andere(n) gaet .
Wo vele se schelen als se sullen verrisen
Dat sal iv de schrift wal bewisen .
Nu wille wi der materie(n) volghen voert
Wat na der noet nv meest behoert .
<a.l.R.: . x . > ¶ Wo dat de wa(n)hope ofte mistroest na d(er) noet volghet . <in HS: voghet . u.d.Z. ergänzt>
DAt nv der noet hijr volghet na
Dat is wanhope als ick versta .
Ofte mistroest dat is ghelijck also
Vnde heit in den latine desperacio .
Desse sunde dat verstaet
De is bouen allen maten quaet .
Wa(n)te we desse sunde icht la(n)cge ha(n)tieren
De suet men selden daer af kieren .
Wa(n)te de ghewoente heftet ghebracht also vere(n)
<17r>
Dat se nicht en weten werwert to keren .
Wo se de sunde solden laten moghen
Dit siet ghi alle daghe vor iuwe(n) oghen .
Een man de der werlde is ghewone
De ghewoente is em quaet af to done .
Wa(n)t he in syner ioghet des vrates heft gheploghe(n)
Wo solde he vp dat older vasten moghen .
Wa(n)neer em synne vn(de) lycham beide krencke(n)
Van noet moet he ethen vn(de) drincken .
Vp dat de lycha(m) vn(de) sy(n)ne nicht w(er)den ghesche(n)t
De to druncken drincken synt ghewent .
Al drincken se des auendes noch so sere
En dorstet des morghens noch veel mere .
Solde(n) se dan vasten dat dede en vnsachte
Se solde(n) dincke(n) se en hadde(n)s nene machte .
Dat solde sy(n)ne vn(de) lycha(m) beide schaden
Wa(n)te se mit ghewoente syn aldus v(er)laden .
Se en moghe(n) der su(n)de nicht lichtlick vnt(-)lope(n) . <in HS: lope(n) . u.d.Z. ergänzt>
Se vallen gheerne in wanhope(n)
Se seen wal dat de sunde is quaet
Vn(de) ten lesten so en wete(n) se nenen raet .
Hijr van sunte augustinus secht
Ouer den prophete de ozee heit
Dat daer twe sake(n) syn sunderlincgen
De de arme(n) siele ten dode brencgen .
Verkierde hope in sunde(n) de eerste heit
<17v>
De ander mistroest als vorschreuen steet .
Desse twe doede(n) de siele in manigher stunt
Hijr vp secht su(n)te ioha(n)nes guldenmunt .
Dat beide mistroest vnde valsche hope
Sere vreeslick sijn na allen lope .
Et is manich me(n)sche de nu(m)mer su(n)de en dede <in HS: de; de ü.d.Z. ergänzt>
En weer daer neen valsch hope mede .
Se hopen . sundighen se in dessen leuen
Got is milde he salt em wal v(er)gheuen .
Aldus werpet de valsche hope de(n) su(n)d(er) nede(r)
Vn(de) mistroest en latet em nicht vpstaen wed(er) .
Valsche hope doedet . vn(de) mistroest begrauet
De hijr de rechte rede wal kauet .
De sal in de(n) gru(n)t syner co(n)sciencie(n) beuin(-)den <in HS: den ü.d.Z. ergänzt>
Dat desse twe pu(n)te de siele doen v(er)blinden .
Nu mochte manich wal vraghe(n) vn(de) segge(n)
Waer bi sulle wi desse twe pu(n)te bekenne(n) .
Hijr vp antworde ic iv in dusser manere(n)
Na den dat de hillighen mesters leren .
Den valsche(n) hopen merket in dusse(n) stunde(n)
Als een wonet in doetliken sunden .
Vn(de) wil der bruken vn(de) nicht begheuen
Allike wal meent he kome(n) te(n) ewighe(n) leue(n) .
Och bi dusser hope so bliuet so manich v(er)(-)lore(n) <in HS: lore(n) u.d.Z. ergänzt>
Als ghi hijr na wal sullen horen .
Dat beter gheuoeghet den syn to schriue(n)
<18r>
Daer v(m)me so late wi et hijr nv bliuen .
Mistroest moghe ghi hijr bi verstaen
Den duncket he hebbe so vele misdaen .
Dat he nu(m)mer sal kome(n) vor godes oghe(n)
Vn(de) meent he en sal de su(n)de nicht late(n) moghe(n) .
Vn(de) vallet hijr bi in mistroesticheit
Su(n)te augustinus ouer den salter secht .
Dat de sunder vele meer dan misdoet
Dat he to mistroeste kieret syne(n) moet .
Dan he dede do he de sunde beghiencg
Wante iudas de sick seluen hiencg .
De misdede in den mistroeste vele mere
Dan dat he v(er)riet vnsen got vn(de) syne(n) here .
De mistroest is een quaet venijn
Hijr bi alle de ghene de kersten sijn .
De kiere(n) den mistroest wt allen doeren
Wat hijr na ku(m)pt dat sulle ghi hoeren .
¶ Van der verhardicheit in den sunden .
vn(de) wo dat de de(n) mistroeste volghet .
DEn mistroeste volghet gherne na <a.r.R.: . xi . >
Een felle verhardicheit . als ick versta .
Vn(de) hetet in den latine obstinacio
Dat de mensche is verhardet also .
He wils em troeste(n) et si groet ofte clene
Godes . des viandes . der werldt ghemene .
En duncket he sy in sulken staete
<18v>
Weder to kieren sy eme to laete .
Wante dar vele lude syn
De des achten meer noch myn .
Wo se dat guet verkrighen moeghen
Mit stricken . stelen . mit valschen loeghen .
Mit valschen rechte de lude krencken
Vnde als desse v(m)me steruen dencken .
Se seen wal dat se hebbe(n) vnrecht guet
Vn(de) van noet dat weder to rechte moet .
Se dencken solde wi dit al betaelen
Hijr in beghinnen se voert to dwalen .
Vnde weder kieren in vnsen daghen
Dat vnrecht guet dat wi moghe(n) beura(-)ghe(n) . <in HS: ghen u.d.Z. ergänzt>
Vn(de) elke(n) betalen syne rechte scholde(n)
Wi solden seluen seer luttick beholden .
Mach scheen wi solde(n) smeike(n) mit de(n) ghene(n)
De vns hijr voermaels pleghen to dene(n) .
Elk man soldet vns willen vntrecken
Vp de strate solde(n) de kind(er) mit vns ghecke(n) .
Dat is to laete wi motent euentueren
Vn(de) nement wat vns hijr va(n) da(n) mach v(er)sure(n) .
Aldus vallen se in wanhope
Jck dencke dattet de siele ewich bekope .
Vm dat se der werlde staet nicht willen late(n)
So gripe(n) se ene(n) troest in sulken maten .
Vn(de) werden verhardet ten sulue(n) stunden
<19r>
Se en willen nicht hoere(n) segge(n) va(n) sunden .
Sunte gregorius secht des sijt ghewis
De ghene de in sunden verhardet is .
De den berispede in syner misdaet
He soldet verantworden dat verstaet .
Mit behendighe(n) woerde(n) vn(de) der so veel
Al weer een lerer noch so wijs of so snel .
He mochtet lieuer laten dan he en scholde
Ten were dat he et vm godes wille(n) lide(n) wolde .
Wa(n)te he is also v(er)hardet in der helle(n) troest
He wil hebben recht oeck wat et kost .
Wante he en wil va(n) nema(n)t berispet sijn
Hijr vp so seghet sunte augustijn .
Den verharden sunder den hoert to
De vuerighe helle ick segge iv wo .
Wa(n)t he em nicht vntsaghe in dessen leuen
Hijr voer wil em got de wrake gheuen .
Se en soldens in nener wijs lyden
Dat se yemant schulde in dessen tyden .
Nu ist iv hijr voer gheopenbaert
De ghene de in sunden syn verhaert .
Jnt eynde synt se vor gode verloren
Wat d(er) v(er)hardich(ei)t . volghet moghe ghi hore(n) .
¶ Wo dat een ku(m)merlick doet vn(de) de ewighe
helle volghet na der verhardicheit .
ISydorus secht als ick vermode <a.r.R.: . xii . >
<19v>
Jn ene(n) boke ghenoemet va(n) de(n) ouerste(n) gude .
Su(n)te augustin(us) secht de(n) selue(n) syn in ener stede
Den verharden sunder volghet mede .
Een ku(m)merlick doet vnde vnuerseen
Daer na de ewighe helle mit een .
Nemet hijr dat eynde va(n) allen sunden
Jck segge ene wijs de ick wal kan grunde(n) .
¶ Dit is een weder ou(er)hale(n) mit korte(n) begri
pe van den sunden de vorschreue(n) staen .
<a.l.R.: . xiii . > NV ist iv hijr voer mit schrifte(n) vntbunde(n)
Wo eerst beghinnen alle sunden .
Vn(de) wo de ene sunde va(n) der andere(n) vntfaet
Vn(de) wo se wassen als voerschreuen staet .
Want iv dit nutte is gheweten
Vp dat ghi des nicht en vergheten .
So wil ick de sunde(n) de voerschreuen staen
Noch eens wal lichtlike ouergaen .
Suggestio . dat is raet of i(n)gheue(n) . teelt ghedachte(n) . <in HS: von dieser Überschrift bis zum Ende von Blatt 20r am äußeren Rand eine senkrechte verschnökelte, rote Linie, an der das vertikal geschriebene Wort teelt geschrieben steht.>
¶ Na den dat hijr voerschreuen staet
So ghift de viant eerst wt den raet .
Vn(de) brencget vns quade ghedachten aen
Oeck mach vnse vleesch . dat wilt v(er)staen
Jnt eerste vnsen ghedachte(n) raden quaet
Van wisen mesters beschreuen staet .
Aldus is de raet ofte ingheuen quaet
Daer wi mede te(n) sunde(n) kiere(n) . dat v(er)staet .
<20r>
Cogitacio . dat is . ghedachte . teelt ghenoechte .
De raet de brencget ghedancken yn
Late wi se merren in vnsen syn .
Vn(de) daer to tyde nicht af en kieren
So beghi(n)ne wi eerst daer y(n)ne delectieren .
Dat is . ghenoechte in dancke(n) to krighe(n)
So beghint dat herte ten sunde(n) to nighe(n) . <in HS: nighe(n) aus neighe(n) korrigiert>
Delectacio . dat is . ghenoechte . teelt volbordt .
De ghenoechte bre(n)cget in een waer co(n)sent
So is de sunde voer gode gheent .
Consensus . dat is volbordt . teelt dat werck .
Na den consente daer volghet na
Dat werck der sunden als ick versta .
Actio . dat is dat werck . teelt ghewoente .
Dat werck der sunden dat verstaet
Dat leert den luden ghewoente quaet .
Consuetudo . dat is . ghewoente . teelt noet .
De ghewoente brencget vns in ene noet
Dat somich vndanx sundighen moet .
Necessitas . dat is . noet . teelt mistroest .
De noet brencget wanhope yn
Ofte mistroest . al eens is de syn .
Desperacio . dat is <in HS: is ü.d.Z. ergänzt> mistroest . teelt v(er)hardicheit.
De mistroest brencget hardicheit fil
Dat sick manich godes troesten wil .
Vn(de) set lijf vn(de) siele beide in de waghe
<20v>
Vn(de) troestet sick vrolike der helle plaghe .
Obstinacio inducit subitanea(m) morte(m) et igne(m)
eternu(m) . ¶ Verhardicheit brencget yn enen vn
vorzienliken doet . vn(de) dat ewighe vuer . q(uo)d d(eu)s au(er)tat . <in HS: d(eu)s au(er)tat u.d.Z. ergänzt>
Na der v(er)hardicheit so kumpt mit een
Een grezelick doet vnd vnuerseen .
Daer na der ewighe helle brant
Aldus doent de hillighe lerers bekant .
Hijr endet dat erste derde deel ofte slot va(n) den
ersten boeke wo de sunde beghi(n)ne(n) .
<a.l.R.: . xiiii . > NV moghe ghi synnen vn(de) merken
Wo de sunden beghinnen vn(de) de werken .
Hijr is dat beghin . dat middel . vn(de) dat ende
Als ick dat best beschreuen vinde .
Jck bidde my altoes to corrigieren
De de hillighe schrift meer hantieren .
Wante een ander mochte et bet besynnen
Dat ander deel va(n) den boke wil ick beghi(n)ne(n) .
Dat is waer in de sunden synt gheleghen
Vp dat de ghene de der sunde pleghen .
Weten moghen den rechten grunt
Wat sunden syn in desser stunt .
Vnde en de bet moghen hoden
De sick best hoden dat syn de vroden .
Hijr beghi(n)t dat and(er) derde deel va(n) de(n) erste(n) boke
va(n) de(n) sunde(n) wat se sin . Jnt erste wat de sun
de synt in em seluen . vn(de) wat se werken .
<21r>
DE mester in der hillighen schrift <a.r.R.: . xv . >
De settet wal manich subtijl ghedicht .
Manich me(n)sche is va(n) ghemene(n) su(n)de(n)
Des ick my nicht vnd(er)winde to grunden .
Vnde oeck so ist vns sympelen leken
Van allen articulen neen noet to spreke(n) .
Dat is vns noet dat wi verstaen
Waer mede wi meest van gode gaen .
Van gode ga wi in nener stunde
Dan allene vermiddest sunde .
Nu mach men vraghen in desser tijt
Wat is dat men sunde <in HS: sunde aus sunden korrigiert> heet .
Mer na den dat ick beschreuen sach
Su(n)de en is gheen dincg dat men taste(n) mach .
Su(n)te thomas beschrift dat men sunde heet
Dat men mit rechte mach heten nyet .
De sunde heet ick in mijn ghedichte
Vmme drie sake de se maket to nichte .
Jnt eerste de sulue doghet de in vns is goet
De maket de sunde to nichte vn(de) verdoet .
Ten andere(n) maket se to nichte manighe(n) man <in HS: man u.d.Z. ergänzt>
Dat he gode nicht dienen en kan .
Derdewerf maket vns de sunde vnbequame
Dat gode vnkundich is vnse naeme .
Aldus is de sunde in er sulue(n) niet
Mer se maket de(n) me(n)sche(n) dat he wert gode leet . <in HS: leet . ü.d.Z. ergänzt>
<21v>
Dit is de vorga(n)cg va(n) de(n) teen ghebode(n) .
<a.l.R.: . xvi . > NV mach men vraghe(n) in sulker mate(n)
Wat synt de sunde de wi sullen laten .
Kende wi de . so mochte wi vns hoden
Jnt eerste als ick best kan vermoden .
So were vns allen nutte gheweten
De teyn ghebode vnde wat se heten .
Also vaken als wi in ienigher stunde
Daer teghen doen so do wi sunde .
Wante nemant to gode komen kan
He en <in HS: en ü.d.Z. ergänzt> moet na de(n) ghebode(n) leue(n) . ofte daer na staen .
Mer wante ghi se alle daghe hoert
Jn kerken prediken weder vn(de) voert .
So is de myn noet daer van to spreken
Nochtan vp dat de sympele leken .
Bet kunde(n) vntholde(n) als se ghescreue(n) staen
Daer v(m)me wil ick se mit der korte ou(er)gaen .
<a.l.R.: . xvii . > ¶ Dit is dat eerste ghebot .
DAt eerste ghebot wilt also bekennen
Enen got sulle ghi boue(n) alle dincg my(n)ne(n) .
Ten eersten wart iv hijr ynne verboden
Alle wichelye . alle boete . vn(de) alle afgode .
Wa(n)t ghi en sulle(n) anders nene(n) gheloue(n) make(n)
Dan allene an got de iv heft gheschapen .
Alle wichelye . vnde boete . syn sunde groet
He dwelet van gode oeck we se doet .
<22r>
Voert so my(n)net got bouen al in desser tijt
Vn(de) neen dincg boue(n) gode wat iv gheschuyt .
Want got in den ewangelio doet bekenne(n)
Ghi en moghe(n) gode vn(de) de(n) schatte nicht beide dene(n) . <in HS: dene(n) . u.d.Z. ergänzt>
Wat ghi mit co(n)sente manigher stu(n)de
Bouen got mynnet . dat is doetsunde .
¶ Dit is dat ander ghebot .
VAn de(n) andere(n) ghebode so v(er)staet de(n) gru(n)t <a.r.R.: . xviii . >
Nemet de(n) name(n) godes nicht ydel in iuwen mu(n)t . <in HS: mu(n)t u.d.Z. ergänzt>
Hijr van doet vns de schrift leren
Dat ghi gode nicht sullen versweren .
Wa(n)neer ghi mit voersate vnrecht sweert
Dat is doetsunde als de schrift leert .
Hijr van steet gheschreuen also
Jn ene(n) boke dat heet theologie co(m)pendio .
We hijr sweert in ienighen stunden
Bi godes leden . of bi synen wunden .
Vnde dat bi vorsate consenteert
Vnde nochtan al recht is dat he sweert .
Wa(n)t he sond(er) noet sweert mit vorsynnicheit
So is de sunde doetlick als vns de schrift secht .
Dat derde maneer dat wilt noch leren
Doestu enen man ene(n) ghemene(n) eet swere(n) .
Nemestu den eet des sy bericht
Et is doetsunde voer gode ghericht .
Dijn siele vn(de) dines eue(n) kerste(n) mostu v(er)liesen
<22v>
Du wertst daer oeck manslachtich mede .
¶ Dat derde ghebot .
<a.l.R.: . xix . > DAt derde ghebot wilt hijr na leren
De hillighe daghe sulle ghi vieren .
Na den dat de schrift leert vn(de) beedet
So vieret also de preesters ghebeedet .
Van wtwendighe(n) arbeide sulle ghi viere(n)
Nene kopenschap sulle ghi hantieren .
Hijr in so doet na iuwes priesters raet
Vnde siet dat ghi daer ouer nicht en gaet .
Vnde bouen al so vieret hijr in desser tijt
Van quaden sunden wat iv gheschuyt .
Want we dan doetlike sunde begaet
Got weet he doet wal dubbelt quaet .
¶ Dat vierde ghebot .
<a.l.R.: . xx . > DAt vierde ghebot moghet ghi leren
Vader vnde moder sulle ghi eeren .
Vnde de en sulle ghi nicht vererren
Se en wolden iv van gode verren.
Wante de lerer gheschreuen heuet
Eret vader vn(de) moder de wile ghi leuet .
Vp dat ghi lancge vp eerden leuen
Also vint men in den ewa(n)gelio beschreue(n) .
Hijr bi moghe ghi merken vnde grunden
Wanneer wi vnse oldere(n) in ienighen stunde(n)
Mit vorsate v(er)toerne(n) . of schande an em verw(er)ue(n)
<23r>
Dat wi voel eer vp der eerden steruen .
Oeck in dussen ghebode is iv beuolen
Dat ghi iuwen gheestlike(n) vad(er) eren solen .
Dat is iuwen priester den sulle ghi eren .
Wa(n)t em iuwe siele is beuolen to regeren .
Den sulle ghi vntseen mit willen voert
Vn(de) gheuen em dat em van rechte hoert .
¶ Dat vijfte ghebot .
DAt vijfte ghebot wilt dus verstaen <a.r.R.: . xxi . >
Nemant en sulle ghi doetslaen .
Dit wil ick dat ghi lijchamlike v(er)staet
Mit rade. mit dade nemant en slaet .
Nene v(er)hencnisse sulle ghi daer to gheuen
Dat men de(n) vnschuldighe(n) neme sijn leue(n) .
Dat vijfte ghebot aldus gheestlike v(er)sta
Dynen euen kerste(n) spreck nicht to na .
Daer du em sijn ere mede mochtes beroue(n)
Aldus saltu em des vijfte(n) ghebodes gheloue(n) .
¶ Dat seste ghebot .
DAt seste ghebot aldus ghebued <a.r.R.: . xxii .>
Vnkuscheit de schuwet als got v(er)bued .
Mer dinen gade(n) <in HS: gade(n) aus ghegaden korrigiert> den do voert
Als dem echte to behoert .
Jn redelike(n) werke(n) . vn(de) temelike(n) stunden
Do ghi hijr bouen dat syn sunden .
¶ Dat seuende ghebot .
<23v>
<a.l.R.: . xxiii . > DEs seuende ghebodes wil ick nicht hele(n)
Ghi en suld niema(n)t sijn guet stele(n) .
Noch roue(n) . noch wokere(n) . noch vnrecht afrade(n)
Oeck en sulle ghi niemant hemelike schade(n) .
Den papen . den kerken en wilt nicht vntholde(n)
Dat ghi mit rechte gheuen solden .
¶ Dat achtede ghebot .
<a.l.R.: . xxiiii . > DAt achtede ghebod make ick iv kund
Doet neen valsch tuech in nener stund .
Juwe(n) euen kersten wilt nicht bedrieghen
Noch ghener tijt in syne ere lieghen .
De gode dene(n) daer en suldi nicht vpspreke(n)
Dat syn papen . moniken . ofte leken .
Oere guede gheruchte en sulle ghi niet
Mit woerde vermy(n)ren in nener tijt .
Teghe(n) gheestlick recht en suldi neen setti(n)cghe make(n) <in HS: make(n) u.d.Z. ergänzt>
Noch dat behindere(n) in nene(n) sake(n) .
¶ Dat neghende ghebot .
<a.l.R.: . xxv . > DAt neghende ghebod wilt gherne lere(n)
Ghi en sult niemants guet begheren .
Noch knecht . noch meghede . noch and(er) ware
Dit verbuet vns got al openbare .
Ghi en suld niemant hindere(n) mit d(er) daet
Dit verbuet des herten begheerte quaet .
Begheert iv vleesch dat eens anderen sy
Consentiert des nicht so bliue ghi vry .
<24r>
Volghe ghi der begheerte mit der daet
So is et doetsunde dat verstaet .
¶ Dat teende ghebot .
DAt teende ghebot is bi na also <a.r.R.: . xxvi . >
Nemandes wijf begheren dat hoert iv to .
Dit spreket got suluen heb ick verstaen
See ghi een wijf hijr vor iv gaen .
Vn(de) werde ghi mit oerer lusten bekoert
Also dat ghi gherne solde sundighe voert .
Vn(de) vnkuescheit veruulle(n) hadde ghi des macht
De sunde is vor gode vullenbracht .
Want dit van den ma(n)nen gheschreue(n) is
Also ist van den vrouwen likerwijs .
¶ Dit is wo moyses de teen ghebode ghegheue(n)
worde(n) in twen stene(n) tafele(n) vp de(n) berghe va(n) synay .
ALdus hebbe ghi va(n) de(n) ghebode(n) ghehoert <a.r.R.: . xxvii . >
Nu weert guet dat ghi wiste(n) voert .
Van wen vns de ghebode komen
Vn(de) waer v(m)me wi se ghebode noemen .
Dusse ghebode al sonder waen
Got suluen schreef heb ick verstaen .
Jn twe stene(n) tafelen to samen gheuolden
Vp dat wi se nicht vergheten en solden .
¶ De eersten drie de staen vorschreuen
Jn ener tafele(n) se weren moyses ghegheue(n) .
Dusse drie ghebode als de schrifte leren
<24v>
Seggen vns wo wi gode sullen eren .
¶ De seuen ghebode de daer volghen na
De gaen teghe(n) vnsen eue(n) kerste(n) als ic v(er)sta .
De worde(n) bi sond(er) in ene and(er) tafele ghegheue(n)
Als wi in d(er) biblien va(n) moyses vinde(n) bescreue(n) .
Dit gheschach vp den berghe va(n) synay
Aldus so secht de schrift my .
Nu is iv va(n) den ghebode(n) in dusser stundt
Een luttick va(n) den groefste(n) ghemaket ku(n)dt .
Solde men se iv al heel exponeren
Als de wise mesters hijr van leren .
Dat solde een groet boeck allene behouen
Dat moghe ghi na der waerheit prouen .
Vnser aller salicheit is dar y(n)ne besloten
Vn(de) ander lere de wi noch schriuen mote(n) .
So wil wi nv dit laten blyuen
Vn(de) willen va(n) den doetlike(n) sunde(n) schriue(n) .
¶ Hijr beghinne(n) de seuen doetlike sunde(n) .
Jnt erste va(n) der hou(er)dye . vn(de) wat se is .
<a.l.R.: . xxviii . > DEr doetlike(n) sunde(n) der synt seuen
Als de mesters hebben beschreuen .
Houerdye . nyt . toern . traech in gude(n) w(er)ke(n)
Ghirich . aueraet . vnkuesch dese werken .
Houedye sette wi voer in dessen stunde(n)
Wa(n)te se is ene wortele van allen sunde(n) .
Vnde alle sunde van oer beghynnen
<25r>
Su(n)te gregorius doet vns aldus bekennen .
Oeck doet vns su(n)te augustinus beschriue(n)
Also als wi nicht gudes moghe(n) bedriuen .
Sonder de mynne godes in desser stede
So en moghe wi nicht sonder houerdicheide .
Wante de houerdye altoes in dusser tijt
Jn vns is al merke wi es nyet .
De houerdye is van dren maneren
Als vns sunte thomas doet leren .
¶ Dat eerste verstaet in dusser stunt
Dat enen duncket in sijns herte(n) grunt .
Dat he beter sy dan he is
Dat is nicht dan bedreghenis .
¶ Dat ander is dat he begheert
Bouen anderen luden sijn v(er)meert .
Vn(de) toghet sick vele hogher dan he is
Et is ydel glorie des sijt ghewis .
¶ Dat derde is dat he gherne wolde
Dat alle de werlt em dienen solde .
Vnde lat sick duncken openbaer
Dat he des wal weerdich waer .
Desse wert gheliket enen lewen fel
De gherne solde alle beesten snel .
Mit krachten vnder oere clauwe dwincge(n)
Et weer em leet solde em icht vntsprincge(n) .
Su(n)te bernart in synen boeke leert
<25v>
Houerdye altoes dat hoechste begheert .
Jn rade dat eerste antwordt ghift he
Al sonder laden komet he dar bi .
Al dat men buten em heft ordiniert
Na syner macht he dat verkiert .
Em duncket wat buten em gheslote(n) is
Dat et nicht en doghe in nener wijs .
Su(n)te augustinus secht dat hijr na steet
Jn enen boeke dat de stad godes heet .
Jck daer dat spreken al openbare
Dat et den houerdighen beter ware .
Dat he hijr volle in dusser stunde
Openbaerlike in ene sunde .
Daer he va(n) allen lude(n) vm worde v(er)smaet
Vp dat he sick vernederde dat v(er)staet .
Wante su(n)te peter gode voel bet behaghede
Do he syne sunde beschreyede vn(de) beclaghede .
Dan he dede do he sick also sere vermat
Vnde godes van syner krancheit versack .
¶ Van der nydicheit . vn(de) wat se is .
<a.l.R.: . xxix . > DJt volghet der hou(er)dye in like(n) maniere
Als na der vrouwen doet de kameriere .
Mester tulius secht des sijt ghewis
Nijdt is hat dat veroldert is .
De nydighe selden raste heuet
De wile he vp der eerden leuet .
<26r>
He verteert sick suluen in allen done
Als boecius secht . in de consolacione .
De wise seneca doet vns verstaen
So manighe vroude als de salighe(n) vntfaen .
Also manighe pine vntfaet de nidighe daer en teghe(n)
Wat is vnsaligh(er) wil ghijt rechte weghen .
Hijr vp secht sunte ioha(n)nes guldenmunt :
De nidighe is quader in dusser stunt .
Dan ienich bestie . dat wal verstaet
Se werden gheliket den duuel quaet .
Vnder dussen twen is nicht groet de kore
Mester hugo secht . de sancto victore .
Nidicheit is een boem des sijt ghewis
Daer de houerdie de wortel van is .
De stam is boesheit . de telghen hat
De blome(n) bleecheit vn(de) magherheit dit v(er)staet .
De vrucht de vp dessen boem wasset
De is de helsche pine vn(de) een ewich last .
De nidighe wert gheliket ene(n) v(er)leghenen hu(n)de <in HS: hu(n)de u.d.Z. ergänzt>
De nicht en blaffet in desser stunde .
He wolde gherne bite(n) et weer laet ofte vro
Hijr <gestr .: bi> gheliket de schrift de nidighen to .
¶ Van der tornicheit . vn(de) wat se is .
NA den nyde wil tornicheit komen <a.r.R.: . xxx . >
Vn(de) de mach men voer ene quade su(n)de nome(n) .
Su(n)te gregorius de pawes schrift aldus
<26v>
To enen keyser de heet mauricius .
De mit haesticheit is beuaen
De en sal nicht to rechte gaen .
Vn(de) men sal en nene sake ordele(n) laten
Wante we daer tornich is boue(n) maten .
Sijn vnrecht du(n)cket em rechtu(er)dich(ei)t wesen
Van haesticheit kan he nene reede kiesen .
Jn ener epistole(n) heft su(n)te augustin(us) gheset
Ghelijck de etick dat vat doer vret .
Blijft he to lancge daer yn
Also vret de toern des menschen sin .
Vnde duert em lancge de haesticheide
So verderft he lijf vnde sele beide .
Oeck is he gheliket des sijt ghewis
Der sukede de men hetet frenesis .
Desse knertsen mit de(n) tande(n) ghelijck de(n) bere
Oeck ghebeert he of he rasende were .
Hijr bi de de(n) toern laet wortele(n) in sijn herte
He brencget en vake to sulken smerte .
Vn(de) doet em de herne also verderuen
Dat se ducke also rasende steruen .
Dit doet de quade haestighe moet
Want de haest selden reden doet .
Oeck secht salomon . hebbe ick v(er)staen
Mit den haestighe(n) wil ick nicht to bussche gaen .
Desse liket men de(n) wolue de nacht vn(de) dach
<27r>
Alle dat bit dat he vermach .
¶ Van der traecheit . vn(de) va(n) droefheit . vn(de)
va(n) ledicheit . vn(de) wo desse dre een syn .
Hijr na so volghet ene traecheit swaer <a.r.R.: . xxxi . >
De so manighen brencget openbaer .
Dat he nene lust heuet gode to denen
Wante de traghe is mode in allen weghen .
He is vake bedroeft . dat moghe ghi merke(n)
He is gheerne ledich van guden werken .
Traecheit . droefheit . ledicheit . de syn een
Dat secht de schrift al ghemeen .
Su(n)te ieronim(us) maket vns in ener epistolen vroet <in HS: vroet u.d.Z. ergänzt>
Got en wil nicht des sunders doet .
Mer dat he leue . vn(de) sick van sunden kere
Also hatet he den traghe(n) in gheliker mere .
Vmme dat he is ledich van gude(n) werken
Enen guden punct wilt hijr na merken .
Dat wi mit traecheit nicht meer verloren
Dan de edele tijdt de vns gaet voren .
Wiste wi wat wi in ener vre verliesen
Al de werlt solde wi daer nicht vor kiesen .
Also nutte vnde edel is de tijt
De wi voerbrencgen al vm nyet .
Merket wat ghi ghistere(n) mochte(n) hebbe(n) ver(-)deent <in HS: deent ü.d.Z. ergänzt>
Hadde ghi mit vurighe(n) herte(n) gode ghe(-)meent . <in HS: meent . u.d.Z. ergänzt>
De v(er)deenst is ghebleue(n) neder
<27v>
De dach is heen he en ku(m)met nicht weder .
Wat wi ghistere(n) v(er)sumede(n) dat is verloren
Al worde wi noch eens so hillich verkoren .
Vns schrift sunte iohannes ewangelist
Jn der hemelicheit vns heren ihesu crist .
Got spreket to de(n) traghe(n) in dusser meere
Och de <gestr.: he> heet ofte kolt were .
Du en bist noch heet noch kolt mer lau i(n) des(-)ser stu(n)de <in HS: ser stunde ü.d.Z. ergänzt>
Dar v(m)me beghi(n)ne ic di to spigen wt myne(n) mu(n)de . <in HS: mu(n)de u.d.Z. ergänzt>
Nu wil merken in de(n) synne dijn
Wo vnbequeme de traghen gode sijn .
¶ Van der ghiricheit . vn(de) wat se is .
<a.l.R.: . xxxii . > NA werltliker droefheit als ick v(er)sta
Daer volghet gherne de ghiricheit na .
Als der siele vntgheet dat gheestlike smake(n)
So wil se oeren troest vp der eerde(n) maken .
Se soket groet guet vnde schat
Dach vnde nacht vergadert se dat .
Daer se oeren troest mach ynne soken
Jck twiuel se moet daer ynne v(er)smoke(n) .
Wante se ledich was van guden daden
Daer vmme is se nv also beraden .
Se wil oeren troest to der werlde kesen
Qualike mach se sonder troest wesen .
Hijr van wil vns su(n)te pawel beuroden
De ghiricheit is een deenst der afgoden
<28r>
Wante den deenst de(n) se gode schuldich syn
Den gheloue den hope vnde de myn .
Den gheue(n) se de(n) schatte des wilt gheloue(n)
Wa(n)te de my(n)ne des schattes gaet gode boue(n) .
De ghiricheit is een ouel also gheraket
Dat se den mensche(n) al hu(n)cgerich maket .
Al kreghe he al der werlde schat
Allike wal en worde he nu(m)mer sat .
Dat hillighe ewangeliu(m) doet vns leren
Wo dat een iu(n)cgeling vraghede vnse(n) here(n) .
Wat sal ick doen vp dat ick kome te(n) ewighe(n) leue(n)
Got antworde les wo staet daer gheschreuen .
Holt de ghebode de daer gheschreue(n) staen
De iu(n)cgeling sprack . dat heb ick ghedaen .
Vnse lieue here sprack voert mit desen
Jst sake dattu wilt volkomen wesen .
Verkoep dijn guet oeck woer dat sy
Ghif dat den armen vn(de) volghe my .
Do de iu(n)cgeli(n)cg de antworde hadde ghehoert
He bedrouede sick al rechte voert .
Wa(n)te dat guet to laten was em to swaer
Vnse here sprack to syne(n) iu(n)cgere(n) al daer .
Och wo swaer is de(n) rike(n) moghe ghi v(er)staen
Vp to den ewighen leuende to gaen .
Jck dencke dat et bet gheuoghe
Een kameel to gaen doer een natel oghe .
<28v>
Nu merket als vorgheschreuen steet
Of got de ghiricheit icht hebbe leet .
Och verstaet dit nicht in sulken waen
Dat nemant mote na gude staen .
Wa(n)te wi mote(n) alle va(n) den gude leuen
Dauid was rijck als men vynt bescreue(n) .
Nochtan schrift he in de(n) salter al openbore
Dat he arm vnde ellendich ware .
Al was he rijck va(n) schatte als ick beurode
Dat en my(n)nede he nicht . he my(n)nede gode .
Hijr v(m)me . ghift iv got rijcheit als he wal mach
So benediet gode et si nacht ofte dach .
Vn(de) holdet syne ghebode vn(de) deelt de(n) arme(n)
So sal iv got int eynde verbarmen .
Oeck secht de propheta dauid also
Jst sake dat iv rijcheit vloyet to .
Dar en wilt iv herte nicht an keren
Se syn salich de hijr bi leren .
Wat de ghiricheit doet de in oer v(er)blinden
Dat sulle ghi in den derde(n) boeke vinden .
¶ Van d(er) gulsicheit vn(de) dru(n)ckenschap .
<a.l.R.: . xxxiii . > DE na oere(n) wille(n) hebbe(n) de(n) eerdsche(n) schat
De willen gherne ethen vn(de) drincken sat .
Vnde leren daer bi ene quade zeede
De men vp vnse tale nomet gulsicheide .
Su(n)te a(m)brosius heft in ene(n) sermone bescreue(n)
<29r>
Dat gulsich(ei)t heft wt de(n) paradyse v(er)dreuen .
Adam de daer regneerde vn(de) mechtich was
Sob(er)heit brocht en wed(er) int hemelsche pallaes .
De armen de dwolen ellendelike
De sob(er)heit heft se ghebracht te(n) ewighe(n) rike .
¶ Su(n)te gregorius doet vns verstaen
Dat wi gulsicheit in vier manere(n) begaen .
Dat eerste . dat wi eten et si nacht ofte dach
Also vaken als vns dat boren mach .
Dat and(er) . dat wi ghirichlike schiete(n) yn
Als wulue of hunde de huncgerich syn .
Dat derde . dat wi de(n) buyck also v(er)laden
Mit eten mit drincken mit ouerdaden .
De vierde . de hijr also lecker sijn
Dat sy visch ofte vleesch . mede ofte wijn .
Daer vp se nene kost en sparen
Et is em alleens wo de armen varen .
Mer of dat doetlike sunde syn of niet
Jck latet en kennen deet wal weet .
Mer de et mit vorsate vn(de) v(er)smade(n) mode dede
Dat is doetlike sunde . dat is waerhede .
Vn(de) de mit vrate den buyck vervullen
Wanneer se mit rechte vasten sullen .
Vn(de) druncken drincken alle den dach
Jck en weet nicht wo men se vntschuldighe(n) mach .
Wa(n)te su(n)te augustijn spreket openbaer
<29v>
Drunckenschap is een doetlike sunde swaer
Et en were dat wen dorste vn(de) da(n) dru(n)cke mit luste
Vn(de) he de krachte des dranckes nicht en wuste .
Worde dan dru(n)ckenschap bi sulke(n) scholden
Dat mocht men vor daghelix sunde holde(n) .
Drinckestu mit vorsaten in sulken saken
Woldestu ene(n) andere(n) vn(de) di selue(n) dru(n)cke(n) make(n) .
Na den dat vns de hillighen leren
Et is een doetlike sunde vor vnsen heren .
Voert wat de gulsicheit bedriuen kan
Jn den derden boeke sul ghi et wal v(er)staen .
¶ Van der vnkuescheit . vn(de) wat se is .
<a.l.R.: . xxxiiii . > NA der gulsicheit als ick versta
Daer volghet gherne vnkuscheit na .
Vnde alle vnkuscheit in dessen stunden
Buten echte syn doetlike sunden .
Nochta(n) mach men in de(n) echte heb ic v(er)staen
Manighe grote sunden begaen .
Dit is gheseghet va(n) den groueste(n) daden
Dat nouweste laet iuwen bichter raden .
Voert doet vns su(n)te thomas leren
Vnkuscheit bega wi in seuen maneren .
¶ Dat eerste .
¶ Als wi mit vnkuscheit werden bekoert
Vn(de) werde(n) daer mede va(n) by(n)nen beroert .
Als wi dat wederstaen ten selue(n) stunden
<30r>
So en synt dat nicht da(n) daghelicsche sunde(n) .
Dat ander .
¶ Komen vnkuesche ghedachte(n) in vnse(n) syn
Vn(de) laten wi de lancge merre(n) daer yn .
Et were vns leet dat de ghenoechte van vns ghincge(n) <in HS: ghincge(n) u.d.Z. ergänzt>
Dat is doetsunde sunderlincgen .
Dat derde .
¶ Als du consenteerst de vnkuesche daet
So is et doetsunde dat verstaet .
Dat veerde .
¶ Wa(n)neer wi enen schone(n) menschen seen
Vn(de) wi bekorincge krighen van deen .
Vn(de) mit volboerd de(n) ghesichte volghe(n) na
So ist doetsunde als ick versta .
Dat vijfte .
¶ Als een man ene vrouwe bekoert
Mit schonen woerden weder vn(de) voert .
Vn(de) menet se daer mede to valle brencgen
Dit synt doetsunde sunderlincgen .
Dat seste .
¶ Als een man vn(de) vrouwe synt so ghemeen
Dat se helsen vn(de) kussen als se synt alleen .
Vn(de) dat mit vleeschlike(n) ghenoechte(n) beghere(n)
Dat syn doetsunde vor vnsen heren .
Dat seuende .
¶ Dat seuende is werck als vorschreue(n) steet
<30v>
Dat een vnkuescheit mit de(n) werke(n) begheet .
Vnde is buten den echte ghescheen
Et is doetsunde ick doer des gheen .
¶ Nu hebbe ghi ghehoert va(n) seue(n) manere(n)
Wo men vnkuesch(ei)t begheet als de scrifte lere(n) .
Vnde se verderft de siele nicht allene
Mer oeck dat lijcham int ghemene .
Su(n)te gregorius naza(n)zen(us) de hillighe man
De su(n)te ieronim(us) plach to lere(n) heb ict v(er)staen .
De secht va(n) d(er) vnkuescheit in de(n) beghinne
Dat se maket de(n) me(n)sche(n) plu(m)p van sinne .
Vn(de) dat se de verstantnisse confundeert
Vn(de) den guden willen maket se verkeert .
Se v(er)krencket de dechtnisse in desser tijt
Se v(er)ydelt de herne des twiuelt niet .
Se v(er)du(n)ckert de oghe(n) . dat a(n)sichte maket se bleeck
Stinckende(n) ade(m) . vn(de) den lijcha(m) maket se seeck .
Se maket dat houet beue(n)de . vn(de) de oghe(n) bi(n)nen roet
Se doet manighe(n) sterue(n) eer em ku(m)pt de rechte doet .
Nu merket wat de vnkuesch(ei)t mach bedriue(n)
Vn(de) na al den dat de meisters beschriuen .
So en is hijr teghen neen beter raet
Dan de vnkuesch(ei)t to vleende dat v(er)staet .
Dit is dat su(n)te pauwel in syner epistole(n) secht
Dat wi alle sullen vleen de vnkuescheit .
Vn(de) hijr vp staet in der glosen gheschreue(n)
<31r>
We sonder vnkuescheit hijr wil leuen .
De see dat he de vrouwen vlee bi tyden
Vn(de) sette sick nicht daer teghen to striden .
Su(n)te augustinus secht . hijr na wilt horen
Jn ene(n) boke dat hetet . de singularitate clericoru(m) .
Mit vrouwen to wone(n) vn(de) nicht to beulecke(n)
Dat is meer mirakel dan dode(n) to v(er)wecke(n) .
En moghestu nene dode(n) v(er)wecke(n) dat my(n)ner sy
So en wone nicht mit vrouwe(n) dat rade ic dy .
Desse sulue woerde vnde dessen syn
Secht oeck su(n)te B(er)nard . meer noch myn .
Nu hebbe ghi der sunde een deel verstaen
Wi willet den synne wat negher gaen .
¶ Dit is waer Ada(m) erst ghemaket woerd . vn(de)
va(n) twen begherte(n) de syner siele(n) do ghe
gheue(n) worde(n) . vn(de) wi de noch hebbe(n) .
Hijr voer hebbe ghi de doetlike su(n)de ghelese(n) <a.r.R.: . xxxv . >
Nu wetet dat neen sunde mach doetlick wese(n) .
Ten sy dat se wt der siele kome
Sal men se voer doetlike sunde nomen .
Als su(n)te augustin(us) hijr voer beschreue(n) heft
Also la(n)cge als de rede neen co(n)sent en ghift .
So en is de su(n)de nicht doetlick in nener wijs
Ghi wete(n) wal dat de rede een kracht d(er) siele(n) is .
Der siele(n) en is de kracht al daer vm nicht ghegheue(n)
Dat wi daer mede solden ten sunde(n) sweuen .
<31v>
Se synt vns ghegheue(n) gode daer mede to ere(n)
Als ghi hijr na wal sullen leren .
Nu laet vns volghen den eersten synne
Waer got adam makede van beghinne .
Dat was to damaschen vp de heyde
Daer gaf got adam lijf vn(de) siele beyde .
Vnde vergadderden de in een also
Dat he gaf der siele(n) ene(n) vryen willen do .
He mochte su(n)dighe(n) . oft he solde dat laten moghe(n) <in HS: moghe(n) u.d.Z. ergänzt>
He gaf oer v(er)stant . rede(n) . vn(de) v(er)hoghe(n) .
Dit synt de rechte(n) krachte der sielen
Verstaen . rede . ghehuchnisse . vnde willen .
Als men der siele(n) krachte deelt in drien
So is verstant vn(de) rede bi na al een .
Vn(de) wt desser siele krachte(n) de staen vorseit
Komet vns alle begheerlicheit .
Natuerlike twe beghere(n) na myner waen
So heft de siele van gode vntfaen .
De aller hogheste ghenoech(ei)t dat got selue is <in HS: is ü.d.Z. ergänzt>
Dat sal de siele beghere(n) in sulker wijs .
Dat eer neen dincg in al d(er) werlt sal moghe(n)
Bouen got allene ghenoeghen .
Dat eer neen ghenoechte sal moghe(n) sa(-)den <in HS: den ü.d.Z. ergänzt>
Dan got allene mit hemelschen daden .
Hijr is der sielen de kracht ghegheuen
Mer do Ada(m) in de(n) paradise also was v(er)heue(n) .
<32r>
Dat he mit vryen willen in sunde veel
So synt der siele(n) krachte dat meeste deel .
Also iamerlike ghebroken vnde beulecket
Dat manich kracht vns nv to sunde(n) trecket .
Daer wi hemelsche ghenoechte mede solde(n) be(-)ghere(n) <in HS: ghere(n) u.d.Z. ergänzt
Dat do wi leider to d(er) werlde kere(n) .
Vnde leren van bouen neder gaen
Nicht dat ghi et sullen also verstaen .
Dat de krachte mit alle(n) syn v(er)lore(n)
Mer se syn ghebroke(n) vn(de) beulecket als ghi solle(n) hore(n) . <in HS: hore(n) . ü.d.Z. ergänzt>
Dat se eendrachtlike nicht en wille(n) to gode wed(er) <in HS: wed(er) u.d.Z. ergänzt>
Wa(n)t wil de ene vp de and(er) wil ned(er) .
Ghelijck ener orghele(n) pipe de dar is gheschoert
De mit soten ghelude is vake ghehoert .
Der is de luede nv also verkeert
Dat oer melodye nv nemant begheert .
Aldus syn vnser siele(n) krachte des ghelike
Bi sunden verwandelt so iamerlike .
Daer wi mede solde(n) de ou(er)ste ghenoechte beghere(n)
Jn der werlde ghenoechte laet wi dat kere(n) .
¶ Dit is waer v(m)me vns de kracht d(er) hou(er)dye ghe
gheue(n) is . vn(de) waer to dat se gheliket w(er)t .
De hou(er)die heft vns got daer v(m)me ghe(-)gheue(n) <in HS: gheue(n) u.d.Z. ergänzt> <a.r.R.: . xxxvi. >
Dat vns du(n)cken solde in den leue(n) .
Mit al vnsen krachte(n) vn(de) mit willen vry
Dat in alle d(er) werlt neen ghenoechte en sy .
<32v>
De weerdich sy vnse siele to verblyden
Dan got allene in dessen tyden .
Vn(de) queme vns vleeschlike ghenoechte aen
Den solde wi mit der hou(er)dye wederstaen .
Et were gulsicheit . vnkuescheit . of wat sun(-)de et sy <in HS: de et sy u.d.Z. ergänzt>
Dat wi rechte solde(n) dencke(n) py .
Wo bistu in desse vule ghedachte(n) gheraket
Got heft di na em suluen ghemaket .
To edel vnde to guet bistu daer to
Solde dy de sunde beulecken so <a.r.R.: io . Bezug zu so hergestellt durch Zeichen>
Vn(de) mit sulker hou(er)dye de(n) sunde(n) wederstaen
Vn(de) nicht laten merren in nener waen .
Dit were de rechte houerdye
Mer nv kiese wi leider een and(er) partye .
Vnde setten vnse houerdie al na desen
Vmme groet vn(de) mechtich in d(er) werlt to wese(n) .
Vnde willen al ener lewen gheliken
Mit houerdye in de werlt te bliken .
¶ Dit is waer v(m)me dat vns got de kracht
ghegheue(n) heft dat wi moghe(n) hate(n) vn(de) nyde(n) .
vn(de) waer to hat vn(de) nijt gheliket w(er)de(n) .
<a.l.R.: . xxxvii . > De nydicheit is vns dar v(m)me ghelate(n)
Dat wi de sunde dar mede solden haten .
Dat is verkiert bi vnsen scholden
Wi hebben lief dat wi haten solden .
Vleeschlike ghenoechte vn(de) werltsche ere
<33r>
De hebbe(n) wi nv lief mit herten sere .
Dit solde(n) wi haten . ku(n)de wi et bekennen
Vn(de) wert dat vns ghebode(n) is to liefhebben .
Vnsen euen kersten als wi wal weten
De(n) hate(n) wi vake och leid(er) of wi en wolde(n) ete(n) .
Nu willet dit synnen vnde ouer lesen
Wo mach dit recht verkierder wesen .
Dit is waer v(m)me dat vns got de kracht
heft ghegheue(n) dat wi moghe(n) tornich w(er)de(n) .
vn(de) waer to de torn gheliket w(er)t i(n) d(er) scrift .
De tornich(ei)t gaf vns got in sulk(er) maniere(n) <a.r.R.: . xxxviii . >
Dat wi de sunde dar mede sullen kieren .
Jn allen tiden et sy nacht ofte dach
Alle dat vnser sielen schaden mach .
Wa(n)t got de sundighe(n) in den te(m)pel vant
Koeplude . wesselers . he na(m) en swepe to hant .
He dreef se wt den te(m)pel mit eernstichede
Vns allen exempel to gheue(n) daer mede .
Dat wi de sunden sullen keren
Wt de(n) te(m)pel vns herte(n) als got doet leren .
Mer wolde vns yema(n)t in de(n) lichame plaghe(n)
Jn gude . in ere . dat sullen wi verdraghen .
Verduldich . vn(de) dat al sond(er) haest to keren
Wante do de ioden spreken to vnsen heren .
Dat he were een valsch bedregh(er) sond(er) waen
Got sweech gud(er)tirlike vn(de) liet dat hene gaen .
<33v>
Do se sechde(n) he hadde de(n) duuel al openbaere
Do sprack he dat et also nicht en were .
Wante dat ghincge syner sielen to na
Hijr bi so wil ick dat ghi verstaen .
Wolde iv iemant mit de(n) duuel betyen
Of mit wa(n)loue . blasfemie . ofte heresyen .
Dat moeste mit eernste sijn ghekiert
Vp dat dar nema(n)t in en worde schandalisiert .
Mer in andere(n) saken v(er)duldich to wesen
Jst leider in manighen veer van desen .
Wa(n)t horen se een woert vp eer ere spreken
Se willen to hantes mit torne wreken .
Hijr en is vns de toern nicht v(m)me ghegheue(n)
Als ghi hijr voer wal seet beschreuen .
¶ Dit is waer v(m)me vns got de(n) syn v(er)lenet he
uet dat wi moghe(n) traech vn(de) drouich w(er)den .
vn(de) waer to se gheliket werden .
<a.l.R.: . xxxix . > De traecheit is vns v(er)leent oeck mede
Dat wi traech sulle(n) wesen to ydelheide .
Vn(de) droefheit is vns dar v(m)me ghegheuen
Dat wi bedroeue(n) sulle(n) vns quade leuen .
Vn(de) dat besorghen mit bitterheiden
Dat wi synt so vere va(n) gode ghescheiden .
Vn(de) wi so ledich syn vn(de) luttick gudes bedriue(n)
Mit w(er)ken . mit woerde(n) . mit lesen . mit scriue(n) .
Mer dit voer schriuen also verstaet
<34r>
Dat vnser sielen ton orber gaet .
Vnsen euen kersten dar mede verwecken
Vn(de) vns beide dar mede ten hemel trecken .
Vn(de) also vake(n) als wi dede(n) teghe(n) godes hulden
Dat wi dan dat seer bedroeuen solden .
Hijr solde vnse herte v(m)me syn besweert
Mer dat is leider nv al v(m)me ghekeert .
Wa(n)te seen wi vnser vrende een gode dene(n)
Wi sorghen dar vmme vnde wenen .
Vnse sorghe is meest vm dat tijtlike guet
Vn(de) se syn traech als men gode denen moet .
Vn(de) desse gheliket men in der schrift also
Enen traghen ezel ick segge iv wo .
Men mach ghene(n) <in HS: ene(n); gh ü.d.Z. ergänzt> ezel oeck wo dat voghet .
Vorder driuen dan em ghenoghet .
Want waer men en v(m)mer wil to driuen
He wil io in synen state bliuen .
Waer v(m)me vns de kracht d(er) ghiricheit gheghe
uen is . vn(de) waer to se gheliket wert .
De ghiricheit is vns ghegheue(n) vm dat <a.r.R.: . xl . >
Ghirich sulle wi wesen vm de(n) hemelsche(n) schat .
Vn(de) ghiren daer na mit al vnsen menen
Of wi den schat hijr wolden verdenen .
Vn(de) mit nenen dincge(n) vns late(n) ghenoghe(n)
Wante wat wi alle verdenen moghen .
Mit woerde(n) . mit w(er)ken . mit hillighen leue(n)
<34v>
Vnse here heft altoes ghenoech to gheuen .
We nv van gode wil voel vntfaen
De gheue vm godes willen al sond(er) waen .
Mit willen ouer dit eerdessche guet
God sprack suluen . bin ick des vroet .
Jck mene dattet su(n)te matheus beschrift
De hijr vm myne(n) willen ouer ghift .
Husincghe . guet . vader . vnde moder
Wijf . vnde erue . suster . vnde broder .
So sul ghi et weten al sonder waen
So sal he et hundertuolt weder vntfaen .
Vnde daer to mynes vader rike
Daer sullen se wonen ewichlike .
<al.R.: No(ta)> God sprack dit sulue(n) . he en mach nicht lie(-)ghe(n) <in HS: ghe(n) ü.d.Z. ergänzt>
We nv vele lones hijr wille verkrighen .
De gheue al dat he heuet mit willen vry
God begheert nicht meer oeck we he sy .
Vnde vernedert he sick in desser tijt
He wert verhoghet . des twiuelt niet .
Wo vele wi vns v(er)nederen in dessen leue(n)
So vele werde wi bi gode verheuen .
De nv vele lones hebben wille
De vernedere sick seluen nv al stille .
De sick nv best vernederen kan
De sal dat beste loen vntfaen .
Mer desse ghiricheit is nv v(er)kiert plat
<35r>
Wante wi ghire(n) al v(m)me de(n) eerdessche(n) schat .
Wante dat alle de werlt nv heft ghemene
Dat hadde nv manich lieuer allene .
Vn(de) desse gheliket men sonder twiuel
Jn der schrift enen scharpen eghel .
Wante de eghel heft van natueren
Dat he et al to synen niste wil vueren .
He arbeidet dar ouer et si nacht ofte dach
Na allen dat he vollenbrencgen mach .
Wanneer he kumpt dar appele synt
Jn den appelen he sick al vmme went .
Voertmeer is he van ghiricheit dol
Mundt vn(de) voete nemet he al vol .
Nicht kan he er to voel gheladen
Dat he syne ghiricheit moghe v(er)saden .
So gaet he vp den rugge strecken
Vnde prent de appele in syne sticken .
So gaet he wentelen to syner vesten
Komet em to ienich andere beesten .
De gheerne eten vm huncger groet
He maket sick runt also een kloet .
Vn(de) gaet dan liggen vp synen schat
We em wat wil nemen de proue dat
Want he is scharp an to raken
Dat em sonder pine mach nema(n)t nake(n) .
Wo mach men de ghirighe(n) hijr bet to like(n)
<35v>
Want se en delen noch de(n) arme(n) noch de(n) rike(n) .
Se synt so scharp al ouer gheset
Dat nemant eres gudes mach hijr de bet .
Wat se mit willen gheue(n) dat is seer clene
En du(n)cket se behouens noch meer allene .
¶ Waer v(m)me dat vns got de begheerte v(er)leent he
uet to eten vn(de) to drincke(n) . vn(de) waer to dat een
gulsich mensche gheliket w(er)t in d(er) scrift .
<a.l.R.: . xli . > De begheerte to ethen vn(de) to drincke(n)
De gaf vns got dat wi solden dencken .
Syner vrucht vnde syner boeme
Kruet . saet . blat . vnde bloeme .
Syner vische vn(de) voghele als he vns v(er)lenet
Syner beesten . de vns hijr daghelix denet .
Vn(de) got se al heft gheset vnder vnser roden
Dat wi vnse licha(m) dar mede sullen voden .
Vn(de) v(m)me lancge to leuen bi dessen vruchten
Vn(de) vele de wile verdenen mochten .
Oeck so is vns de begheerte ghegheuen
Dat vns hu(n)cgere(n) solde na den ewighe(n) leue(n) .
Vnde dar na dorsten to aller tijt
De edele vroude dat grote iolijt .
Dat nue hoerde ore al sulke ghenochte
Noch vleeschlick oghe bekennen mochte .
Noch menschelick herte kan ouerdencken
De grote vroude de got wil schencken .
<36r>
Synen lieuen vrenden wtuerkoren
Als ghi in den andere(n) boke wal bet moghet hore(n) . <in HS: hore(n) . ü.d.Z. ergänzt>
Hijr v(m)me is vns hu(n)cger vn(de) dorst ghegheue(n)
Vmme de zake als is vorschreuen .
Dessen hu(n)cger vn(de) dorst verkiere wi plat
Vn(de) willen ethen vn(de) drincken al sat .
Vn(de) versaden den licha(m) na der werlde sede
Och he(re) got liete wi vns ghenoghe(n) dar mede .
Vn(de) boue(n) hoesche sadicheit nicht vntghencge(n)
Mer wi willen leider al sonder verlencgen .
Mit gulsicheit brassen vn(de) dru(n)cken wesen
Als ghi hijr to voren wal moghen lesen .
Vn(de) desse ghelike(n) de(n) beere(n) als de schrift secht
De van nature(n) is gheneghet ter gulsicheit .
Vn(de) boue(n) allen maten to leckeren dincgen
Wa(n)te dat honich my(n)net he sunderlincgen .
He en achtet nicht wat he dar v(m)me leede
Vp dat he volbrachte de gulsichede .
Men lest als he kumpt daer byen synt
Dat eerste wan he enen korf vernymt .
He veert to richte mit de(n) clawen dar yn
Dat duncket em sijn een guet ghewyn
Wat em de byen steken al openbare
Vp nesen . vp oghen . of anders ware .
He let se alle biten wat se moghen
Vn(de) pijnt sick al an dat honich to voghe(n) .
<36v>
Vn(de) wil gheerne al oer steke lyden
Vp dat he de gulsicheit volghe to tyden .
Wo mach men de gulsighe(n) hijr bet to liken
De sick suluen verderuen so iamerliken .
Mit ouer vrate . mit druncken drincken
Vn(de) nicht achte(n) wo se den licha(m) krencken .
Vp dat se vervullen oere gulsicheit
Se laten de sughende steken ghereit .
Als de beere de byen dede
Vn(de) holden sick an de gulsicheide .
Vn(de) drincken . houet . lu(n)cgen . vn(de) leuere(n) en twe
Al dede em de sughende noch so we .
Se en latent dar v(m)me nicht de meer
Mer se brassen vn(de) drincke(n) als se dede(n) eer .
Vn(de) dar v(m)me dat vns is eerst ghegheue(n)
Dat is ghenoech to voren gheschreuen .
¶ Dit is war v(m)me dat vns de kracht na
tuerlick werck to done eerst v(er)leent is . vn(de)
war to de vnkuesche me(n)sche gheliket w(er)t .
<a.l.R.: . xlij . > De kracht dar men naturlick werck mede plecht <in HS: plecht u.d.Z. ergänzt>
De en is de(n) mensche(n) oeck nicht v(er)secht .
De woert ada(m) vn(de) eue(n) v(er)leent to sulke(n) manere(n)
Nicht des vleesches ghenoechte dar mede to hantere(n) . <in HS: hantere(n) . u.d.Z. ergänzt>
Mer he gaf se en als wi v(er)mode(n)
Vp dat se kindere dar bi solden voden .
De den hemel solden u(er)vullen schoen
<37r>
Vn(de) soldent sond(er) schame(n) oeck moghe(n) doen .
Vn(de) sonder vleeschliker begheerlicheit
Wante do adam vn(de) eua als de scrift secht .
Naket weren in den paradise
Se en schamede sick nicht in nener wise .
Want se en wisten nicht in nener manere
Dat een lit boue(n) de(n) andere(n) vnreyne were .
Vn(de) to hant als got to adam sprack
Jtlich een blat van ene(n) vighe(n) boem brack .
Vn(de) deckede daer mede de suluen stede
Dar men naturlick werck solde pleghe(n) mede .
Of got sprake to en beiden to samen
Wo komet dat ghi iv nv schamen .
Wa(n)t ghi iv nicht plaghe(n) to schame(n) eer
Do sprack adam weder to vnsen heer .
Dat wijf dattu my hefst ghegheuen
De heft my bedroghen in dessen leuen .
Wa(n)te to sundighe(n) bin ick va(n) oer bekoert
Als ghi hijr voer wal hebben ghehoert .
Nu moghe ghi prouen vn(de) merke(n) schijr
Wo de vnkuescheit is ghekomen hijr .
Hadde ada(m) nicht ghesundighet als eua riet
Se en hadde(n) van schaemten ghewete(n) niet .
Mer so solde wi noch alle . we wi syn bi name(n)
War v(m)me solde dat ene lit voert and(er) schame(n) .
Weer de lust der vnkuescheit nene sunde
<37v>
Elck de ga in em seluen to grunde .
Alle de ghene de vnkuescheit pleghen
Of se et meer doen va(n) des vleesches weghe(n) .
Dan v(m)me kinder to voden in desser tijt
So vindijt oftet sunde sy dan niet .
Hijr v(m)me alle vnkuescheit na myne(n) woerde(n)
De nicht en schiet in der echtschap orden .
Dat is een sunde . se sy meer ofte myn
Mer buten den echte so v(er)staet den syn .
Dat dat altoes een doetlike sunde is
Hijr en twiuelt nicht an in nener wijs .
Hijr v(m)me heft got dat echte gheset
Of wi d(er) vnkuescheit willen vntbere(n) niet .
Dat wi doch in den echte bleuen
Mer nv tret so manich ouer den screue(n) .
Vn(de) willet al u(er)vulle(n) dat sijn vleesch begheert
Vn(de) achtes oeck clene al wen dat deert . <a.r.R.: schadet; Bezug zu deert hergestellt durch Zeichen>
He wil d(er) ghenoechte bruke(n) in sulker mate(n)
He en wils vm got noch vm de(n) me(n)sche(n) late(n) .
Desse gheliken in der schrift also
Enen vulen verken . ick segge iv wo .
Wa(n)te een verke(n) is van nature ghewone
Al brochte ghi et in ene(n) te(m)pel va(n) golde schone .
Vn(de) leghedent vp een bedde al wal ghespreit
Mit lilien . mit rosen . in ghenoechlicheit .
Al gheue ghi em kostlike(n) dra(n)ck . vn(de) krude spize
<38r>
Dat verken solde in nener wise .
De grote weelde komen doghen <a.r.R. Erklärung zu doghen: i(d est) liden . >
Wante als it erst solde vntkome(n) moghen .
Jt lepe in den dreck vn(de) welterde dar yn
Daer vmme moet et een verken sijn .
Wat mach dan bet na alle synne
Hijr to gheliken als ick versynne .
Dan een vnkuesch mensche yn desser tijt
En wille ghi es der waerheit gheloue(n) niet .
So volghe wi der reden alse is gheleghen
De ghene de vnkuescheit va(n) ghewo(n)te pleghe(n) .
Weren se in ener kerken noch so schone
Vn(de) hoerde(n) sincge(n) vn(de) spelen in groten done .
Men streide em voer lilien . rosen . vn(de) soete krude
Dat syn de woerde godes na myne(n) bedude .
Vn(de) al predekede em de pape noch so sacht
Vn(de) gheue em wirock roeke guet na al sir macht .
Dit solde de(n) vnkuesche(n) mensche(n) du(n)cken niet
Mer mochte he komen vorwaer dat siet .
Dar he vnkuescheit gheerne mede beghi(n)cge
He solde vergheten alle dusse dincge .
Vnde kiesen slijck . dreck . of ander stro
Vp dat he et hemelike mochte brencgen to .
Vnde bruke(n) dar in de vnkuesche werken
Wat gheliket dit bet . dan ene(n) vulen verken .
Of de vnkuescheit hijr v(m)me is ghegheuen
<38v>
Dat merket na den als is vorschreuen .
¶ Va(n) dren krachte(n) d(er) siele(n) . rede . wille . vn(de) me
moria . of dechtnisse . vn(de) wo dat rede vn(de) v(er)sta(n)t
bi na een syn . vn(de) wo me(n) se schede(n) mach .
<a.l.R.: . xliij . > Nv is iv een deel hijr vorgheschreuen
Waer v(m)me vns de krachte syn ghegheuen .
Daer wi doetlike sunde mede begaen
Ald(us) ist va(n) de(n) andere(n) krachte(n) gheliker waen .
Vn(de) sunderlincge syn der krachten dree
De de siele versciren als ick vorstee .
So sul ghi v(er)stant vn(de) rede(n) na miner waen
Altoes vor ene krachte vorstaen .
Wante v(er)stant vn(de) rede(n) dat v(er)staet in den
De komen bi na altoes wt een .
Vn(de) so bliue(n) dar dre krachte als ick v(er)sta
Dat is redene . wille . vnde memoria .
Hijr mede heft got vnse siele ghekleet
Want edeler gaue so en synt dar niet .
Dan desse dree vnde hijr wt spruten
Als wi et to grunde willen besluten .
So en vinde wi v(er)denst . noch sunde swaer
Dan wt dessen dren dat is openbaer .
Got gaf vns v(er)sta(n)t . redene . wilkert is va(n) beide(n)
Dat wi guet vn(de) quaet solden vnderscheide(n) .
Vnde wo wi hijr bi mochten merken
Wat gode to hoerde vn(de) synen werken .
<39r>
Dat guede moghe wi bekenne(n) wat dat is
Vnde dat beter sy in gheliker wijs .
Vnde dat beste moghe wi bekenne(n) mede
Js dit nicht ene grote heerlicheide .
Dat wi bruken moghe(n) in allen stunden
Jst dat wi et nicht v(er)sture(n) mit vnsen sunde(n) .
Mer nv kiere wi leider dit edele verstant
Ofte desse durbar redene . alst is bekant .
Jn vleeschlicheit vnde in sunde swaer
Dat manighen komet voer openbaer .
Em duncket dat al wal redene sy
Wat sunde he doet ghelouedes my .
Dauid de p(ro)phete spreket van desen
En willet nicht als een peert of mule wese(n) .
Daer ghene verstant ynne en is
Dit doet alle sunde des sijt ghewis .
Vn(de) wa(n)neer wi de rede nicht en beulecken
So doet se vnsen syn also verwecken .
Vnde leert vns also gude manieren
Dar wi vns to gode mede sullen kieren .
Vp dat ghi et verstaen in welker wijs
Verstant vnde reden ghescheden is .
Komet iv ene clause int y(n)nichste to v(er)synne(n)
Dat ghi de clause to grunde soluere(n) beghi(n)nen . <a.r.R.: pu(n)t; Bezug zu clause>
Vn(de) als ghi in iuwer v(er)nufte de korle wete(n)
Dat moghe ghi dan v(er)standicheit heten .
<39v>
Wa(n)neer ghi dit nicht ko(n)nen vntbinden
Vn(de) den oersaeck smakelick dar y(n)ne vinden .
Vn(de) teet iv va(n) sunde(n) . vn(de) doghet leert my(n)nen
So wilt de reden daer bi bekennen .
Dit is na mynen synne dat vnderscheit
Dat tusschen verstant vnde reden leit .
Beholden der gheerne corrigieren
De desse kunst meest hantieren .
Wa(n)te et en is vns gheen noet so nouwe to m(er)(-)ken <in HS: ken ü.d.Z. ergänzt>
Mer wisen papen vn(de) groten clerken .
Den wil wi dit laten iudicieren
Laet vns verstant vn(de) reden dar to kieren .
Daert vns va(n) beghi(n)ne is v(m)me ghegheue(n)
So moghe wi verdene(n) dat ewighe leuen .
¶ Dit is va(n) d(er) krachte d(er) siele(n) de memoria
hetet . vn(de) war v(m)me vns de ghegheue(n) is .
<a.l.R.: . xliiij . > Oeck is dar een and(er) kracht als ick v(er)sta
Dat is ghedachte ofte memoria .
Vnde is der sielen een grote doghet
Wante de <in HS: de ü.d.Z. ergänzt> memoria al verhoghet .
Verstant . rede . vnde wille mede
Let men se nicht dwele(n) wt der rechte(n) stede .
Mit al vnsen krachte ter doghede keeren
Wa(n)te got gaf vns de memoria to syner eren .
Dat wi gode in vnsen herte(n) mochte(n) beholde(n)
Vn(de) syner waldaet nu(m)mer v(er)ghete(n) en solden .
<40r>
De he vns alle daghe hijr verleent
Dat wi van em nicht hebben verdeent .
Dede got wi weren gheschapen niet
Got heuet gheschapen al . als ghescreue(n) steet .
Jst sunne . ist mane . ist hues . ist lant
Jst boem . ist acker . ist krud . ist sant .
Al heft dat got gheschapen to vnsen baten
He wolde dat wi es nicht vorghaten .
De wile dat wi weren in dessen leuen
Oeck is vns de ghedachte dar v(m)me ghegheue(n) .
Dat wi bedencken de ewighe vroude
Vnde vns dar vmmer na lancgen solde .
Als wi bedachte(n) de grote weelde vn(de) iolijt
Beieghende vns dan liden in desser tijt .
Vn(de) dan solde wi dencken der helle vresen
So solde vnse liden de lichter wesen .
Hijr v(m)me gaf vns got dat edele v(er)hoghen
Vn(de) solde(n) godes nicht lichtelike v(er)ghete(n) moghe(n) .
Bi den ghedachten vinde wi een to verlaet
Nu kiere wi de dancke(n) to den sunde(n) quaet .
Vn(de) maken de memorie also verwoet
Dat se selden icht dencket dan tijtlick guet .
Vn(de) we vns v(er)toernt van by(n)nen ofte buten
Dat do wi so vast in de memorie sluten .
Dat wi es nicht v(er)gheten nacht ofte dach
Vn(de) dat dan wreken alst vns boren mach .
<40v>
Dit is daghelix vnse memorie vn(de) vnse ghepe(n)s
Vm got dencke wi nouwe des daghes eens .
Wi en bruken der memorie in nener wijs
Dar se vns v(m)me van gode ghegheuen is .
Wi mochte(n) dar mede vele doghet bedriuen
Als vns de hillighen lerers beschriuen .
Sunte gregorius maket vns hijr y(n)ne vroet
Wanneer wi doen wat werkes guet .
So sulle wi vnse sunde mede int ghedacht sette(n)
Vm de ydel ere van vns to letten .
Vn(de) sullen vnse guede nicht eer bedencken
Eer vns de doet beghint to krencken .
Dan sulle wi bedencken vnse guede daden
Vp dat vns de wanhope nicht moghe schade(n) .
Ald(us) sulle wi de ghedachte(n) bruke(n) to godes ere(n)
Sunte sixtus de pawes doet vns leren .
Also vaken als hijr in ienigher wijs
Got of sijn sake in vnser dechtnisse nicht en is .
So sulle wi dat weten vnde seker wesen
Dat wi sundighen . vn(de) vnse tijt verlesen .
Kraket desse note suluen wal to grunde
So vinde ghi wa(n)neer memorie doghet sy of sunde . <in HS: sunde . u.d.Z. ergänzt>
Dit is va(n) d(er) krachte d(er) siele(n) de vo
lu(n)tas hetet . dat is de wille . vn(de) war v(m)me vns
got de(n) willen vry ghegheuen heeft .
<a.l.R.: . xlv . > Nv hoert wat va(n) d(er) kracht ghescreue(n) steet
<41r>
De men in den latine voluntas heet .
Dat is wille na der dudescher leren
Wante wille mach wal de krachte(n) regere(n) .
Als een konincg ouer alle de andere(n) krachten
Want se moten alle na den willen wachte(n) .
Dat sy verstant . ofte memorie . of wo se hiet
Wante is de wille verkiert tis al vm niet .
Vn(de) dat va(n) beghi(n)ne de wille is vry ghegheuen
Dat vinde wi wal in den boeke beschreuen .
Wa(n)te wi moghe(n) dat wal synne(n) vn(de) merken
Worde wi ghedwu(n)cgen to gueden werken .
Ofte mochte wi nicht sundighe(n) in nener vare
Wat vnse verdenste dan voer gode were .
Ofte mit wat rede(n) mochte wi dar kome(n) wed(er)
Dar Lucifer woert gheworpen neder .
Wi en mochte(n) mit vryen wille(n) sunde doen
Ghelijck dat lucifer de encgel schoen .
Vn(de) den vryen willen ter doghet brochten
Den lucifer ten sunde(n) vn(de) de(n) hemel u(er)wrochte(n) .
Merket van dessen woerde(n) den rechten sin
Wa(n)te se hebbe(n) meer synnes dan rymes in .
Hijr v(m)me is vns ghegheuen een wille vry
Dat he nema(n)t in d(er) werlde vnderdanich en sy .
Dan gode allene vnde dat em to hoert
Vn(de) bruke wi dan vnsen vryen willen voert .
Altoes to der doghet mit vnsen begheren
<41v>
Vn(de) dat vnbedwu(n)cgen so bliue wi in eren .
De eerweerdighe beda in enen sermone leert
We al synen willen to gode keert .
Al valt he van krancheit in clenen sunden
Of van vnwetenheit in dessen stunden .
Sijn guede wille des seker sijt
Sal en vor gode vntschuldighe(n) to aller tijt .
Hijr van secht sunte augustinus mede
Hijr en is nemant so hillich de nue su(n)de dede .
Mer de synen willen set to gode vollenkome(n)
Den mach men hillich vn(de) rechtu(er)dich nomen .
Su(n)te ioha(n)nes gulde(n)mu(n)t doet vns verstaen
De mit all oeren willen to gode gaen .
Desse ruken vor gode in gheliker varen
Of se alle rosen vnde lilien waren .
Wa(n)te mit vryen willen mote(n) wi et v(er)dene(n)
Sal vns got dan sijn ewighe rike verlenen .
Vn(de) dussen heft vns got vry ghelaten
Vn(de) na manighe kracht to vnsen baten .
Dar he vnse edele siele heft mede ghecleet
Dat vns nicht vntbreket als ghescreue(n) steet .
Wille wi . wi moghen den hemel verwerue(n)
Jst dat wi et mit sunden nicht verderuen .
Vnde beulecken dar mede de edelen siele
Nu merket oft hijr also gheuiele .
Dat vns worde ghegheue(n) een kleet va(n) zyde(n) wit
<42r>
Oft bi vns mit drecke worde besmyt .
Weer achte wi vns <in HS: vns a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> de rechte scholt dar af
Dan de ghene de vns dat kleet ten eerste(n) gaf .
Nu merket . got heft een edele siele i(n) vns formiert
Vnde mit der dope so reyne purgiert .
Vn(de) mit manigher gaue so schone ghekleet
Wat se behouet des vntbreket oer niet .
Wil wi se beulecken . wen wil wi et tyen
Dan vnsen v(er)kierde(n) willen vn(de) raseryen .
Sunte bernard secht al openbaer
Dat nicht en brent in der helle swaer .
Dan de quade wille vn(de) mit em verdient
Dusse werden in der helle ewich ghepijnt .
De wille hadde ewichlike ghesu(n)dighet . hadde he ghemoghe(n) <in HS: ghemoghe(n) u.d.Z. ergänzt>
Dar v(m)me sal he ewighe pine doghe(n) .
Su(n)te augustinus vnde gregorius mede
Seggen een itlick bi sundere vp ener stede .
Nu kiert iuwe(n) willen va(n) sundighen saken
So en dorue ghi nicht de helle smaken .
Dit is een ghelikenisse van enen fonteyne .
vn(de) van dreen riuiere(n) . de dar wt vloyen .
Nv hebbe ghi ghehoert hijr vor vntslute(n) <a.r.R.: . xlvi . >
Dar manighe doghet vn(de) sunde wt spruten .
Vn(de) mach heten een oerspru(n)cg der fonteyne
De got gaf van beghi(n)ne der selen reyne .
Vn(de) al de riuiere(n) de hijr wt driuen
<42v>
De sullen wal reyne vnde soete bliuen .
Jst dat wi de fonteyne reyne holden
Vn(de) neen dreck dar in bri(n)cge(n) bi vnsen scholden .
Wa(n)te wil wi den oerspruncg vnreyne make(n)
Dat daer wt lopet moet daer na smaken .
Dusse oerspru(n)cg ofte fonteyne als ick v(er)sta
Dat is de wille . de rede . vnde memoria .
Hijr mach men ene likenisse bi leren
Ghelijck of hijr vloyden drie ryueren .
Begheerte des vleesches . begheerte d(er) oghe(n) . vn(de) ho(-)u(er)dye <in HS: u(er)dye u.d.Z. ergänzt>
Aldus hete(n) se in d(er) scrift . als ick besee .
Holde wi de fonteyne puer in reyner maten
So vloyen desse riuiere(n) to vnsen baten .
Vn(de) beulecke wi de fonteyne als ick versta
De riuieren smaken to hant dar na .
Nochtan wolde vns got kracht verlenen
To vnser bate vnde der sielen to dienen .
Dat sy vleesch . dat sy oghe . wat wi hijr lesen
Al behoert et der siele(n) vnderdanich to wesen .
Wa(n)te de lijcha(m) is ghemaket vm de siele dat v(er)staet
Vn(de) nicht de siele vm de lijcha(m) in ghelike(n) graet .
Vake solden de riuieren bliuen reyne
Bleue vnbeulecket de eerste fonteyne .
Kiert sick de fonteyne ten norden wart
De riuiere(n) mochten lopen den selue(n) wart .
¶ Ab aquilone pandetur omne malum .
<43r>
Als in der scrift bescreuen staet
So komet wt den norden alle quaet .
Mer kieret sick de fonteyne in dat zuud
Daer vint he troest is my beduudt .
Wante daer is iherusalem de hillighe stede
Vn(de) iherusale(m) betekent vns altoes de(n) vrede .
Vn(de) als vns de schrift al anders bedudet
Jherusale(m) een ghesichte des vredes bedudet .
Want als sick de fonteyne kiert to desser stede
So lopen de riuiere(n) to den ewighen vrede .
Dit is dat hemelsche iherusalem
Soke wi and(er)s dat en is nicht dan een scheem .
Nu wil wi volghe(n) der riuiere(n) in wat mate(n)
Dat se vns to schade(n) lopen oft to baten .
¶ Wo dat su(n)te ioha(n)nes ewa(n)gelist . al dat in d(er)
werlde is bescrift . ghenoechte des vleesches . be
gheerlicheit der oghen . vn(de) hou(er)dye des leue(n)s .
Sunte ioha(n)nes de lieue apostel vnses here(n) <a.r.R.: . xlvij . >
De heft ghesproken to vnser leren .
Wilt desse werlt nicht liefhebbe(n) in nener wijs
Noch dat selue dat in der werlde is .
Oeck spreket de lieue apostel voert
De werlt vnde dat oer to behoert .
Dat wetet dat in dussen dren leit
Dat erste is . des vleesches begheerlicheit .
Dat ander . begheerlicheit der oghen v(er)staet
<43v>
Dat derde . in dessen leuen houerdye quaet .
Hijr bi moghe wi v(er)dienen dat ewighe leue(n)
Wil wi se bruken als se vns synt ghegheue(n) .
Oeck moghe wi de helle hijr mede verdenen
Wil wi se der werldt to vele lenen .
Nu lecht dit vele an der fonteyne grunt
Wo de nv smaket in desser stunt .
Sullen vns de riuieren schaden of vromen
Dat moet io wt der fonteyne komen .
¶ Va(n) de(n) erste(n) riuiere . de wi ghenoechte des vleesches noeme(n) . <in HS: noeme(n) u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . xlviii . > Nv nome wi de erste riuiere vorsecht
De men hetet des vleesches ghenoecht .
Vnde laet vns setten vp sulken voet
Dat de fonteyne sy to grunde goet .
So lopen de riuieren to vnsen baten
Als wi de lust des vleesches beghi(n)nen to haten .
Vnde leren bi mate drincken vnde eten
Vnde der vnkuescheit mit alle vergheten .
Vnde doen vnse vleesch penitencie leren
So vloyet de riuiere to vnser eeren .
Vnde verdenen dar bi dat ewighe leuen
Want dar vm is vns dat vleesch ghegheue(n) .
Van desser materie so vinde ghi klaer
Hijr vor gheschreuen al openbaer .
Va(n) der kracht d(er) vnkuescheit vn(de) gulsicheide
Waer v(m)me vns de krachte(n) synt ghegheue(n) beide .
<44r>
Js de fonteyne vul de is vorsecht
So lopet dar wt des vleesches ghenoecht .
Vns to schaden to allen stunden
Vn(de) brencget vns vake to groten sunden .
Wante dat vleesch begheert al sijn ghemack
Mit eten mit drincken to vullen den sack .
La(n)cge slape(n) . vnkuescheit bruke(n) . sachte ghecleet
To der werlde blijtschap altoes bereet .
Vele to werschappen mit vnnutte(n) woerden
Dit begheert dat vleesch to synen orden .
Aldus wert dat riuier vuel vn(de) vnreyne
Vm den beuleckede(n) oerspru(n)cg der fonteyne .
Vnde lopet ter hellen rechte verkiert
De ten hemel van gode was gheordiniert .
¶ Va(n) de(n) and(er)en riuiere . dat is begheerlich(ei)t d(er)
oghe(n) . vn(de) war v(m)me vns got de(n) syn v(er)leent heft .
Dat ander riuier na minen verhoghen <a.r.R.: . xlix . >
Dat is de begheerlicheit der oghen .
Vnde is de fonteyne nv bleuen claer
So lopet desse riuier dat wetet vor waer .
Mit groten ernste to vnsen vromen
Wante wanneer wi synt volkomen .
Dat got alle dincg heft gheordiniert
Hemel vnde eerde . wat wendt of kiert .
Dat vns alle deent to vnsen verdone
Su(n)ne vn(de) mane . vn(de) de sternen schone .
<44v>
De vns daghes vn(de) nachtes de claerheit gheue(n)
Hijr van vinde ghi ghenoech gheschreuen .
Dar vmme laet ick et te korter staen
See wi hijr dusse grote gaue aen .
De vns allen van gode ghegheuen is
So beghinne wi to dencken des sijt ghewis .
Wo schone et moet wesen hijr bouen
Dar alle de encgele gode louen .
Vnde alle de lieue hillighen mede
Wo schone dat wesen moet de stede .
Dar de schepper al dusser schoenheit woent
Vn(de) syne lieue(n) vriende so hoech ghekroent .
De synen willen hijr doen al openbaer
So beghint vns to hant to v(er)lancge(n) al daer .
Vn(de) beghi(n)ne(n) dan gode to denen vroe vn(de) spade
Vn(de) bidden dan vurichlike vm syne ghenade .
So lopet de riuiere des sijt ghewis
Dar se van beghinne erst to ghemaket is .
Wante wat ghenoechte der werlt to hoert
Dat wil wi dan versmaen al voert .
So ku(m)pt de begheerte d(er) oghe(n) vns to vromen
Mer laten wi dreck in de fonteyne kome(n) .
To hant lopet de riuiere noertwert an
So beghi(n)ne wi rechte voert to beghere(n) dan .
Alle lusticheit der oghen vp desser eerden
Hoghe borghe . brede ackere . weidelike peerden .
<45r>
Bloiende bomen de vruchte draghen
Heerlike kleder mit golde beslaghen .
Schone huse . vn(de) al lustelick wat behoert dar yn
Schone vrouwe(n) . vele knechte . vn(de) vate va(n) golde fijn .
Lutteren dra(n)ck . iaghe(n) . beite(n) . mit hauike(n) . mit winde(n) .
Aldus beghint de siele to verblinden .
Vermits der ghenoechte de de oghen beseen
Nocht(an) de oghe(n) nicht seen da(n) de bode(n) va(n) deen .
Mer dat kumpt dus va(n) begheerlicheit d(er) oghe(n)
Dat de siele ewich moet pyne doghen .
Weer de fonteyne bleuen in rechten state
So en weert vns neen hinder . mer al baete .
Wa(n)te hadde de memorie bedacht . vn(de) rede v(er)staen
Dat tijtlike schoenheit were so kort ghedaen .
Vn(de) de wille were bi der redene ghebleuen
So were de riuiere to iherusalem ghedreue(n) .
¶ Va(n) de(n) derde(n) riuiere . dat is hou(er)dye des leue(n)s .
De derde riuiere den ick belye <a.r.R.: . l . >
Dat is in dessen leuen de houerdye .
Vn(de) der houerdye sijnt twee na mine(n) waen
Als in den boke hijr vorschreuen staen .
De ene is quaet in allen stunden
Want dat is de wortele va(n) allen sunden .
Vn(de) bi der andere so v(er)diene(n) wi ewich leue(n)
Dat vinde ghi claer in den boke vorschreue(n) .
Dat hebbe ick iv al eer gheseit
<45v>
Wat hijr van is dat vnderscheit .
Dar en wil ick hijr nicht meer af spreken
Mer soeket hijr voer in dussen teken .
Soeket dit ghetal . xxviij . vn(de) . xxxvi .
Daer vinde ghi et claer een deel ghescreuen
Waer v(m)me vns de houerdye is ghegheuen .
Wo vns de ene vromet . de ander deert
Na den dat de fonteyne oer keert .
So moet dat riuier den smack vntfaen
Lijck den andere(n) twen de vorscreue(n) staen .
Got dor syne vijf wunden seer
De stuere to weghe desse riueer .
¶ Wo wi mit alle(n) krachte(n) gode dene(n) moghen .
vn(de) se vns got dar v(m)me v(er)leent heft .
<a.l.R.: . li . > Nv hebbe ghi een deel hijr voer v(er)staen
Wo de eersten krachten synt ghedaen .
Vn(de) wo vns neen krachte en is ghegheuen
Dar en moghe wi mede v(er)dene(n) dat ewighe leue(n) .
Vnde aldus is et in allen gauen mede
He sy rike ofte arm in dusser stede .
Got ghift manighe(n) dat guet bi grote(n) hopen
Dat se dat ewighe rike dar mede kopen .
Wante gheue he em armoede in oeren daghen
Oere v(er)duldicheit soldes nicht ku(n)nen draghen .
Somighen ghift got de edelen armode
Weren se rike . se solden van mode .
<46r>
So stolt hijr werden in desser tijt
Se solden verliesen dat hemelsche habijt .
Nu moghen se gode dienen vn(de) wesen vro
Want den armen behoert de hemel to .
Aldus is bi allen state gheliker wijs
Dat si schoenheit . wijsheit . starcheit . wat et is .
Krancheit . siekedaghe . vnde sympelheit
Kloeck . nerich . vuerich . als dat leyt .
Jck en noeme se iv nicht al bi namen
Den rechten grunt moghe ghi hijr wt rame(n) .
Datter nene gaue synt de got verleent
He en wil daer van hijr sijn ghedeent .
Oeck so moghe wi gode denen
Hebben wi den willen mit guden menen .
He sy wijs ofte sympel . klene ofte groet
Ghesunt ofte sieck . rike ofte bloet .
Jtlick dancke gode de vp eerden leuet
Van der gaue de em got ghegheue(n) heuet .
Wante dit is dat slot van desser leren
Wanneer wi teghen got murmureren .
Vn(de) syner gaue nicht ghenoghet in desse(n) stunde(n)
So wetet dat wi altoes doen sware sunden .
¶ Dit synt de sunde(n) de een mit de(n) w(er)ke(n) sulue(n) nicht
en doet vn(de) nochta(n) doetlike sunde daer an begaet .
vn(de) heten de neghen vromede sunden .
Hir voer so hebbe ghi ghelesen <a.r.R.: . lij . >
<46v>
Den staet na sunden in oeren wesen .
Wi en moghe(n) vns nicht vntschuldighe(n) in nener mate(n) <in HS: mate(n) ü.d.Z. ergänzt>
Wolde wi nicht sundighen . wi mochte(n)t laten .
Nu synt neghen sunden de wilt merken
De wi seluen nicht doen mit den werken .
Nochtan so moghe wi de scrift vorstaen
Doetlike sunde wi dar an begaen .
Vn(de) heten de neghen vromede sunden
Hijr vor sulle ghi iv hoede(n) in allen stunden .
Vn(de) bi dessen sunden nicht to valle komen
So wil ick se iv na der scrift noemen .
Vn(de) als ick best na miner krancheit kan
Als de lerers hijr schriuen van .
¶ De eerste vromede sunde .
De eerste vromede sunde de wilt dus wete(n)
Jst sake dat ghi enen andere(n) ene sunde hete(n) .
Vn(de) de sunde wert volbracht bi iuwe(n) ghebode
Der sunde sijt ghi schuldich vor gode .
¶ De ander vromede sunde .
De ander sunde aldus verstaet
Jst sake dat ghi gheue(n) ene(n) quaden raet .
Daer ene quade sunde bi gheschiet
Der sunde sy ghi schuldich . en twiuelt niet .
¶ De derde vromede sunde .
De derde . w(er)de ghi gherope(n) to ene(n) quade(n) rade
Vn(de) gheue ghi volbort to der quade(n) dade .
<47r>
Vnde de sunde de daer volghet na
Der sy ghi schuldich . als ick versta .
¶ De vierde vromede sunde .
De vierde wilt aldus verstaen
Ghi seet enen anderen sunde begaen .
Ghi pryset de sunde . vn(de) smeiket dar mede
So werde ghi deelachtich . dat is waerhede .
¶ De vijfte vromede sunde .
De vijfte sunde is openbaer
Vntholde ghi enen sunder swaer .
Ofte dat guet dat he kricht in ene(n) sundighe(n) leuen <in HS: leuen ü.d.Z. ergänzt>
Ghi sullen gode daer reden voer gheuen .
¶ De seste vromede sunde .
Dat seste vorstaet in dusdanigher mate(n)
Jst sake dat ghi ghenete(n) vnrechter baten .
Al ist sake dat een ander doet de daet
Ghi synt allike wal schuldich dat v(er)staet .
¶ De seuende vromede sunde .
De seuende sunde wilt wal vorsynnen
Jst sake dat ghi seen ene sunde beghy(n)nen .
De ghi mit spreken wal mochten keren
Swighe ghi . ghi synt al schuldich vor vnsen heren . <in HS: heren . u.d.Z. ergänzt>
¶ De achtede vromede sunde .
De achtede is bi na also ghedaen
See ghi enen anderen sunde begaen .
De ghi sonder iuwen hinder lette(n) moghe(n)
<47v>
Lette ghi se nicht . schuldich syn ghi vngheloghe(n) .
¶ De neghende vromede sunde .
De neghende . wiste ghi ene quade sunde
De hemelick were in dusser stunde .
Vn(de) iuwe openbare(n) mochte dat vromen
Dat de sunde mochte to de(n) besten komen .
Openbaerde ghi daer de sunde niet
Ghi werden schuldich als dar ghescreue(n) steet .
Nu merket desse neghe(n) de hijr ghescreue(n) staen
De ghi mit den werken nerghen begaen .
Nochta(n)t moghe ghi de helle dar bi verdenen
Na den dat de hillighen mesters menen .
¶ Wo men in vier manieren sunde begaet .
<a.l.R.: . liii . > Voert so wetet dat dar ghescreue(n) staet
Dat men in vier maniere(n) sunde begaet
Mit den herten so do ghi manighe sunde
Dat ander . mit spreken wt den munde .
Dat derde . dat ghi mit de(n) werke(n) sunde begaet
Dat vierde . dat ghi <in HS: ghi a.l.R. ergänzt und hier eingefügt> v(er)sumen manighe guede daet .
De sunde komen voele bi dessen vieren
Nu latet vns eerst to den herten kieren .
¶ Van den sunde(n) de men mit de(n) h(er)ten begaet .
<a.l.R.: . liiij . > De sunde des herte(n) wilt eerst vorstaen
Als ick dit best begripe(n) ka(n) .
Vnreyne ghedachte(n) . quade ghenoechte . begherte quaet <in HS: quaet ü.d.Z. ergänzt>
Vntrouheit . wreetheit quaet v(er)mode . dit v(er)staet .
<48r>
Vnstedich herte . ter doghede vnbequame
Van guden vn(de) armen vrende(n) hebben schame .
Hou(er)dye . ydel glorie . my(n)ne der werlt to behaghen
Anxte . vnsynnich . v(er)smaet to wesen in syne(n) daghe(n) .
Bedriechlick . vnwisich . quaet eyghen wille
Hat . nijt . traech . dat sy luedt . ofte stille .
Ypocrijtschap . vn(de) manich ander quaet ghenomet
Dat alle wt den herte beghint vnde komet .
Toern . vn(de) modich . v(er)blide(n) in sijns naburs schade(n)
Ydele blijtschap . quade droefh(ei)t . de(n) arme(n) v(er)smade(n) .
Ghiricheit . vn(de) dat he syne oldere nicht en my(n)t
Wandere(n) myt boeuen de he nicht en kent .
Wt den herten komet so manighe sunde
Dat men se nicht al scriue(n) en mach to gru(n)de .
¶ Van den sunde(n) de men mit de(n) mu(n)de begaet .
De sunde des mu(n)des . vn(de) de daer va(n) komen <a.r.R.: . lv . >
Daer wil ick iv nv een deel van noeme(n) .
Got ydelike noemen . vnde blasphemeeren
Alle vnnutte woerde . vn(de) ydelike zweeren .
Mit woerden teghen de waerheit striden
Enen anderen quaet leren in dessen tiden .
<a.l.R.: Vnrecht; Bezug zu Vnbehoerlick hergestellt durch Zeichen> Vnbehoerlick iuwe ghetide to lesen
Na spreke(n) . clappe(n) la(n)cge . haestich to wesen .
Schelde(n) . verwijt . ene(n) and(er)en to tornich(ei)t brincge(n)
Vloeken . drieghe(n) . spotten . ydele liede to sincgen .
Valsch tuech . lude to twisten . quaet to raden
<48v>
Bedreechlike woerde . vn(de) to bescherme(n) sundighe dade(n) .
Lachen . schat(er)en . vn(de) ander lude to lachen make(n)
Vnbehoeflike woerde in vnnutten saken .
Jn kerke(n) to spreke(n) . of daert nicht gheorloft en is
To bidden . of to rune(n) . vn(de) spreke(n) dat yema(n)t vneer is . <in HS: is . u.d.Z. ergänzt>
Alle lieghen . ropen . drincken vnde kiuen
Wo solde men to grunde moghen schriuen <in HS: scriuen; h ü.d.Z. ergänzt> .
Alle sunde de men mit den munde doet
Weerlike he is wijs de syne(n) mundt hoet .
¶ Van den sunde(n) de men mit de(n) w(er)ke(n) begaet .
<a.l.R.: . lvi . > De werke der sunden sijnt seer vele
Dru(n)ckenschap . dobele(n) . al ydel spele .
Gulsicheit . vnkuescheit . brokene viere(n)
Kerke(n) schinde(n) . lofte breke(n) . vnw(er)dich to co(m)muni(-)ciere(n) . <in HS: ciere(n) . ü.d.Z. ergänzt>
Wokeren . vn(de) rouen . to beschatten . vn(de) stelen
Vechten . vn(de) kyuen . tijtkorti(n)cghe in alle(n) spele(n)
Den armen oer noetroft vor to vntholden
Vm ydel lof to gheue(n) dat wi nicht gheue(n) solde(n) .
Schande doen . vn(de) vnsen eue(n) kerste(n) wunden
V(er)boden kope(n)schap . vnrechte tolle in desse(n) stunde(n) .
Torneren . steken . dansen . vnde sprincgen
Vnhoersam . syne(n) mynre(n) mit macht to dwi(n)cge(n) .
Jn den rechte meenede to nemen of to gheue(n)
Vnrecht ordel . dat recht to kre(n)cken in dessen leue(n) .
Ydele ruken . ydel seen . lecker smaken
Ydel hoeren . lelike taste(n) in vntemelike(n) sake(n) .
<49r>
De alle werck bi sund(er) . vn(de) alle sundighe daet
Al solde beschriuen na synen staet .
Dat solde lancge duren na minen v(er)moden
We mynst sunde doen dat synt de guden .
¶ Van den sunde(n) de men mit v(er)sume(n) begaet .
De vierde maniere dat vorstaet <a.r.R.: . lvii . >
Dat wi v(er)sumen manighe gude daet .
Dar wi gode in mochte(n) ere(n) . vn(de) vnse(n) via(n)t krencke(n)
Dat eerste . dat wi nicht stede vm gode dencke(n) .
Dat wi godes nicht vntseen meer noch myn
Dat is van allen sunden dat eerste beghyn .
Wa(n)te vntsaghe wi gode als wi va(n) rechte solde(n)
Wi solden vns wt manigher sunde wal holde(n) .
Oeck dat wi gode nicht en da(n)cken vro vn(de) spade
De vns so vake bewiset syne ghenade .
Dat wi vnse sunden also nicht en claghen
Vn(de) vns nicht en sette(n) to vntfane godes gaue(n) .
Vn(de) de gaue de vns got heft hijr ghegheue(n)
Wi nicht to rechte beware(n) in dessen leuen .
Dat wi vnse(n) wille(n) nicht en sette(n) in de(n) wille(n) godes
Vn(de) vnse ghebet nicht en spreke(n) mit y(n)nich(ei)t des modes .
Vn(de) vnse ghetyde lesen wi mit haesten groet
Vn(de) also vake nicht en bichte(n) als vns wal w(er)e noet . <in HS: noet . u.d.Z. ergänzt>
Dat wi de kerke(n) nicht recht visitere(n)
Vnse old(er)en nicht en my(n)nen <in HS: my(n)nen a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> noch mitte(n) w(er)ken ere(n) .
Vn(de) dat wi vorsumen vnse scholt to betale(n)
<49v>
Vnde manich aflaet dat wi mochten halen .
Dat wi godes denst vn(de) predike(n) vake v(er)sumen
Dat wi ten doden grauen nicht en komen .
Dat wi de werke der barmh(er)tich(ei)t nicht ha(n)teren
De sieken to vanden . de du(m)men to leren .
Dat manich syner bekorincge nicht weder staet
Vn(de) nene penitencie doet als de priester raet .
Dat wi de ellende(n) nicht in vnse herberghe laden
Vn(de) nicht bolde vorgheuen de vns misdaden .
Vn(de) dat wi et nicht holde(n) dat wi em gudes hete(n)
Vn(de) wat men vns gudes leert . dat wi dat v(er)ghete(n) .
Kortlike wa(n)neer wi in alle vnsen daghen
Got in vnsen herten nicht en draghen .
Of vns nicht en setten in syne(n) denste to wesen
So wetet dat wi vns vorsumen vn(de) vorlesen .
Et secht manich als he ydel spille doet
Dit is vns ene tijtkortincge guet .
Vn(de) wert also to der ydelheit ghewoen
Vn(de) secht . ist nicht beter dat wi dit spil doen .
Dan dat wi dru(n)cke(n) dri(n)cke(n) . of and(er) sunde desse of de
Jck lyes dat de my(n)neste sunde de beste sy .
Mer ghi en de(n)cke(n) nicht dat ghi bi d(er) my(n)ste su(n)de v(er)su(-)met <in HS: met ü.d.Z. ergänzt>
De kostlike tijt de nu(m)mer weder en komet .
Nu laet vns waken de wile wi leuen
Als dar in den ewangelio steet gheschreue(n) .
Jn der vre als wi nicht en menen
<50r>
So komet de tijt dat wi moten van henen .
Vnde salich syn de ghene oeck we se synt
De got bereit vnde wakende vynt .
¶ Dit is va(n) daghelikes sunde(n) vn(de) wat de sy(n)t . vn(de)
wo wi vns daer vor hoeden sulle(n) . vn(de) hijr mede en
det dat ander derde deel va(n) de(n) eersten boke .
Nv hebbe ghi ghelesen va(n) sunde(n) een deel <a.r.R.: . lviii . >
Al to schriuene were my to veel .
Ofte itlick sunde to grunde wo men se begaet
Waer se behoert . ofte in welken graet .
Dat en behoert my nicht to vnderwinden
Oeck so solde men my to plu(m)p dar to vinden .
Wante dat behoert al groten doctoren to
Mer ghi vint wal so vele gheschreuen nv .
Wil ghi se schuwen na iuwen vermoghen
So en sul ghi nu(m)mer de helle doghen . <a.r.R. Erklärung zu doghen: i(d) (est) liden .>
Wante de doetlick syn . staet voer vntbunden
Vn(de) een groet deel mede van daghelix sunden .
Mer daghelix sunde wo wi de bedriuen
Jtlick bi sundere were vele to schriuen .
Mer dat slot vn(de) de keerne wilt hijr bi merken
Wat wi doen in ghedachte(n) . in spreken . in werke(n) .
Of wat wi vns vnderwinde(n) in ienigher wijs
Daer got de sake nicht en is .
Of wat wi versumen in ienigher stede
Daer wi gode wal mochten dienen mede .
<50v>
Wo clene dit is in ienigher stunde
Dit synt alle to mynsten daghelix sunde .
Aldus syn daghelix sunde na mynen v(er)moden
Al heel vns allen seer quaet to hoden .
Doch so sulle wi vnsen willen daer na saten
Na vnsen vermoghen de sunde to laten .
Wa(n)te wi mochte(n) der clene(n) sunde so voele lade(n)
Dat vns ynt einde solde to sere schaden .
Wante sunte augustinus secht openbaer
Al en lade ghi yn yv schip nene stene swaer .
Ghi moghen lade(n) also voele zandes allencken
Dat iv schip daer van mochte zencken .
Hijr van secht ysidorus als ick vermode
Jn ene(n) boeke dat heet va(n) den ouersten gude .
Dat en is nicht ghenoech dat wi hijr late(n)
De doetlike sunde in der maten .
Mer wi sullen oeck schuwe(n) de clene(n) sunde
Vnde hoeden vns daer voer in desser stunde .
Wante voele dropen als ghi wal weten
De maken groet deep als se to same(n) vlete(n) .
Jck lye dat en is nicht guet to rake(n) vns allen
Hijr nu(m)mer in daghelix sunde to vallen .
Want daer is gheschreuen des sijt ghewys
De rechtueerdich hijr ghevunden is .
De vallet des daghes seuen weruen
Jn daghelix sunde voer sijn steruen .
<51r>
Wi en ku(n)nen vns nicht puer van sunden saten
Doch hebbe wi den willen de sunde to laten .
Vn(de) doen nene sunde mit vpsate clene of groet
So wil sick got vntfarmen vor vnsen doet .
¶ Nv bidde wi de ghenedighe maghet marie
De allene was van allen sunden vrye .
Vn(de) so wunderlike(n) se oeck was wtghenomen
Dat in oer herte hijr nie mochte komen .
Een ydel ghedachte wo clene se ware
Des moghe ghi ghelouen apenbare .
Hijr v(m)me bidde wi de reynelike blome
Dat se vns armen sunders to hulpe kome .
Dat wi de sunde also van vns mote(n) weren
Vnde vnse herte also to gode keren .
Dat wi sonder einde bruken den hemel fijn
Nu hebbe ghi ghehoert wat de sunde sijn .
Nu wil wi beghi(n)ne(n) een ander to schriuen
Bi wat sake wi so lancge in sunden bliuen .
Vnde wat vns hijr in sunden holt
Des gunne my got . de heft des ghewolt .
¶ Hijr beghint dat derde derdendeel van den
ersten boke . Vn(de) is . bi wat saken dat wi so
lancge in sunden liggen . Dat erste . wo
dar vijf saken synt de enen doden in
den graue holden . al leuede he . vnde he
verrisen wolde .
<51v>
<a.l.R.: . lix . > Hyr voer heb ghi een deel vorstaen
Wo de sunde synt ghedaen .
Nu weert iv sere nutte gheweten
Wat de sake synt of wo se heten .
De vns hijr in sunden holden
Want wi leyder in vnsen scholden .
So vaken in swaren sunden wonen
Na den dat vns de schrifte thonen .
So doet de woente so manighen verderuen
Wante he doet de siele vor gode steruen .
Nicht steruen allene in dessen daghen
Mer beide steruen vn(de) leuendich grauen .
¶ Vn(de) ghelijck dat een dode des sijt ghewis
De in den lichame hijr ghestoruen is .
Vnde depe begrauen is vnder der eerden
Vn(de) en vijf sake beholde(n) de iv sulle(n) ku(n)dich w(er)de(n) .
Al leuede he vn(de) he wolde verrisen weder
Desse vijf saken solden en holden neder .
¶ Dat eerste merket in dessen stunden
Dat is dat doet cleet dar he in is ghewunde(n) .
Dar men de doden in beneyt vn(de) bynt myt vlijt
Al leuede he . he en mochte verrisen niet .
¶ Dat ander is dat ick mene
Dat decsel datter leghet vp des dode(n) schriene .
Al wolde he verrisen wt der molden
Dat decsel sold en neder holden .
<52r>
¶ Dat derde syn de neghele ghewis
Dar de sarck mede ghenaghelt is .
De holden den sarck so vaste to samen
Dat he nener wijs mach kome(n) van danen .
Dat vierde is de eerde swaer
De vp den sarke licget al daer .
Vnde wecht dat decsel so sere neder
Dat de dode nicht mach verrisen weder .
¶ Dat vijfte is de sware steen
Den men lecht vp dat graf ghemeen .
De doet de eerden so neder driuen
Dat de dode moet in den graue bliuen .
¶ By dessen vijf sake(n) als ghi hebbe(n) ghehoert
Al leuede he in den graue vn(de) wolde voert .
Desse vijf sake(n) moest men erst va(n) da(n)ne wise(n)
Solde de dode moghen verrisen .
¶ Dit is wo dat daer vijf sake(n) sy(n)t de vnse siele
in sunde(n) holde(n) . al wolde wi vnse leuen betere(n) .
Nv hebbe ghi ghehoert wat syn de scholde(n) <a.r.R.: . lx . >
De enen doden in den graue holden .
Aldus ist bi der siele des sijt ghewis
De van ghewoente der sunde(n) ghestorue(n) is .
Vn(de) begrauen vor gode in dessen stunden
Wante se licht versmoert in doetlike(n) sunde(n) .
¶ De siele heft vijf saken in gheliker mate(n)
De se nicht van den dode verrisen laten .
<52v>
Vnde doen so manighen in sunden wonen
Als iv dit boeck hijr na sal thonen .
Als ghi mit d(er) waerheit al daghe vnd(er)vinden
Dat desse vijf punte so manighe(n) v(er)blinden .
Vnde manighe siele blift dar bi v(er)loren
Den eersten punt wilt hijr na horen .
¶ De eerste punt als ick vinde beschreuen
Dat is dat wi menen lancge to leuen .
Vn(de) dencke(n) . wi hebbe(n) tijts ghenoech voert aen
Vnse sunde(n) to betere(n) de wi hebbe(n) misdaen .
¶ Dat ander . dat wi menen dat vorwaer
Dat de sunde vor gode nicht syn so swaer .
Als vns de papen vnde clerken leren
Dit sal manigher armen sielen deren <a.r.R. Erklärung zu deren: i(d) (est) schade(n)>
¶ De derde punt in dessen stunden
Dat wi merken ander lude sunden .
Vn(de) dencke(n) . dit syn de vrodeste de ick hijr see
Mi duncket se doen sunde ghelijck my .
Mi wert so guet raet als enen anderen
Vnde bliuen hijr in sunden wanderen .
¶ De vierde punt . dat wi dencken bloet
Godes barmherticheit is so groet .
Al sundighe wi hijr ene wile in dessen leue(n)
Got is milde . he salt int einde al vergheue(n) .
¶ Den vijften punt make ick iv vroet
Dat is dit eerdessche tijtlike guet .
<53r>
Dat wi nv besitte(n) of hopen to weruen
Och dit doet so manighen in sunde(n) sterue(n) .
Wa(n)te dit gheliket den stene de vp de(n) graue leghet
Vn(de) bi dessen vijf punten de syn vorseghet .
So blift manich in sunden wonen
Mer sul wi verrisen vn(de) mit gode zonen .
So mote wi desse vijf punte laten
Wante hijr bi so dwelen wi bauen maten .
Dat sul ghi kort hijr na wal lesen
Den eersten punt hoert na desen .
¶ Dit is de erste pu(n)t va(n) viue(n) . als dat wi la(n)cge
mene(n) to leuene . vn(de) to de(n) leste(n) vns bet(er)en .
Der punte synt viue de ick nv hope to scriue(n) <a.r.R.: . lxi . >
De so manighen hijr doen in sunden bliuen .
Vnde oere siele hijr bi verlesen
De eerste punt is dan van desen .
Vn(de) heet in den latine als ick vorsta
Longe vite fiducia .
Vn(de) heft su(n)te bernhard aldus beschreuen
Dat manich hijr dencket . he sal la(n)cge leuen .
Jck hebbe na wal tijt myne sunde to beclaghe(n)
Wanneer so komen myne olden daghen .
Ofte ouer een iaer of twe tein of twelue . my(n) of meer <in HS: of meer u.d.Z. ergänzt>
So wil ick wilt got my betere(n) seer .
Jck en ka(n)t v(m)mer noch nicht wal hijr brencge(n) to w(er)ke <in HS: w(er)ke u.d.Z. ergänzt>
Och heer got . itlick mensche hijr merke .
<53v>
Wo voele ghi nv beter sijt
Dan ouer een iaer vp desse tijt .
Lichte dat ghi do dachte(n) als ghi nv dencken also
Nochtan syn ghi nv negher den dode dan do .
Al mochte ghi hundert iaer leuen na desen
Jck dencke et solde alleens dan wesen .
Ten sy dat <in HS: dat ü.d.Z. ergänzt> ghi de werlt mit wille laten
Vn(de) beiden nicht des morghe(n)s . dat mocht iv ba(-)ten . <in HS: ten . ü.d.Z. ergänzt>
Wa(n)te de doet komet lancge eer ghi et weet
So mote ghi voert . et sy iv lief ofte leet .
Wa(n)te ghi seet se alle daghe van hene varen
De iuncg . vn(de) starck . vnde weeldich waren .
Vnde voele ghezuner weren in oerer tijt
Vm lancge to leuen . dan ghi nv sijt .
De doet nam se allike wal mit ghewelt
Em mochte bate(n) vru(n)t noch maech . staet noch ghelt . <in HS: ghelt . u.d.Z. ergänzt>
Al hadde(n) se ghewesen al d(er) werlde h(er)e
Se en hadde(n) nicht gheleuet ene vre de mere .
Se moestent al vndanx al hijr begheuen
Nochta(n) so hadde(n) se ghemeent hijr la(n)cge to leue(n) .
Vn(de) int leste em to beteren ghelike iv
Hebben se et ghedaen dat vinden se nv .
Dit schuet alle daghe . wen dat schadet ofte vro(-)met <in HS: met ü.d.Z. ergänzt>
Nochta(n) so neme ghi et . oft iv hadde ghedromet .
Oft ada(m) went in dussen dach hadde gheleuet
Vn(de) morghen solde sterue(n) als de nature gheuet .
<54r>
Vn(de) were he bi gode nicht ghekoren
Weerlike sijn tijt weer all vorloren .
Wante weerlike em solde duncken in desen
Dat alle syne tijt hadde nicht ghewesen .
Hijr bi oftet al na iuwen willen ghencge
Vnde lancge leuede(n) . dat got vorhencge .
Mene ghi dat ghi des seker sijt
Wanneer dattet queme to iuwer olden tijt .
Dat ghi dan gode wal solde(n) diene(n) moghen
Och daer wert so manich bi bedroghen .
Mer nicht vorstaet dat dat sy mijn menen
Dat olde lude nicht moghen gode denen .
Mer ick segge . de sick altoes ter werlde gheuet
Vn(de) daghes vn(de) nachtes in sunden leuet .
Als he wert kranck in syner <in HS: syne; r ü.d.Z. ergänzt> olden tijt
Dan sick to beteren dat selden schiet .
Wa(n)te wen in der ioghet v(er)drietet der discipline
Den motet int older io sijn voel mere pine .
Wante he is ghewone der weeldicheit
Hijr van de mester in der nature secht .
Dat olde ghewoente synt sere swaer
Al vry to laten . dat vinde ghi waer .
Wante wat een man heft meest gheploghen
Dat sal he in dat older quellick late(n) moghe(n) .
Mach he et mit w(er)ken nicht . he salt mit wille(n) be(-)gheren <in HS: gheren u.d.Z. ergänzt>
Dit doen de heiden mesters leren .
<54v>
Nu nemet exempel in olden luden
Van seuentich iaer . of dar beneden .
Oft se icht sonder hat vnde nijt leuen
Vn(de) ofte se v(m)me godes wille(n) dat guet icht ou(er)gheue(n) .
Of se icht liden willen willich armode
Mer is de schrift recht als ick bevrode .
So willix my vryelick vnderwinden
Ghi en sult er van tiene(n) nicht ene(n) vinden
Se sullen in dat older meer na gude staen
Dan se in der ioghet hijr voer hebbe(n) ghedaen .
Want de schrift secht . wo negher den dode
Jo men meer staet na eerdesschen gude .
Want hat vnde nijt . vnde ghiricheit
Wassen gheerne int older . als de schrift secht .
Vn(de) dat se gulsicheit vn(de) vnkuescheit moghe(n) niet
Dat is en ghemeenlike ten my(n)nesten leet .
Nu merket of ghi gode bet dienen moghet
Jn krancke(n) older dan in starker ioghet .
Hijr bi . syn ghi iu(n)cg . of old . clene of groet
Ten sy dat ghi iv seluen ghewelde doet .
Vnde de werlt laten varen ter stunt
Anders vp dessen vorschreuen punt .
So sulle ghi in sunde(n) bliue(n) . vn(de) iv selue(n) v(er)gheten
Vnde de doet sal komen eer ghi et weten .
Vnde brencgen iv in liden vnde vngheual
Syn ghi wijs so merket dit wal .
<55r>
Vnde volghet desser lere to tyde na
So wert iv raet als ick vorsta .
Beyde ghi to lancge . ghi sult dat besuren
De tijt sal komen dat ghi et sult betruren .
Wa(n)te bi dessen eerste(n) pu(n)te lecht de siele ghebu(n)de(n)
Recht als een dode in een laken ghewunden .
Bi den eerste(n) pu(n)te sul ghi dat doetkleet kenne(n)
Jn den name(n) godes wil wi dat and(er) pu(n)t beghi(n)ne(n) .
¶ Dit is de ander pu(n)t de vns in sunden holt .
De ander punt de heet also <a.r.R.: . lxii . >
Jn den latine . culpe alleuiacio .
Dat is dat manighe(n) du(n)cket dat he et wal weet <in HS: weet u.d.Z. ergänzt>
Dat de sunde gode nicht syn so leet .
Als vns de papen vnde clerke leren
Dat desse dwelen vnde de schrift verkeren .
Dat moghe ghi in manighe(n) exempel vinde(n)
Wil ghi iv sokens vnderwinden .
¶ So merket wo got pinede de sunde in adam swaer <in HS: swaer ü.d.Z. ergänzt>
Als dat he meer dan neghenhundert iaer .
Jn swaren lyden hijr bekochte
Dat al syne eerste sunde wrochte .
Dat he manigher vroude moeste vntberen
Ghelijck nv de werlt hijr pleghet to ha(n)teren .
Daer to moeste he in de helle duren
Vier dusent iaer . vnde dat besuren .
¶ Men lest . dat daer na v(m)me sunde groet
<55v>
Alle de werlt verdroncke in des waters vloet .
Sonder noe allene mit syner scharen
Vn(de) de beesten de mit em in der arche(n) ware(n) .
¶ Men lest oeck hele stede dat de v(er)swunden
Vn(de) in de eerde(n) versuncken v(m)me de sunden .
Als zodoma vn(de) gomorra de de eerde v(er)slant
Daer de stede noch is <in HS: is ü.d.Z. ergänzt> swarter dan de brant .
Vn(de) noch roeck vn(de) stanck vpgaet van deen
Als men secht . de daer wand(er)en de moghe(n)t seen .
¶ Oeck dathan vn(de) abiron de versuncken leider
Leuendich in de eerden ter hellen neder .
Vmme sunde de nv to desser tijt
Manich solde clene duncken ofte niet .
Vn(de) de alle de sunde wolde bevraghen
Wo se got in der olden ee plach to plaghen .
Vn(de) de wrake to grunde wolde prouen
De solde wal vele schriuers behouen .
¶ Oeck lest men dat in der nyen ee
Wal manich yamer vnde manich wee .
Dat al vmme de sunde gheschiet
Vn(de) alle daghe noch doet in desser tijt .
Jn der apostole werken als ick vorsta
So lest men dat ananyas vnde saphira .
Voer sunte peter quemen vnde loghen
Dar v(m)me worde(n) se va(n) de(n) leuen ghetoghe(n) .
Wante se storuen beide rechte voert
<56r>
Do se hoerden sunte peters woert .
¶ Oeck so vynt men wal beschreuen aldus
Jn enen boke dat heet cesarius .
Een mirakel dat in vrieslant is gheschiet
Nu merket of gode de sunde icht syn leet .
Daer droech een priester dat sacrament
To enen sieken als men beschreuen vynt .
Daer he ene(n) dru(n)cke(n) man in de(n) huse va(n)t staen
De druncke(n) man tasten den <in HS: den a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> papen aen .
Also dat dat hillighe sacrame(n)t ter eerde(n) veel
De priester boerde dat weder vp al heel .
He hudde dat weder als he best kunde
Dat schach dat vmme de seluen sunde .
Dat water ouer alle vrieslant liep
Vnde woert van water also diep .
Dat manich dusent mensche(n) v(er)dru(n)cke(n) bleue(n)
Als men in boeken noch vynt beschreuen .
Dit vnde manich mirakel mede
Dat vns al kumpt v(m)me de sundichede .
Somighe wrake komet vro . somich laet
Na den alst van gode gheordelt staet .
Al ist sake dat got hijr vake beyt
Vn(de) de sunde nicht en wreket mit haesticheit .
Wo he lencger beidet in sundighen saken
Yo strencger ordel . io voeler wraken .
Dit schrift sunte augustin(us) in syner stede
<56v>
Sunte gregorius vn(de) ander lerer mede .
Wa(n)neer dat rechte voert ghene wrake schiet
Dat de sunde is de meer . vn(de) my(n)ner niet .
Got quam seluen in eertrike openbaer
Vn(de) bewisede dat de sunde em were swaer .
Bi drie vn(de) dertich iare(n) dat he v(m)me de su(n)de leet
Manich ku(m)mer vn(de) lide(n) als beschreuen steet .
Ten lesten de grote pyne vn(de) den bitteren doet
Dat he alle leet vm vnse sunde groet .
Mit luttick pyne vnde mit clenen blode
Hadde he vns wal v(er)loest wt den eersten node .
Mer he wolde de ku(m)merlike pyne lyden
Vp dat he vns bewisede in dessen tyden .
Dat em vnse sunde weren swaer
Dat vynt men beschreuen al openbaer .
Vnde noch swaer van vns to lyden is
Des moghe wi seker sijn ghewis .
¶ Bi dussen vorschreuen wilt prouen
Wo gode de sunde in vns ghenoghen .
Wa(n)t v(m)me de sunde schuet so manighe wrake
Dat nemant vol schriuen solde de sake .
Vnde oeck so manighe plaghe
Als dar leid(er) wal schuet van daghe to daghe .
Mit hu(n)cger . mit water . mit orloghe swaer
Mit steruen . mit plaghen openbaer .
Dat got al v(m)me vnser sunde wille(n) doet
<57r>
Dat de gude des quaden vntghelden moet .
Bi plaghen hijr in desser tijt
Mer hijr bouen sal he es vntghelden niet .
Daer moet een ytlick syne boerde draghen
Nemant vntghelt daer anders plaghen .
Hijr bi so hoedet iv voer de sunde
Wa(n)te weerlike se komen wt quaden grunde .
Vp dat iv nene wrake en schee als is vorschreue(n)
Weerlike se syn wijs de sick hijr to gheuen .
Dit is de ander punt vnde rechte scholt
De manighen dwaes in sunden holt .
De wisen konnen bi tyden aflaten
De et wal doen kan dat sal em baten .
Dessen punt laten wi hijr blyuen
Vnde willen voert va(n) de(n) derde(n) pu(n)te schriuen .
Vn(de) ghelike(n) dessen and(er)en pu(n)t int ghemene
Dem decsel dat dar licht vp de(n) doden schrine .
De dat sarck van bouen slut
Al leuede de licham he en mochte nicht wt .
Aldus slut de siele desse and(er)e <in HS: desse and(er)e aus dessen and(er)en korrigiert> pu(n)t ghebu(n)den
Dat wi int ghemene so licht slaen de sunde(n) .
Dat wi nicht lichtlike va(n) sunde(n) vns keren
Ten sy dat wi van gode den anxte leren .
Vn(de) dat wi de sunde holde(n) vor dat se syn
Vn(de) vns altoes dar vor gruwelt sy(n)t se meer ofte my(n) . <in HS: myn . u.d.Z. ergänzt>
¶ Dit is de derde pu(n)t de vns in sunde(n)
<57v>
holt . vn(de) een exempel va(n) de(n) wrede(n) koni(n)cg de
rabbod hiet . vn(de) va(n) de(n) encge(n) weghe de to de(n) he
mel gheet . vn(de) a(n)ders vele mercliker pu(n)(-)ten . <in HS: ten . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . lxiii . > De derde punt als ick best mene
De hetet . consideracio culpe aliene
Dat is . dat manich mensche al hijr wil m(er)ke(n)
Ander lude sundighe werken .
Vn(de) spieghelt sick dar an dat sy spade ofte vro
Vnde desse ofte de leuen also .
Were al dat sunde dat men vns vorbiet
Desse leuede(n) in alsulken sunden niet .
Wo solde got in my dit wille(n) meer haten
Dan in enen and(er)en de leuet in desser mate(n) .
Jck see gheestlike lude . papen vn(de) clerken
De beste va(n) de(n) la(n)de . se doen al sundighe w(er)ken .
Vn(de) de men de wijsten hetet in dusser tijt
Weert sunde ofte schande . se en dedens niet .
Mi wert v(m)mer so guet raet als den anderen
Vnde bliuen dar bi in sunden wanderen .
Vnde leuen voert na der werlde sede
Weerlike desse dwele(n) harde seer hijr mede .
Wa(n)te se volghe(n) de(n) quade(n) vn(de) nicht de(n) guden
Jst recht alst vns de schrift doet bevroden .
So en is oer sunde dar v(m)me de my(n)ner niet
Mer voel de meerre alst gheschreuen steet .
Hijr v(m)me en darf men se nicht toetelle(n) de(n) vrode(n)
<58r>
De den quaden volghen vn(de) nicht den guden .
¶ Men vynt beschreuen in ener kronike <a.r.R.: Exempel . >
Van enen konincg . weldich vnde rike .
De ouer norweghen een koni(n)cg was bekant
Oeck was he een koni(n)cg ouer alle vreeslant .
Desse koni(n)cg hete Rabbod . vn(de) helt der heide(n) wit <a.r.R.: ee; Bezug zu wit hergestellt durch Zeichen>
Vnde leuede daer na als gheschreuen steet .
He vnde alle syne lude daer mede
Do de leuede(n) na der heidene zeede .
Des quam sunte willibrord als ick las
De een hillich bisscop to vtrecht was .
Vn(de) predikede den hillighe(n) ghelouen al daer
Vn(de) seghede den konincge al openbaer .
Solde he v(m)mer komen to de(n) ewighen leuen
So moeste he der heidene . ee . begheuen .
Vnde sick dopen laten . vnde leuen voert
Als enen rechten kerstene to behoert .
De koni(n)cg was kloeck vn(de) begu(n)de to merke(n)
Beide woerde vnde de hillighe werken .
De he daghelix sach . vn(de) daer to hoerde
Van de(n) hillighe(n) bisscope su(n)te willibrorde .
He sprack . mach ick daer mede v(er)krighe(n) dat ewi(-)ghe leue(n) <in HS: ghe leue(n) u.d.Z. ergänzt>
Jck wolde d(er) heide(n) . ee . wal ou(er)gheue(n) .
Vn(de) kersten werden . vnde dopen laten
Vp dattet myner siele mochte baten .
Sunte willebrord louede em al daer
<58v>
Vor alle den luden openbaer .
Deme koni(n)cg . vn(de) alle de(n) ghene(n) dar mede
De sick dopen wolde(n) late(n) na der kerste(n) zede .
Vn(de) die de ghebode godes holden wolden
Dat de sond(er) twiuel de(n) hemel besitte(n) solden .
De koni(n)cg was blyde . al was he heyden
Vn(de) sprack . nv wilt my dopen sonder beyden .
Vp dat ick v(m)mer nicht blyue verloren
De bisscop was blyde . als ghi sult horen .
Do he des konincges sin hadde v(er)nomen
He liet ene boeden <in HS: boden; e ü.d.Z. ergänzt> mit water komen .
Vnde benedyde dat water ouer luet
De konincg toech to hant syne cleder wt .
Jn de boeden <in HS: boden; e ü.d.Z. ergänzt> trat he mit vrolicheit
Den enen voet he dar buten liet .
Den enen voet hadde he bute(n) de(n) and(er)en by(n)ne(n)
Vn(de) begunde em do noch anders to versynnen .
Vn(de) sprack to sunte willibrord do
Nu segge my vader . waer synt nv .
Myne oldere . de al wijs vn(de) weldich waren
Weer synt se neder ter hellen gheuaren .
Ofte synt se gheuare(n) ten ewighen leuen
Wilt my berichte(n) . waer synt se ghebleuen .
Su(n)te willibrord antworde de(n) koni(n)cg daer
He en wolde nicht seggen ten were al waer .
He seghede . cristus heft seluen ghesproken
<59r>
Wie sick in de dope nicht wil laten steken .
Vn(de) leuen als de(n) kerste(n) mensche(n) to behoert
De bliue(n) al in der helle(n) ewichlick v(er)smoert .
Wante cristus sprack als gheschreuen staet
Nema(n)t verwa(n)dele dat en vrome of en baet .
Hijr bi rade ick iv dat ghi exempel nemen
An den ghenen de gode mit vlyte denen .
Vn(de) volghen der schrift als iv die leren
Vn(de) iuwen old(er)en nicht . in ghener maneren .
Do ghi des nicht iv sal misscheen
De konincg antworde vn(de) sprack mitteen
Myne old(er)en de stolt vn(de) vromich waren
Synt die alle ter helle gheuaren .
Se hadde(n) grote meisters . clerke . vn(de) resen
De stede in oeren rade pleghen to wesen .
Se kunden lande vnde lude regieren
Se were(n) wijs vn(de) edel in allen manieren .
Synt desse alle gheuaren to der stede
Waer myne oldere syn . daer wil ick mede .
Mi wert vmmer also guet raet
Als mynen old(er)en to voren dat vorstaet .
Bin ick beter dan myne old(er)en to voren
Vn(de) sullen se dus iamerlike bliue(n) verloren .
Jck wil em volghen oeck wat my gheschuet
He toech na sick den voet ter seluen tijt .
Wt der boeden <in HS: boden; e ü.d.Z. ergänzt> dar he stont ynne
<59v>
Vnde bleef heiden vp den seluen synne .
Dat he wolde leue(n) als sijn old(er)en to voren
Dar vmme is he ewichlicke verloren .
Hijr bi ghi een exempel nemen moghen
Wo iamerlike de konincg wort bedroghen .
Bi quade(n) exempele(n) de(n) he volghede al daer
Des moet he ewighe pyne lyden al swaer .
Wante hadde he gheuolghet dar na
Den guden exempelen alse ick vorsta .
Vn(de) hadde ghedaen als su(n)te willibrord riet
So en brande he nv in de helle niet .
¶ Hijr v(m)me ist dat got in de(n) ewangelio secht
Als su(n)te lucas bescrift . als na de(n) texte lecht .
Arta est via que ducit ad vita(m) . et pauci su(n)t qui
i(n)ueniunt ea(m) : et lata est via et spaciosa . que ducit
ad p(er)dicione(m) . et multi i(n)tra(n)t p(er) ea(m) . Dat bedudet .
De wech is encge dat vorstaet
De bouen to den ewighen leuene gaet .
Vnde luttick der lude de vinden deen
Mer de wech is breet vn(de) seer ghemeen .
De ter v(er)domenisse gaet . na werltlike(n) syn
Vnde voele der lude so gaen daer yn .
Dit spreket got als de ewa(n)geliste bescrift
Wante godes woert ewich blift .
Dat mynste woert dat got iv dede v(er)staen
Hijr vp secht su(n)te bernard de hillighe man .
<60r>
Enen deel moghe ghi kiesen van dessen tween
Wille ghi den brede(n) wech volghe(n) de is ghemeen .
Daer vele menschen ynne trede(n) vn(de) gaen
So nemet sulck loen als die sulle(n) vntfaen .
Wil ghi mit luttick der lude syn gheloent
Vn(de) mitte(n) hillighe(n) de mit gode syn ghekroent .
So moten ghi vasten vnde vieren
Vn(de) ghelouen als vns de hillighen leren .
Vn(de) volghen oeren exempelen al ist iv pijn
So moghe ghi komen daer se nv sijn .
Vnde latet de sunde eer se iv laten
So moghen iv hillighe exempele baten .
Wil ghi nicht . so volghet de(n) lude(n) int ghemeen
Vn(de) nemet sulck loen als em sal ghescheen .
Een van twen moet vmmer wesen
De wile ghi leuet so moghe ghi kesen .
Na dessen leuen ist kiesen ghedaen
So mote ghi mit den ghenen loen vntfaen .
Den ghi nv meest volghen mitte(n) werken
Sijt ghi des wijs so wilt dit merken .
Wante dat were iv ene vrome <in HS: vrome aus vromet korrigiert> sake
Dat ghi mitten quade(n) <in HS: qude(n); a ü.d.Z. ergänzt> leuede in ghemake .
Vn(de) mitte(n) gude(n) die de ghenoechte d(er) werlt schuwe(n)
Hijr bouen solden den hemel bouwen .
Mitte(n) quade(n) su(n)dighe(n) . vn(de) mitte(n) gude(n) w(er)de(n) gheloent
Dit were wal vromede als de schrift thoent .
<60v>
Vnde ghi moghe wal merken al openbaer
Dat dit seer vnmoghelick waer .
Hijr bi . ofte ghi ienighe quade sunde seen
Va(n) de(n) ghene(n) die de werlt nv nicht en vleen .
Al seet ghi quaet . so dencket doch des
Dat et <in HS: et ü.d.Z. ergänzt> iv dar v(m)me nicht gheorlouet en is .
Wa(n)te itlick moet synes selues scholt boeten
Daer an en sulle ghi iv nicht stoten .
Mer volghet den guden . als se iv schriuen
Vn(de) latet de quaden oere ghewoente driuen .
Ofte ghi mote(n) mitte(n) quaden gheloent syn
Al hijr en is gheen twiuel yn .
Wante got nemant bouen den and(er)en mynt
Ten sy dat he hilligher va(n) gode sy bekent .
Hijr van sprack sunte peter al openbaer
Dat vint men in der apostole(n) boke claer .
Jn veritate co(m)peri q(uonia)m no(n) est p(er)sonaru(m) accep
tor deus . sed in o(mn)i gente qui timet deu(m) et
op(er)at(ur) iusticia(m) . acceptus e(st) illi . Dat bedudet also .
Jn der waerheit heb ick vndervunden wis
Dat got nene wtnemer der p(er)sonen en is .
Mer de got vntfruchte(n) . vn(de) dar na merken
Vn(de) de rechtuerdich syn yn oeren werken .
De synt gode vntfenclick als ick vorsta
Aldus ludet de schrift . du(n)cket my vol na .
Wa(n)te got is rechtuerdich vn(de) mynt ghelike
<61r>
Dat sy pawes ofte konincg . arm ofte rike .
Kropel ofte blynde . wijf ofte man
De hijr . na synen willen staen .
De mynt he meest in aller vre
Want he vns alle ghekocht heft allike dure .
Hijr wt moghe wi wal merke(n) als de scrift toent
Dat got nema(n)t bouen den and(er)en en loent .
Ten sy dat he beter va(n) herte(n) vn(de) va(n) daden sy
Des moghe ghi wal ghelouen my .
Hijr v(m)me . wil ghi wolghe(n) de(n) lude(n) ynt <in HS: ynt ü.d.Z. Zeile ergänzt> ghemeen
So mote ghi nemen als em sal ghescheen .
Vn(de) de ghemene wech als got suluen secht
Dat is de wech de ter verdomenisse drecht .
Vn(de) de wech is encge de to den hemel gaet
Dit bescriue(n) matheus vn(de) lucas beide . dat v(er)staet .
Arta e(st) via q(ue) ducit ad vita(m) et pauci i(n)ueniu(n)t ea(m) . (et cetera) .
Hijr vp secht sunte augustinus claer
Vp dit latijn vorschreuen al openbaer .
Si pauci i(n)ueniu(n)t ea(m) . multo pauciores in
trare contendunt . Dat bedudet aldus .
Js er luttick de den wech hijr kunne(n) vinde(n)
So is er vele myn de sick des vnderwinde(n) .
Seer merclick vp dessen vorschreue(n) punt
Spreket de hillighe ioha(n)nes gulden munt .
Daer ghi drierhande woerde moghe(n) bi vinde(n)
Die den wech wal vinden . vn(de) nicht en einde(n) .
<61v>
¶ Van dryerhande lude(n) de den wech nicht
en einden . Vn(de) dit is van den eersten .
Dat eerste is dat somich wal hoert
Dat woert godes prediken . vn(de) wert beroert .
Ofte he suet wal guder lude werken
Vn(de) beghint wal doghet dar an to merken .
Vn(de) dencket . dit w(er)e de rechte wech . leuede ic also
Werlike ick dwele dat ick aldus nicht en do .
Kunde ick et doen . ick soldes beghynnen
Mer rechte voert als desse den gru(n)t kennen .
Dat se de ghenoechte der werlt mote(n) schuwe(n)
So beghint en to hant dar vor to gruwen .
Wa(n)te se de(n) gheestlike(n) arbeit beghi(n)nen to m(er)ke(n)
So en willen se nicht angaen alsulke w(er)ke(n) .
Als na ene(n) gheestlike(n) leuen gheschreue(n) staet
Vn(de) krighe(n) dan traecheit . vn(de) dar to verdraet .
Se segge(n) . begu(n)de wijt . wi en solde(n)s nicht moghe(n) heerden <in HS: heerden u.d.Z. ergänzt>
Wi moten gode laten beweerden .
Dat wi et vele beghi(n)ne(n) . vn(de) einde wi des niet
Dat were nicht dan spot . vn(de) daer to v(er)driet .
Wi wilt vns hoeden voer grote sunden
Seet desse hadde(n) den wech to rechte ghevu(n)de(n) .
Mer se en wolde(n) noch en doerste(n) daer nicht trede(n) yn <in HS: yn u.d.Z. ergänzt>
Vn(de) bleuen dar buten vp alsulken sin .
Dat se de sunde nicht en wolden laten
Vn(de) em v(er)droet to leue(n) na gheestlike(n) state(n) .
<62r>
Oeck hadde(n) se anxt vor dat weder wenden
Of se begunden se en soldent nicht enden .
Vn(de) ghencgen den wech den se pleghen heen
Aldus wert de wech to der hellen ghemeen .
¶ Quida(m) aute(m) co(n)cupiscentes . volunt ea(m) vid(er)e .
et accedu(n)t ad ea(m) : sed du(m) co(n)sidera(n)t a(n)gustias et
labores eius . recedu(n)t ab ea . (et cetera) . Joh(ann)es crisosto(mos) s(upe)r math(eo) . <in HS: math(eo) . u.d.Z. ergänzt>
Dat ander is . dat men vint wal lude
Die starck vn(de) vurigher synt van mode .
Als se van ene(n) andere(n) seen de doghet my(n)ne(n)
Vn(de) va(n) gode dan verwecket werden va(n) bynne(n) .
Dat se to ha(n)t der werlde ghenoechte wal late(n)
Vn(de) treden in den wech mit voller maten .
Vn(de) dencken se willent vryelike waghen
Vn(de) beghi(n)nen to schreyen . vn(de) oere sunde to claghe(n) .
Vn(de) slaen oer houet ter eerden neder
Somich beghint dan to dreghe(n) graue cleder .
Vn(de) dencket he wil v(m)me godes wille sijn v(er)smaet
Wante got seluen also leert vnde raet .
Se dencke(n) em na to volghe(n) mit oere(n) v(er)moghe(n)
Oeck hoede(n) se em gheerne to spreke(n) loghen .
Vn(de) versoke(n) de kerken . dat sy vro ofte spade
Vnde leuen oeck bi guder lude rade .
To schuwen alle ydelheit
Want dit is de wech de ten hemel gheet .
Den volghet wal manich ene gude wile
<62v>
Mer als de werlt dit seet so heft he ghile . <a.r.R.: aftreckers; Bezug zu ghile hergestellt durch Zeichen>
Wa(n)te somich beghint to segge(n) wil ghi v(er)dolle(n)
Wat mene ghi nv . wil ghi beghi(n)nen to lolle(n) .
Tfy iv . dat ghi dit io solden beghinnen
Jck hadde iv gheholde(n) vele wiser va(n) synnen .
Beghi(n)ne ghi nv to dwele(n) . nv ghi wisen solde(n)
Laet de lollarde oere dwelincge holden .
Vn(de) leuet als iuwe olderen deden to voren
Wat mene ghi . dattet al sal bliue(n) verloren .
Sond(er) desse vule lollarde mit oerer partye
Weerlike dat en is anders nicht da(n) raserye .
Vn(de) dus maken se de and(er)en kra(n)ck va(n) mode
Dar de via(n)t nicht en ku(m)pt . dar komet sijn bode .
Wa(n)te dat gheualt vake . dat de via(n)t nicht en moet
Dat he dat doer ene(n) quade(n) menschen doet .
Vn(de) is de ghene dan kranck de dit vorstaet
Vn(de) dat he al wert benauwet vn(de) v(er)smaet .
Vn(de) den gheestlike(n) arbeit do wolde beghi(n)ne(n)
Also voert beghint he aldus to vorsynne(n) .
My weerde wal . my weerde we
Jck moet den bant hijr byten en twe .
Vn(de) leuen ghelijck den and(er)en myne daghe(n)
Jck en kan den arbeit nicht la(n)cger v(er)draghe(n) .
Jck werde hijr versproken bouen mathen
Vn(de) moet dar to de ghenoechte des vlesches late(n) .
Et werd alst moghe . et moet sijn ghewaghet
<63r>
Dit is dat su(n)te ioha(n)nes gulde(n)mu(n)t beclaghet
Als dit latijn hijr na doet vorstaen
Vn(de) hijr mede wil wi to den derden gaen .
¶ Alij aute(m) audaciores su(n)t et int(ra)nt in via(m) recta(m) .
et postea du(m) sustine(n)t a(n)gustias et labores ei(us)
iteru(m) reu(er)si egrediu(n)tur de ea : (et cetera) . Dat bedudet .
Oeck vint men se wal starker deet wal lide(n)
Dat men se verspreket in dessen tyden .
Vn(de) blyuen allike wal in guden staet
Vn(de) als dat vernemet de viant quaet .
Dat manich so starck is yn den synne(n)
Vn(de) so lichtelick hijr nicht mach verwynne(n) .
So gheet he myt anderen kunsten an
Wante he meer dan dusent laghe(n) kan .
So brencget he ene bekori(n)cge mit gude(n) schine
Wante de vyant vntseet nene pyne .
Wat he dar v(m)me lijt . dat sy nacht ofte dach
Vp dat he vns to valle brencgen mach .
¶ Vn(de) als manich de bekorincge aldus vntfaet
Soeket he dan nicht an den guden raet .
He lecht en neder eer he et weet
So wert he allentelen to der werlt bereet .
Nu koyten . clappen . vn(de) ter selschap voeghen
Aldus sal ick den lude(n) de(n)ck ick best ghenoghe(n) .
Mer ick wil alliken wal dienen gode
Vn(de) also w(er)den se allentele(n) wat vryer va(n) mode .
<63v>
Vnde gaen also neder allentelen trappen
Wa(n)te men plech to seggen . allentelen lappen .
So leren de hunde dat leder ethen
Aldus leren se allentele(n) de doghet v(er)gheten .
Hude een luttick vnde morghen meer
Wa(n)te wat de via(n)t nicht en mach mit haeste(n) zeer .
Dat pijnt he allentelen myt lichticheit
Hijr bi ist dat de wise catho secht .
Fronte capillata . post hec occasio calua . Dat is .
Allentelen haren wert dat houet kael
Allentelen drope(n) wert dat ansicht vael .
De vele wt der nesen pleghen to bloden
Hijr bi die sick vlijtlike hoden .
Vn(de) de clene sunde to grunde merken
Jn ghedachten . in woerde(n) . vn(de) in werken .
Dat syn de ghene de beholden bliuen
Wa(n)t als de viant nicht mach in vns bedriue(n) .
Dat wi ienighe doetlike sunde wille(n) begaen
So gheet he vns mit clenen sunden an .
Wante vele clene de make(n) to ha(n)t een groet
De sick to tyde nicht en hoet .
En kan de via(n)t hijr va(n) nicht meer gheschume(n)
He doet vns doch gude werken vorsumen .
Vn(de) bi vorsume(n) valle(n) wi ducke in sunden
Als ghi hijr voer wal hebben ghevunden .
Wante vorsumen een beghinsel is
<64r>
Van allen sunden des sijt ghewis .
Wa(n)te also vro als wi v(er)sumen guet do dencke(n)
So komen quade ghedachte(n) in vns allencke(n) .
Bi den ghedachte(n) valt men in de sunde quaet
Als hijr voer wal gheschreuen staet .
Hijr bi moghe ghi prouen vn(de) merken wis
Datter luttick nv ter werlde is .
De den rechte(n) wech vinde(n) vn(de) volkome(n) enden
Wante vele is er de sick weder wenden .
Dat men mit rechte mach beclaghen sere
Nu is er leider noch vele mere .
De sick des mit alle nicht vnderwinden
Dat se den encge(n) wech icht wille(n) vnd(er)vinde(n) .
Wa(n)te al seghe(n) se en vor em . se en trede(n) dar i(n) nicht
Vn(de) al horen se van enen and(er)en gudes icht .
Se en hebbe(n) nicht dan oer spot dar mede
Vn(de) holden sick an der werlde zede .
Als de meeste ghemeenh(ei)t to d(er) werlde doet
Su(n)te ioha(n)nes gulde(n)mu(n)t maket vns vroet .
Jn den latine dat hijr volghet na
Vp su(n)te matheus eua(n)geliu(m) . als ick vorsta .
Jdeo vide(n)tes homines ha(n)c tribulata(m) et a(n)gus
ta(m) via(m) . multi recedu(n)t ab ea . Etquide(m) ab i(n)icio
ne acceda(n)t ad ea(m) nec volu(n)t ea(m) vid(er)e . (et cetera) . Dat is .
Bi dessen latine sijt ghewis
Dat de wech to den hemel encge is .
<64v>
Vnde datter luttich sijn de en willen vinden
Vn(de) noch is er vele myn de en gaen vn(de) einden .
Vn(de) dat de wech to der hellen is sere wijt
Vn(de) dat en vele wanderen in desser tijt .
Als got seluen heuet ghesproken claer
Vn(de) de euangelisten schriuen openbaer
Nu mochten somighe wal dencken de sake
Dat ick den wech to encge make .
De bouen vp ten hemel gheet
Vn(de) nv synt dit io myne woerde niet .
De schrift de iv hijr vor is vntbunden
Want got suluen sprack in dessen stunden .
Vnde wo solde ick dan in ienigher wijs
Den wech wider maken dan he is .
Of oeck anders iemant de vp d(er) eerden leuet
Anders dan got ghesproken heuet .
Oeck so en vorstaet dit nicht in ghener wijs
Dat de wech icht sware to vinden is .
De willichlike gode willen denen
Mer he is guet to vinden alle den ghenen .
De de ghenoechte des vleesches wille(n) laten
Wa(n)te den is he ghenoechlick bouen maten .
Hijr va(n) secht de p(ro)pheta dauid in de(n) salt(er) aldus
Jn via testimonioru(m) tuoru(m) delectatus su(m) . sicut
in omnib(us) diuicijs . Dat mach me(n) dude(n) ald(us) .
Jn de(n) weghe diner tughe bin ick u(er)vrouwet also
<65r>
Als ick in rijcheide(n) va(n) alle dusser werlde do .
Als got seluen in den euangelio secht
Jugum meu(m) suaue est . et onus meu(m) leue .
Mijn iuck es soet . vn(de) myne borde licht .
Dit is dat eua(n)geliu(m) . wil ghi et vorstaen
Hijr <in HS: Hij; r ü.d.Z. ergänzt> bi so is de wech guet to gaen .
De gode mit vollen herten mynnen
Dat synt se de de(n) wech to rechte kennen .
Vn(de) oeck gaen vn(de) einde(n) . sick selue(n) to baten
Mer de de ghenoechte d(er) werlt nicht wille(n) late(n) .
Den is de wech seer quaet to vinden
Vn(de) noch quad(er) to gaen . vn(de) voel quad(er) to einde(n) .
Vn(de) dit is dat got seluen heft ghesecht
Vn(de) su(n)te matheus beschrift als de text lecht .
Multi su(n)t vocati . pauci vero electi . Dat is .
Vele is er gheropen . vn(de) luttich vorkoren
Hijr bi so <in HS: so ü.d.Z. ergänzt> mach men merken vnde horen .
Dat er voel meer hijr gaet ter helschen gloet
Dan er to den ewighen leuen doet .
Vn(de) wo wil ick den wech nv wider maken
Dan he ghemaket is bi dessen saken .
Oeck so vint men claer ghescreue(n) des ghelouet my <in HS: my ü.d.Z. ergänzt>
Jn enen boke . dat hetet obitus ieronimi .
Sed forte aliq(ui)s dic(er)et . q(uod) vir qui toto te(m)pore
quo vixit . male fecerit . in mortis articulo
accepta penite(n)cia . a deo venia(m) obtinebit .
<65v>
Heu q(ua)m vana suspicacio . et falsa meditacio .
Vix de centu(m) milib(us) hominu(m) quoru(m) mala
semp(er) fuit vita . meretur a deo i(n)dulge(n)cia(m) vn(us) .
Vir totus in peccatis genitus et enutritus .
qui nec deu(m) vidit . nec cognouit . nec de eo
audire voluit . nec se peccasse cognoscit . nec
quid sit penite(n)cia nisi forte dormiendo no
uit : totus adhuc secularib(us) i(n)nodatus nego
cijs : que(m) a(n)gustia p(re)mit filioru(m) quos deserit .
que(m) infirmitas co(n)terit . que(m) dolor diuiciaru(m)
et te(m)poraliu(m) bonoru(m) co(n)cutit . cu(m) eis no(n) posse
frui a(m)plius se cernit : qua(m) accepta(m) deo peni
tenciam accipit : qua(m) non accip(er)et . si adhuc
se posse sanari crederet . Certe vere co(n)cluda(m) .
Qui du(m) sanus est et iuuenis . uel viuens
deu(m) offend(er)e no(n) formidat : in morte non
merebitur diuina(m) obtinere indulgenciam .
Den syn va(n) dessen latine . of de(n) rechte(n) gru(n)t
Den wil ick iv kortlike maken kundt .
Su(n)te ieronimus . do he steruen solde
Do sprack he dat sulue dat got wolde .
Dat va(n) hu(n)dertdusentde(n) nicht wort beholden een <in HS: een u.d.Z. ergänzt>
Va(n) de(n) ghene(n) de dar leue(n) int ghemeen .
Vnde wil dat ghi et also vorstaet
De altoes hijr leuen in sunden quaet .
Vn(de) de de ghebode nicht en holde(n) . noch su(n)de late(n)
<66r>
Mer sundighe(n) hijr vrylike vp sulker maten .
Dat se menen wanneer dat se steruen
Dat se dan allike wal ghenade sulle(n) w(er)uen
Aldus is de syn van den latine vol na
Al synt de woerde meer als ick vorsta .
Vnde wat ick in ryme nicht vntbinde
Dat mene ick dat ment in de(n) latine vinde .
Wa(n)te dat latijn hijr secht in desser stunde
Als su(n)te ieronim(us) selue(n) sprack mit syne(n) mu(n)de .
Mer dat slot als su(n)te ieronim(us) seluen secht
Dat wil ick dat ghi weten . vn(de) hijr an lecht .
De mechtich vn(de) ghesunt is in der tijt
Vnde in sunden gode nicht vntsiet .
De en is nicht weerdich als he sal sterue(n)
Berouwe oft aflaet van gode verweruen .
Dit is de syn van dessen latine hijr to vore(n)
Nu en latet iv nicht ingaen to de(n) ene(n) oren .
Vnde weder wtgaen to den anderen
Want weerlike de in den sunde(n) wanderen .
Den mach billike gruwen vor dusse woert
Wante wille wi schuwe(n) der hellen poert .
Wi mote(n) de(n) encgen wech hijr treden leren
Dat sy pape . ofte knape . clerck . ofte heren .
He sy arm . ofte rijck . wijf . ofte man .
Nema(n)t en mach sick vntschuldighe(n) hijr va(n) .
Wa(n)te got selue(n) dat ordel heft ghegheuen
<66v>
Wil wi komen to den ewighen leuen .
Wi mote(n) vns to den encgen weghe voghe(n)
Vn(de) wil wi gode dan selue(n) nicht gheloue(n) .
Vn(de) syne(n) lieuen hillighe(n) de vorschreue(n) staen
Van wen wil wi dan den gheloue(n) vntfaen .
Wat wil wi ghelouen den duuel al
Dat sy veer van vns . als ick hope dat sal .
Wa(n)te de duuel is loghe(n)achtich vn(de) was va(n) be(-)ghy(n)ne <in HS: ghy(n)ne u.d.Z. ergänzt>
Aldus secht de schrift . als ick besy(n)ne .
¶ Dit is wat cristus ghetughe synt in der olde(n)
ee . als patriarchen vn(de) xxiiii . p(ro)phete(n) .
<a.l.R.: . lxiiii . > Nv latet vns lieuer gode ghelouen
Vn(de) so manighen lieue(n) hillighe(n) hijr bouen .
De vns de(n) wech mit exempele(n) hebbe(n) u(er)worue(n)
Vn(de) ghemeenlick synt dar vp ghestoruen .
Vn(de) vm dat ghi v(m)mer de bet gheloue(n) moghe(n)
so wil ick iv een deel nome(n) syner ghetughe(n) .
De et al hebbe(n) beleuet vn(de) voel beschreuen
Alle de menschen de vp eerden leuen .
Dat se moten hijr holde(n) de ghebode vnses here(n) <in HS: here(n) u.d.Z. ergänzt>
Vn(de) den encgen wech hijr trede(n) lere(n) .
Solen se to den ewighen rike komen
Jnt eerste so wil ick iv voer nomen .
Dree patriarchen na der olden zeede
abraham . ysaac . vnde iacob mede .
Oeck so solde me(n) wal meer pat(ri)arche(n) vinde(n)
<67r>
De sick des sokens wolde vnderwinden .
Mer wa(n)t got selue(n) desse nomet bi namen
So nome ick iv desse drie vor al to samen .
¶ Hijr na so nome ick iv als dat lecht
De hillighe(n) p(ro)pheten . als de schrift secht .
Eerst vijf grote principael p(ro)pheten
De wil ick iv nomen wo dat se heten .
Eerst de hillighe koni(n)cg dauid . vn(de) ysayas .
Ezechiel . daniel . vnde iheremyas .
Desse viue nome ick groet . dat wilt wete(n)
Noch is er wal meer de men groet mach hete(n) .
Als moyses . samuel beide gader
Esdras . baruth . vn(de) zacharyas ioha(n)nis baptiste(n) vader . <in HS: vader . ü.d.Z. ergänzt>
Neemyas was een prophete guet
De men vor groet wal noemen moet .
Den hillighen iob den noeme ick mede
Vmme syne grote verduldichede .
Daer he vns alle(n) een exe(m)pel heft va(n) ghegheue(n)
Desse twelue als hijr voer staen gheschreue(n) .
Mach men vor groet wal nomen al
Wa(n)te also la(n)cge als de werlt duren sal .
So sal men dar van sincgen vn(de) lesen
Vn(de) de kerstenheit sal dar bi v(er)betert wesen .
Noch synt dar twelf ander propheten
Die de mynre p(ro)pheten na der schrift hete(n) .
Vmme dat se myn schrift hebbe(n) gheschreue(n) <in HS: ghescreuen; h ü.d.Z. ergänzt>
<67v>
Mer we de meeste syn in den ewighen leuen .
Dar laten wi gode mede begaen
So wil ick iv desse twelue noeen voert aen .
Ozeas . iohel . amos . eerst desse drie
Abdias . ionas . micheas . daer bi .
Naym . abbacuck . vnde sophonyas
Aggeus . zacharyas . vnde malachyas .
Dit synt de twelue als gheschreuen steet
De men de mynre propheten heet .
Alle desse pat(ri)archen vnde p(ro)pheten de vorschreue(n) staen
De hebbet ghemeenliken sonder waen .
Alle beleuet ofte prophetiert
Vn(de) cristus woerde gheconfirmiert . <a.r.R. Erklärung zu gheconfirmiert: i(d est) gheuestet>
Vn(de) synt cristus ghetughe des sijt ghewis
Dat al syner lere to ghelouen is .
Noch solde men wal vinde(n) in der olden ee .
Manighe(n) pat(ri)arche(n) . vn(de) p(ro)phete(n) . desse ofte die .
Vn(de) oeck wise vrouwen . de alle schone leerde(n)
Vn(de) to voren van cristo al profeteerden .
Vn(de) alle mit cristo tughen claer
De alle to noemene weer my seer swaer .
Dit is . wat cristus ghetughe sy(n)t in d(er) nyen ee .
<a.l.R.: . lxv . > Nv wille wi de nyen ee beghinnen
Vp dat wi de ghetughe moghe(n) ke(n)nen .
De hijr to der kerstenheit behoren
De vier euangelisten noeme ick to voren .
<68r>
. Van den vier ewangelisten .
Matheus . marcus . lucas . vn(de) sunte iohan
Desse hebben gheschreue(n) heb ick vorstaen .
Cristus leuent to vnsen baten
So veer als wi de sunde willen laten .
Vn(de) leuen als van cristo gheschreuen is
So salt vns baten . des sijt ghewis .
Van den twelf apostolen .
¶ Nu synt daer twelf apostole(n) als ghi wal weten <in HS: weten ü.d.Z. ergänzt>
Vn(de) wo dat se alle bi namen heten .
Desse sullen ten iu(n)xten daghe claer
By cristo sitten ten ordel daer .
Vn(de) sullen dan ouer alle de ghene tughen
De cristo nv nicht willen louen .
Van den zeuen dyaken .
¶ Nu volghen daer seuen diaken na
Als ick de schrift best vorsta .
Su(n)te stephen . de de erste diaken was
Daer na philippus . vn(de) p(ro)thorus . als ick las .
Nichanorem . vnde daer na parmenam
Thymonem . vnde nicolau(m) aduenam .
Desse seuen diaken sullen mede
Mit cristo tughen de waerhede .
Nochtan dwaelde nicolaus de vorschreue(n) steet <in HS: steet u.d.Z. ergänzt>
Na den dat my de schrift seit .
Van den twe vn(de) zeuentich iu(n)cgere(n) cristi
¶ Twe vn(de) seue(n)tich iu(n)cgere(n) als gheschreue(n) steet
<68v>
De got seluen hijr gaen leren heet .
Vn(de) gheboet dat twe vn(de) twe solde(n) gaen to sa(-)men <in HS: men ü.d.Z. ergänzt>
De my weren la(n)cg to noemen itlick bi name(n)
Vn(de) dusse hebbe(n) alle de(n) encge(n) wech ghegaen
Vn(de) oeck vns dat hebbe(n) gheleert . heb ick v(er)staen .
Van den hillighen merteleren .
¶ Hijr bouen manich hundert dusent mertelere(n)
Van meghede(n) vn(de) vrouwe(n) . knechte(n) vn(de) heren .
De de(n) hemel bi de(n) encge(n) weghe hebbe(n) u(er)worue(n)
Wa(n)t se synt daer ghemeenlick vp ghestorue(n) .
Hadde(n) se mit d(er) werlde ghenoechte moghen
Sonder pyne to de(n) hemel werde(n) ghetoghen .
So weren se oeck dwaes na myne(n) v(er)mete(n)
Dat se sick martelien vn(de) doden leten .
Dit is va(n) co(n)fessoren . vn(de) vier principael lerers .
ieronim(us) . a(m)brosius . gregorius . vn(de) augustin(us) .
<a.l.R.: . lxvi . > De doctore vn(de) bijchth(er)en dar wil ick bi bli(-)uen <in HS: uen u.d.Z. ergänzt>
De se al bi name(n) wolde bescriue(n) .
Dat mene ick dat gheen me(n)sche volbre(n)cge(n) sal
Daer v(m)me noeme ick iv de vier p(ri)ncipael vor al . <in HS: al . u.d.Z. ergänzt>
Dat vier principael doctoer synt
Ouer alle de kerstenheit bekent .
Va(n) de(n) erste(n) leerre de(n) hillighe(n) su(n)te ieronimo .
Jnt eerste wil ick iv noemen aldus
Den hillighen cardinael iheronimus .
De manighe(n) sware(n) arbeit heft ghedaen
<69r>
Vor vns allen als wi moghen vorstaen .
Want he v(m)me troest der kerstenheit
De biblien al heel heuet ouergheset .
Van den iodesschen taele in vnsen latine
Alst nv ouer al is wal schine .
Vn(de) oeck manich schoen boeck hijr mede
Als wal daghelix bruket de kerstenhede .
Wa(n)te sijn hillicheit was so groet sond(er) loghe(n)
Dat men dat nicht lichtlike solde schriue(n) <in HS: scriue(n); h ü.d.Z. ergänzt> moghe(n) .
Wa(n)te su(n)te augustijn liket en su(n)te ioha(n) baptiste
Als he de waerheit van gode wal wiste .
Vm dat he leuede so wu(n)derlike(n) hillighe(n) leue(n)
Als men in syne(n) sterfboke wal vint beschreue(n) <in HS: bescreue(n); h ü.d.Z. ergänzt> .
Wa(n)t syne hillicheit . der ick my nicht vnd(er)winde
Jn ghener schrift hijr to vntbinden .
Va(n) de(n) a(n)dere(n) leerre de(n) hillighe(n) su(n)te a(m)brosio .
De ander lerer na mynen wane
Was su(n)te a(m)brosius de bisscop va(n) meylane .
Men lest va(n) em . do he erst was gheboren
Vn(de) in der wieghe(n) lach . nv wilt wund(er) hore(n) .
Dat daer qua(m) een schaer va(n) byen t(er) selue(n) stu(n)t
Vn(de) vloghe(n) daer den kinde in synen mu(n)t .
Rechte of se oere honich daer in wolde(n) dreghe(n)
Vad(er) vn(de) mod(er) verwu(n)derde(n) sick . de dit seghen .
Jtlick vraghede den and(er)en . wat is dit beduet
To hant vloghen daer alle de byen wt .
<69v>
Vp in de lucht mit ener vntelliker schare
De vader de dit sach nam des nouwe ware .
Wo dat sick de byen in d(er) lucht begu(n)den to scheden
Recht ofte se alle de werlt wolden bespreden .
Recht als de byen besprede(n) de lucht hijr boue(n)
Dat heft su(n)te a(m)brosius vervult . des wilt gheloue(n) .
Hijr heft ghedaen to vnser baten .
Beide in schriuen vnde ghedichten
Daer he de kerstenheit wolde mede v(er)luchten .
Oeck was su(n)te ambrosius in der seluen tijt
Do su(n)te iheronim(us) hijr was . des seker sijt .
Oeck we erst begunde . of de edelste sy
Dat en scheelt nicht vele duncket my .
Mer se ware(n) wyde gheschede(n) na myne(n) wane
De ene to bethleem . de ander to meylane .
Van den derde(n) leerre de(n) wu(n)derlike(n) hillighe(n)
bisscope su(n)te augustino . de ghedopet is va(n) su(n)te a(m)brosio . <in HS: a(m)brosio u.d.Z. ergänzt>
De derde lerer volghet kort hijr na
Dat was su(n)te augustinus . als ick vorsta .
De sick van su(n)te ambrosius dopen leet
Na den dat my de schrift beduet .
Do makede(n) se rechte voert ene(n) louesa(n)cg aldus
Den men hetet to latine . te deu(m) laudamus .
Jtlick makede do sijn veers al daer
Daer was grote vroude al openbaer .
<70r>
Manich wu(n)d(er) va(n) boke(n) heft su(n)te Augustin(us) beschreue(n) <in HS: bescreue(n); h ü.d.Z. ergänzt>
De vns allen dienen to den ewighen leuen .
Dat alle lerer de to parijs regeren
Oeck alle de clerken de daer leren .
Wo wijs se nv ter werlt synt
Su(n)te augustinus moet sijn dat fundament .
Wa(n)te ene(n) subtiler vint men nv ter werlde niet
Als vns de schrift wal claerlike beduet .
Wa(n)t he heet des vngheloue(n) een hamer swaer
Dat schrift men van em al openbaer .
Recht als een hamer alle dincg to slaet
Also dede sijn lere alle van ghelouen quaet .
Oeck so heft he de regule een deel beschreuen
Daer vele monike of canonike nv solde(n) na leue(n) .
Wante he mit syner subtilen ghedicht
De kerstenheit heft claerlike vorlecht .
Wa(n)te sijn hillicheit vn(de) sijn leue(n) was so guet
Dat ick es my to schriuen begheue(n) moet .
Va(n) de(n) vierde(n) leerre . de(n) hillighe(n) pawes su(n)te gregorio .
Hijr na ene tijt quam na myner waen
Sunte gregorius de groet . als ick heb v(er)staen .
Dat de vierde lerer was
Vnde oeck pawes to rome als ick las .
Desse heft manich wake(n) vn(de) arbeit ghedaen
Al vor de kerstenheit . als ick heb vorstaen .
Wa(n)te he dat hillighe a(m)met d(er) misse(n) . als wi holde(n) dat
<70v>
Heft sunte gregorius to samende ghesat .
Ghelijck als got selue(n) de apostole(n) heft gheleert
Daer na heft gregorius dat gheordineert .
Vn(de) oeck metten vn(de) vesper . vnde and(er) ghetyde
Den sancg . die de kerstenheit doet verblyde(n) .
Dat men doet in d(er) hillighe(n) kerke to vnse(n) vrome(n)
Dat is vele van sunte gregorius wtghekome(n) .
Oeck heuet he manighe soete lere ghemaket
Daer he dach vn(de) nacht heft v(m)me ghewaket .
Als em de hillighe gheest plach to brencge(n) aen
De(n) men als ene duue vp syne schold(er)en sach staen .
Wante syne lere bouen alle honich soete is
Dat tughe(n) de et kenne(n) des sijt ghewis .
Oeck leuede he seluen in groter armoede
Nochtan so stichte he wt synes selues guede .
Wal seuen cloestere(n) . den he rente gaf
Daer men ewich sal weten to seggen af .
Vn(de) v(m)me syne soete ghedichte vn(de) schone lere
So sul wi en hebben in groter eere .
Dit is va(n) manighe(n) hillighe(n) lerers . vn(de) wo se
hete(n) . vn(de) een exempel wt d(er) ewigher wijsheit .
vn(de) wo dat de helsche pijn ewich is .
<a.l.R.: . lxvij . > Nv hebbe ghi ghehoert de vier p(ri)ncipael doc(-)toren <in HS: toren ü.d.Z. ergänzt>
Die de ganse kerstenheit vndersture(n) .
Mit schoner lere de se hebben gheploghen
We solde oeck de andere(n) vertellen moghen .
<71r>
De oeck mede de kerstenheit hebben verclaert
Als de eerwerdighe beda . vn(de) su(n)te bernart .
Su(n)te thomas van aq(ui)nen . een meister va(n) koere
Su(n)te hugo . vnde richardus va(n) sunte victore .
Sunte clemens . benedictus . vnde basilius
Su(n)te ioha(n)nes gulde(n)mu(n)t . leo . vn(de) i(n)nocencius .
Bonauentura . su(n)te gregorius naza(n)zenus
Su(n)te cyp(ri)aen . hylarius . ioha(n)nes damascenus .
Desse vn(de) manich andere van schoner leren
De my nicht al moghelick to schriue(n) weren .
Vn(de) al hijr bouen in den ewighe(n) rike sijn
Wante dat ghencge al boue(n) de krachte mijn .
Vn(de) dat solde oeck gheen me(n)sche wal schriue(n) <in HS: scriue(n); h ü.d.Z. ergänzt> moghe(n)
Die al doer den encgen wech hebben ghetoghe(n) .
Vn(de) oeck vns dat selue hebben gheleert
Vn(de) hebben cristus woerde gheconfirmeert .
Beide mit oerer lere . vnde mit der daet
Als in oeren boeken wal beschreuen staet .
Dat wi em vryelike(n) wal ghelouen moghen
Vn(de) dat in der waerheit oeck wal proue(n) moghe(n) .
By manighen schonen mirakel claer
Die se ghemeenlick deden al openbaer .
Beide in dessen leuen vnde na oeren doet
Vn(de) manich de men noch vire(n) vn(de) vaste(n) moet .
Wante se weren al hillighe lerer claer
Vn(de) hebben gheschreuen al openbaer
<71v>
Manich schone boeck to vnsen vromen
Hijr v(m)me en ist neen noet meer tughe to noemen .
Wante ghi hebben tughe ghenoech ghehoert
Oeck wetet . oer tal is nv vntellick voert .
Die al mit cristus woerden hijr tughen
Dar vmme latet iv hijr bi ghenoeghen .
Vn(de) dencket . ist nicht recht . vn(de) een ghemene zede
Wat een richter tughet vn(de) twe schepen mede .
Dat ment vor recht vn(de) waerheit moet vntfaen
Hijr by so wil ick dat ghi vorstaen .
Got suluen die de ouerste richter is
Vnde nicht mach lieghen . des sijt ghewis .
Vn(de) so manich duse(n)t hillighe(n) de mit em tughe(n)
Hijr v(m)me so ist wal billick dat ghi es gheloue(n)
Teghen dit ghetuech des ick my vnderwinde
Jenighen wideren wech hijr teghen to vinde .
Wa(n)te got vn(de) alle dusse vorschreue(n) <in HS: vorscreue(n); h ü.d.Z. ergänzt> hillighe(n) mede
De hebbe ick vor tughe ghesat in dusser stede .
De et al claerlike scriue(n) . de et wal vorstaen
Dat wi den encgen wech al hijr mote(n) gaen .
Vn(de) de ghebode holde(n) na al vnsen v(er)moghen
Wil wi vns ten ewighen rike voghen .
Schriue ick iv anders vn(de) ick dan loghe
Wat dede ick anders dan ick iv bedroghe .
Vn(de) my selue(n) mede alst eua(n)geliu(m) secht
Als de ene blinde den anderen leyt .
<72r>
Dum cecus cecu(m) ducit . ambo in fouea(m) cadu(n)t .
Waer se gaen vnde wo se et ramen
Se vallen lichtlike in den graue to samen .
Hijr by so ist dat ick nicht en doer
Teghe(n) dusse tughe schriue(n) myn noch meer .
Wante wille wi gode sulue(n) ghelouen niet
Vn(de) syne(n) lieue(n) hillighen . als vorschreue(n) steet .
Aldusdanighe(n) tughe(n) wil wi de(n) nicht gheloue(n)
Wat tughe solde ick anders noeme(n) moghe(n) .
De dus waerachtich tuech hijr mochte(n) voere(n) .
Nu dencket wal manich als se dit horen .
Jck gheloue vmmer gode seer wal
Vnde daer to synen lieuen hillighen al .
He were io dwaes of du(m)me van houede
Die gode vn(de) syne(n) hillighe(n) nicht en ghelouede .
¶ Hijr antworde ick vp . vn(de) wilt oeck prouen
Dat eer vele is de gode nicht en ghelouen .
Wa(n)t got secht . dat de wech ten hemel encge sy
Vn(de) wi gheloue(n) . et sal beter werde(n) daer by .
Wa(n)te gheloue wi volcomelick als dar is gheschreue(n) <in HS: ghescreue(n); h ü.d.Z. ergänzt; screue(n) u.d.Z. ergänzt>
We hijr na luste des vleesches wille(n) leue(n) .
Vn(de) die de ghebode nicht en holde(n) . na d(er) w(er)lde lope
Vn(de) meende he plat dar were gheen hope .
Wen dat schadet ofte vromet
We so storue de weer verdomet .
De dit sonder twiuel ghelouede claer
<72v>
De en bleue nicht in sunden swaer .
Of ghelouede wi volkome(n) als got heft ghesecht
Dat de wech is encge de to den hemel drecht .
Vnde dat daer luttick lude ynne gaen
Weerlike wi en bleuen so nicht in sunde(n) staen .
Wante de apostel su(n)te iacob secht al bloet
Dat de gheloue sonder gude werke hijr is doet .
Fides sine operibus mortua est .
Hijr bi so moghe ghi prouen vn(de) merken
Dat de gheloue nicht en batet sond(er) gude w(er)ke(n) .
Jtlick mach wal seggen wat em gadet
Mer ghelouede wi al dat vns bet stadet .
Dat de tijt so kort hijr were ghedaen
Wi solden na laten hulpe d(er) werlt sond(er) waen .
Vnde wi dan de helle solden bouwen
Vns solde wal vryelike voer de sunde gruwe(n) .
Mer wi seggent vnde hopent al
Dattet yu(m)mer beter mit vns werden sal .
Dan vns de papen seggen . of de boeke lere(n)
Vn(de) dencke(n) . got is barmh(er)tich vn(de) gudertieren .
Vn(de) bedrieghe(n) vns selue(n) . vn(de) dencke(n) voert aen
Aldus quamt heer . aldu(s) motet he(n)ne gaen .
Et en mach nicht al ter hellen varen
Ghelijck dat vns de papen openbaren .
Wo solde ick de werlt nv moghe(n) begheuen
Vn(de) leuen anders dan mijn olders leuen .
<73r>
Dat is half raserye dat se brencgen voert
Ja ick heb daer sulue(n) bi ghestaen vn(de) anghehoert .
Dat to seggen is een claghelike meer
Dat ick menschen hoerde spreken openbaer .
Vn(de) sechde(n) . ist al v(er)loren als de papen schriuen
We solde hijr dan beholden blyuen .
Of mit wen solde got synen hemel regieren
Mit perde(n) vn(de) mit koyen . vn(de) mit and(er)en diere(n) .
Et is al dwali(n)cge dat desse lollerde bre(n)cgen voert
Mi du(n)cket dat ick suluen dit hebbe ghehoert .
Vn(de) dat er somich dat hemelrick wal so lichte sloghe(n)
Of et were ene vedere . vn(de) daer v(m)me loghen .
¶ Hijr bi so merket doch vnde wilt vorstaen
De dus dat hemelrick hijr so lichte slaen .
Wo se et sullen v(er)krighe(n) vnde mit wat reden
Daer de lieue(n) hillighe(n) so vele vor hebbe(n) gheleden .
Weerlike weerlike se dweelen al to sere
De nv nicht en volghen na sulker lere .
Als got seluen leerde in dessen leuen
Vn(de) syne lieue(n) hillighe(n) de hijr staen vorschreue(n) . <in HS: vorsreue(n); h ü.d.Z. ergänzt>
Vn(de) make(n) wi de(n) wech wid(er) da(n) he vorscreue(n) steet
<a.l.R.: Louen; Bezug zu Loechne hergestellt durch Zeichen> Loechne wi <in HS: wi ü.d.Z. ergänzt> dan gode seluen vn(de) syne tughe niet .
Wante hijr voer staen v(m)mer so ware tughe
Dat wi mit ghenen reden daer ouer moghe(n) .
Vnde och here got wo mach dat wesen
Dat wi vns setten in dusdanen vresen . <a.r.R. Erklärung zu vresen: i(d est) anxte>
<73v>
Vnde mit y(n)nicheit dit nicht ouersieen
Weerlike oer herte is harder dan een steen .
De dit so lichtlike mit der siele waghen
Dit is dat de prophete wolde beclaghen .
De hillighe moyses . als in der biblien lecht
Dat he mit grote(n) medelide(n) schrift vn(de) secht .
Gens absq(ue) consilio est et sine prudencia .
Vtina(m) sap(er)ent et i(n)telligere(n)t . ac nouissima p(ro)uidere(n)t .
Och of se smakeden vn(de) vorstunden claer
Vnde vorseghen de lesten vre swaer .
Mer leyder wi dencken seer cleyne
Vmme de lesten vre int ghemeyne .
Wy setten voel lieuer vnse holden
Als of wi hijr ewichlike leuen solden .
Vn(de) wa(n)neer somich aller sekerst hijr meent to staen <in HS: staen u.d.Z. ergänzt>
So moet he voert al sonder waen .
Vnuerseen sonder ienich weder winden
Dan sal he den wech al encge vinden .
Ten hemel encge . vnde ter hellen wijt
Vn(de) wat weghe dat se pleghe(n) in desser tijt .
Meest to holden . of hebben gheleert
Den moten se gaen . went vromet of deert <ü.d.Z. Erklärung zu deert: i(d est) schadet> .
Jst sake dat ghi de(n) encge(n) wech nv lere(n) proue(n)
So moghe ghi en kenne(n) als ghi es behouen .
Jst sake dat ghi nv den widen wech treden
De sal iv ter helle wart leden .
<74r>
Nu kieset den encgen ofte ghi bliue(n) verloren
Nu synt hijr wal somighe de et lichte horen .
De dusse rede kauwen vn(de) dencken al stille
Jtlick mach wal seggen wat he wille .
Jck merke wal na dessen dincge(n) vorschreuen
Dat nicht dan dwalincge is al mijn leuen .
Et ga alst moghe ick wil my saten
Mijn leuen to beteren vp andere maten
Jck en weet nicht hude(n) of morghe(n) . of dar by
Dat got synen boden wil senden to my .
Vn(de) vindet he my nicht anders da(n) ick nv byn
So worde ick ghebrocht ter helle(n) ewighe pijn .
Jck hebbe so vele hijr voer ghelesen
Vn(de) solde ick daer nicht va(n) verbetert wesen .
So were ick weerdich dat my got vergate
Vnde och here got als in dussen state .
Manich sick suluen aldus vorsynt
Als se leider wtkomen in den wynt .
Vn(de) der werlde seen oer ghenoechte dryuen
So willen se to hant al daer by blyuen .
Vn(de) vergheten dat beteren al rechte voert
Recht of se nicht daer va(n) hadden ghehoert .
Wa(n)te se seen so manighe(n) in sunde(n) wanderen
So willen se et euenture(n) ghelijck de(n) anderen .
Weerlike weerlike nv wilt my hoeren
Et is vele to groet vn(de) swaer to euentuere(n) .
<74v>
Weert alleen v(m)me hundert duse(n)t gulde(n) to done
So mochte ghi billike wesen kone .
Mer dit to euenturen . is voel to groet
Wa(n)te et kostet lijf vn(de) siele . herte vn(de) bloet .
Weerlike et kostet voel meer . da(n) borghe vn(de) la(n)t
Wa(n)te et kostet to lide(n) den ewighen brant .
Vn(de) als een so manich iaer hadde ghebra(n)t <a.r.R.: ein mit Bleistift skizziertes Nota-Zeichen>
Als in der werlde were loef vnde zant .
Vn(de) nochta(n) des brandes dan een einde were
So mochte he dat eue(n)ture(n) de(n) daer wat vm w(er)e .
Nochta(n)t so weert vele to vele gheeuentuert
Vm ene clene ghenoechte de nicht la(n)cge duert .
Nochtan is dat vele meer des sijt ghewis
Wante daer nu(m)mermeer einde en is .
¶ Hijr va(n) in ene(n) boke steet claerlike gheschreue(n)
Den de ewighe wijsheit is to name ghegheue(n) .
Wo dat een guet ma(n) hoerde claghen openbaer
Ene vnsalighe verdomede siele . dat is al waer .
Ghelijck als hijr na gheschreuen steet
Als ick wt den latine dat claerlike weet .
Och of hijr een steen leghe in alsulker voeghe
Also breet dat he alle de werlt besloeghe .
Vn(de) oeck also hoech bi gheliken dincge
Dat he al vp an den hemel ghencge .
Vn(de) dat v(m)me hund(er)t duse(n)t iare(n) een voghelke(n) que(-)me <in HS: me ü.d.Z. ergänzt>
Dat so groet als een mostertzaet va(n) de(n) stene neme .
<75r>
Vn(de) als dusse grote steen dan openbaer
Van den voghel cleyne al v(er)draghen weer .
Dat dan vnser pyne were een einde
Nochtan wolde wi hopen vm den <in HS: den a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> la(n)cgen einde . <a.r.R.: Rest eines roten Nota-Zeichens>
Al weert also meer als nu(m)mer meer
Nochtan soldet vns du(n)cken dat een einde weer .
Vn(de) och leyd(er) dit hebbe(n) wi vm ene korte tijt
Eer wi solde(n) sterue(n) . do en dachte wi dit niet .
Mer wi leuede(n) do als manich ander dede
Vnde helden vns an de ghemene zede .
Dar v(m)me mote wi nv in desser ellende
Jn der hellen bernen sonder ende .
Merket <in HS: Meket; r ü.d.Z. ergänzt> als een al brent in der helle swaer
Also manich hundert duesent iaer .
Als in alle der werlt des sijt ghewis
Manich drope waters vp der eerden is .
Vn(de) also manich stubbeke(n) als dar driuet i(n) d(er) su(n)ne(n)
So is de pyne mer eerst begunnen .
Vn(de) moghent dan nicht vule dwase sijn
De da(n) aldus manich iaer vn(de) vntellike pijn .
Hijr so lichtlike weghe(n) vm ene ghenoechte clene
Der se so kort hijr ghebruke(n) int ghemene .
Weerlike dit is wal to verwunderen seer
Wa(n)te my v(er)wund(er)t gheen di(n)cg t(er) w(er)lde meer .
Dat iu(m)mer dit mensche moghe(n) v(er)gheten
De oere vijf synne volkomelike weten .
<75v>
Wante en see ghi nicht van daghe to daghe
Wo de tijt hene gheet ghelijck ener vlaghe .
Recht als de scheme van der sunnen glijt
Also ga wi hen al vnse tijt .
Vn(de) wat mach vns de werlt gudes doen
Dan eten vn(de) drincken . cleder vn(de) schoen .
Luttick mach iv de werlt anders gheuen
Dan voden vn(de) cleden in dussen leuen .
Vn(de) we de ghenoechte der werlt vmvencget
De vynt se sere myt sorghen ghemencget .
Nochtan mene wi de sorghe i(n) ghenoechte to bruke(n)
Ghelijck of wi daer menen honich wt to suke(n) .
Vnde gaen hijr bi in sunden wanderen
So wil dan de ene doen alse de anderen .
Vn(de) w(er)den bi quade(n) exemple(n) aldus bedroghen
Dat manich sal nu(m)mer verwy(n)ne(n) moghen .
So is dit de derde pu(n)t vn(de) dat rechte slot
Dat so manighen hijr in sunden holt .
Dat een itlick dencket in synen staet
Mi wert iu(m)mer als enen anderen raet .
Vnde nemen exempel an den quaden
Vnde nicht an den gude(n) de em doghet rade(n) .
Vn(de) my du(n)cket . dat bi dusse(n) pu(n)t hijr to voren
Dat ghetal der lude blift meest vorloren .
¶ Hijr v(m)me so gheliket dusse pu(n)t al sond(er) waen
Den yseren naghele(n) de an de(n) doetschrine staen .
<76r>
Vnde dat sarck so vaste to samende dryuen
Al leuede de dode . he moeste daer blyuen .
Dat he al wt den sarke verrisen wolde
De neghele solden dat lit wal holden .
Vn(de) des ghelikes so holt in doetliken sunden
Desse pu(n)t hijr voer . de siele ghebunden .
Als de naghel voghet dat lit vp dat dode(n) sarck
So voghet quaet exe(m)pel . boesheit an dat quade w(er)ck .
Dit is dat manich ma(n) wil volghe(n) de ghemene(n) zede
Jck dencke dat se gaen to der helle mede .
Want got sulue(n) des gheliken heft ghesecht
Dat de wech sy ghemene de to der helle drecht .
Vn(de) seer vnghetrede(n) . de daer drecht te(n) ewighe(n) leue(n)
Dat tughe(n) syne hillighe(n) de staen vorschreuen .
Hijr v(m)me so v(er)mane ick iv al int ghemene
He sy arm of rike . groet ofte clene .
He sy iuncg ofte olt . wijf ofte man
Dat ghi al nemen hijr exempel an .
Dat ghi lere(n) den encge(n) wech to tyde prouen
So kunne ghi en gaen als ghi es behouen .
Wante nemant mach in ghener wijs
Teghe(n) desse tughe icht spreke(n) . des sijt ghewis .
Ofte ienighe rede daer teghe(n) bre(n)cgen voert
Ghelijck als ghi wal ghenoech hebbe(n) ghehoert .
Hijr v(m)me so wilt iv va(n) d(er) ghemeente scheide(n)
Vn(de) in ghener wijs hent to morghe(n) beiden .
<76v>
Mer begripet dat rechte voert in starker mate(n)
Vn(de) de(n)cket ghi en wille(n)t vm alle de w(er)lt nicht late(n) .
Mer ghi willen voert an mit al iuwe(n) menen
Mit liue vn(de) mit siele gode to denen .
Seet lieue(n) vrende als ghi dit d(us) vurichlike beghe(-)ren <in HS: ren ü.d.Z. ergänzt>
Vn(de) v(m)me alle de werlt nicht de(n)cke(n) weder to kere(n) .
So sul ghi et weten dat de encgele sond(er) waen
Hijr boue(n) in den hemele iv meni(n)cge v(er)staen .
Vn(de) sulle(n) iuwe begrijp rechte voert vor gode bre(n)c(-)gen <in HS: gen u.d.Z. ergänzt>
Vn(de) sullen dan lof vnde ere sincgen .
Gode in syner hilligher drieuoldicheyt
Vmme dat een sunder van sunden scheyt .
Aldus moghe ghi gode louen schone
Vn(de) de encgele v(er)blide(n) sick in de(n) hogheste(n) throne .
De van iuwen guden vpsate synt verblijt
Wante got sprack dit suluen in dusser tijt .
Als su(n)te lucas in synen ewa(n)gelio beschrift
De oeck nv mit gode in den hemel blift .
Gaudiu(m) magnu(m) erit cora(m) a(n)gelis dei sup(er) vno
peccatore penitencia(m) agente . Dat bedudet .
Et is den encgelen ene vroude groet
Wanneer een sunder penitencie doet .
Vn(de) wil sick voert an va(n) sunden hoden
Och beghynnet dat vn(de) wilt iv spoden .
Vn(de) latet iv den viant nicht to rugge trecke(n)
Mer wilt den lieue(n) encgele(n) oer blijtschap u(er)wecke(n) .
<77r>
De so vrentlike na iuwer bekierincge staen
Vn(de) en beidet v(m)mer nicht la(n)cger in ghener waen .
So sul ghi mit de(n) encgele(n) tughe(n) de staen vorschreuen <in HS: vorscreue(n); h ü.d.Z. ergänzt; uen u.d.Z. ergänzt>
Mit vntelliker blijtschap ewich leuen .
Vnde mit al den lieuen encgelen to samen
Nu beghinnet in den namen ihesus amen .
Vn(de) weset vroem vn(de) kiert nicht weder dan
So moghe ghi heten een vromer man .
¶ Dit is wat mit rechte een man hete(n) mach .
Ist sake dat ghi de waerheit wilt weten <a.r.R.: . lxviii . >
Wat mit rechte een man mach heten .
So wilt dit horen ouerluet
Wat dit capittel hijr na beduet .
¶ Dat en is gheen man de doer beghinnen
Een werltlick strijt mit stolten synnen .
Mer dat is een man dat wetet vorwaer
De een hillich leuen an nemen doer .
Vn(de) volherden ten einde vn(de) dat bewijst
Dat is een man voer gode gheprijst .
Oeck wetet . dat en is mit rechte gheen ma(n)
De voel gheldes ofte gudes v(er)gaddere(n) kan .
Mer dat is een man de wile dat he leuet
De allen schat v(m)me godes willen ou(er)gheuet .
¶ Dat en is gheen man <gestr .: de> als de schrifte leret
De mit krachte(n) sijn vnrecht hijr keret .
Mer dat is to rechte vor gode een man
<77v>
De sijn vnrecht verduldich lyden kan .
¶ Men en sals nicht noemen vor enen man
De ene(n) andere(n) doer mitt(er) vuest voert hoeft slaen .
Mer dat is een man als men an syne wa(n)cgen sleet <in HS: sleet u.d.Z. ergänzt>
Dat he gudertierlike den andere(n) beet .
¶ Jn gheenre wijs salt heten een man
De syne(n) euen kerste(n) mit woerde v(er)nedere(n) ka(n) .
Dat mach wal heten een vromer man
De alle snoede woerde verdreghen kan .
¶ Dat en is gheen man des seker sijt
De enen kamp doer vechte(n) of enen strijt .
Dat sal men heten enen vromen man
De teghen den <gestr.: den> duuel wal vechte(n) kan .
Vn(de) den vyant verwynnet in desser tijt
Den he nicht en hoert noch en siet .
¶ Dat en is oeck gheen starck noch vromer ma(n)
De sware heuen of boren kan .
Dat is een starck vn(de) een gheweldich man
De sijns vleesches ghenoechte bedwi(n)cgen kan .
Vn(de) v(m)me godes willen dat kan laten
Dat em lustet to done wt aller maten .
¶ Oeck en sul ghi es nicht noeme(n) vor ene(n) man
De stede of borghe beclemmen kan .
Dit is de(n) eens ma(n)nes name betemet
De mit dogheden vp den hemel kle(m)met .
¶ Den wilt nicht noemen vor enen man
<78r>
De vromelike torneren vnde steken kan .
Vnde na werltliker ere so sere steet
Dat men ouer al van em to seggen weet .
Mer dat is vor gode een vromer man
De al ydel ere vorsmaden kan .
¶ Et en mach mit rechte nicht hete(n) een man
De lewen vnde beeren bedwincgen kan .
Mer dat is een man na allen staet
De sick altoes bedwi(n)cget van boser daet .
¶ Dat en is gheen man de wile he leuet
De vele vrende vnde maghe heuet .
Mer de vele doghede heuet . de(n) mach men da(n)
Vor gode vn(de) der werlt heten enen man .
¶ Dat en is gheen man vorwaer wetet dat
De guet kan wynnen vnde schat .
Mer dat is een man de et rechte besynt
De myt dogheden godes hulde wynt .
Dat en is gheen man . he sy iu(n)cg ofte olt
De ghelt ofte schat to samende holt .
Mer dat is bouen maten een man
De de ghebode godes holden kan .
¶ Oeck so wetet . dat en is gheen man
De landt vnde lude regieren kan .
Na den lope dusser tijt
Mer dat is een man des seker sijt .
De sijn leuen also regeert
<78v>
Dat em gheen sunde in syne(n) dode en deert .
¶ Men sals nicht noemen vor enen man
De bolde lopen ofte sprincgen kan .
Mer dat is een man vn(de) lopet bolde
De den vyant vntlopet mit godes ghewolde .
¶ Dat en is gheen man des wil ick iv ware(n)
De ene(n) andere(n) mit woerde(n) kan vervare(n) . <in HS: vervare(n) aus verware(n) korrigiert>
Mer dat is een man als gheschreue(n) steet
De de(n) andere(n) mit rade ter doghet reet .
¶ Dat en is gheen man als de schrift <in HS: scrift; h ü.d.Z. ergänzt> spreket
De yseren vn(de) stael mit krachten breket .
Mer dat is boue(n) alle(n) helde(n) een vromer man
Als ick wt den schriften wal merken kan .
De syne(n) quade(n) wille(n) breke(n) ka(n) in aller staet
Dat wetet dat boue(n) allen krachten gaet .
Vn(de) dar en is gheen kracht de me(n) daer to like(n) mach
Hijr v(m)me breket iuwe(n) quade(n) wille(n) et sy nacht of dach . <in HS: dach . u.d.Z. ergänzt>
Vn(de) latet quaet vn(de) volghet der doghet
So sul ghi vor gode ewich sijn verhoghet .
Vn(de) iuwe ma(n)licheit sal staen in grote(n) pryze
Ewichlick in dat hemelsche paradyse .
Nu wilt de(n) encge(n) wech volghe(n) vn(de) de(n) ghemene(n) late(n)
Vn(de) gude(n) exe(m)ple(n) volghe(n) de iv moghen baten .
Vn(de) dit wille wi hijr mede laten blyuen
Vn(de) willen van den vierden pu(n)te schryuen .
Dit is de vierde pu(n)t de de(n) sund(er) in sunde(n) holt .
<79r>
dat is . dat wi sundighe(n) vp de barmh(er)tich(ei)t
godes .
De vierde pu(n)t de vns in sunden holt <a.r.R.: . lxix . >
Vn(de) so manighe(n) maket to sundighe(n) bolt .
Dat is dat somich dencket hijr al bloet
Godes barmherticheit is so groet .
Al sundighe ick ene wile in dussen leuen
Godes barmharticheit salt al vorgheuen .
Wa(n)te et seggen vns beide papen vn(de) clerke(n)
Dat godes barmharticheit sy boue(n) alle syne werken . <in HS: werken . u.d.Z. ergänzt>
Vn(de) blyue(n) hijr bi in sunden staen
Hijr vp so antworde ick al sonder waen .
Vnde na den dat in der schrift lecht
So hebbe(n) se een groet deel der waerheit ghesecht .
Wante de prophete dauid secht al bloet
Dat de barmharticheit godes sy so sere groet .
Q(uonia)m se(cun)d(u)m altitudine(m) celi a t(er)ra corroborauit
misericordia(m) sua(m) sup(er) time(n)tes se . ¶ Dat dudet
Na der hoecheit dat de hemel va(n) d(er) eerde(n) is
Heft got syne barmh(er)tich(ei)t gheuestet . des sijt ghewis .
Vp de ghene de em vntfruchten
van ewicheit is sijn barmharticheit
Vn(de) sal duren van ewicheit to ewicheit .
Mer vp wen sal dusse barmh(er)ticheit komen
Dat mote ghi erst weten . salt iv vromen .
Vnde na den dat ick de schrift vorsta
So volghe(n) elke(n) verse drie woerde na .
<79v>
De mit roder varwen hijr gheschreuen staen
Vnde de heten aldus na mynen waen .
Super timentes eu(m) . de gode vntfruchten .
De gode vntfruchten in aller maten
Den sal syne barmharticheit ewich baten .
Vn(de) de gode nicht vntsiet als ghi moghe(n) horen
Den sal de barmh(er)ticheit nicht ewich dure(n) .
Got mach se ene wile in syner barmh(er)tich(ei)t spare(n)
Mer eer se et weten so moten se varen .
Van dussen leuene in de ewighe ellende
So is der barmh(er)ticheit mit en al een einde .
Jck loue dat got de(n) sund(er) hijr vake spaert
Vn(de) syne barmherticheit in em openbaert .
Wa(n)te got lat syne su(n)ne schine(n) mit ghenade(n)
Beyde ouer de guden vnde ouer de quaden .
Vn(de) lat reghenen vn(de) douwen int ghemeen
Ouer guden . ouer quade(n) . als ghi wal seen .
Wante en dede godes barmhartichede
Also vro als een sunder ene doetsunde dede .
De vya(n)t solde em rechte voert de(n) hals to breke(n)
Wa(n)t got nicht en lijt . dat me(n)t so kort sal wreke(n) .
Vn(de) spaert den sunder wal ene cleyne tijt
Somich en spaert he nicht . als ghi wal siet .
Wa(n)te de ordele godes synt du(n)cker to v(er)staen
Voert so secht de p(ro)pheta dauid als ick waen .
Miseraciones eius sup(er) omnia opera eius .
<80r>
Dat is to vorstaen gheliker wijs
Dat godes barmh(er)ticheit boue(n) al syne w(er)ke(n) is .
Vn(de) vp dit latijn dat hijr steet to vore
So secht meister hugo de sancto victore .
Dat godes barmh(er)ticheit is boue(n) al syne w(er)ke(n)
Vn(de) nicht ouer de vnse . wilt nouwe dit merke(n) .
Nu wilt eerst merke(n) wat godes werke sy
Vn(de) merket vnse werke nouwe daer by .
Eerst wetet . godes werck is elck guet mensche
Wa(n)te got heft vns guet ghemaket na alle(n) wu(n)sche .
Vn(de) also la(n)cge sy(n)t wi de w(er)ke godes in dusser stu(n)de(n)
Hent wi vns selue(n) v(er)erghere(n) bi doetlike(n) sunde(n) .
Want got heft nicht quades in vns ghewracht
Daer v(m)me sal syne barmh(er)tich(ei)t dat sy dach of nacht .
Ouer synes selues werke al hijr vorbaren
Also la(n)cge als wi vns va(n) doetlike(n) sunde(n) beware(n) .
Mer ist sake dat wi doetsunde hijr begaen
Dat synt godes werke nicht . dat wilt v(er)staen .
Mer dat synt vnse w(er)ke(n) als gheschreue(n) steet
So gaet de barmh(er)ticheit godes daer vp niet .
Mer se gaet ouer syne werke . dat sy(n)t de gude(n)
De sick hijr van doetlike(n) sunden hoeden .
Hijr by so mach men de waerheit merken
Dat de doetlike sunde synt vns selues w(er)ke(n) .
Vn(de) hijr to en doet got ghene barmherticheit
Wa(n)te to desse(n) w(er)ken sal got segge(n) als ghescreue(n) steet .
<80v>
Vp de tijt als he sal komen ten ordel hijr
Gaet ghi v(er)maledide(n) in dat ewighe vuer .
Vn(de) dat en is gheen barmh(er)tich(ei)t . mer stre(n)ch(ei)t swaer
Aldus bedudet meister hugo al openbaer .
Vn(de) dat ghi iuwe quade werke latet int ghemene
Also dat nicht bliue in iv da(n) godes w(er)ke allene .
So sal iv de barmh(er)ticheit nu(m)mer begheue(n)
Mer wil ghi iuwe quade w(er)ke nicht late(n) i(n) desse(n) leuen . <in HS: leuen . u.d.Z. ergänzt>
So sal godes stre(n)ch(ei)t . als meist(er) hugo secht
Ouer iuwe w(er)ke gaen . nicht syne barmh(er)ticheit .
Wa(n)te de barmh(er)tich(ei)t is hijr nicht da(n) een korte tijt
Mer ouer de werke godes des seker sijt .
Sal syne barmherticheit ewich wesen
So als ghi hijr voer nv hebben ghelesen .
Dat is ouer gude mensche de gode vntseen
Hijr v(m)me so dwalen se sere int ghemeen .
De hijr mene(n) oere(n) willen in sunde(n) to driuen
Vn(de) bi d(er) barmh(er)tich(ei)t allike wal beholde(n) bliue(n) .
Hijr v(m)me wille wi de barmh(er)tich(ei)t bruke(n) i(n) ewich loen <in HS: loen u.d.Z. ergänzt>
So moten wi altoes wat gudes doen .
Vn(de) gode vntfruchten . dat sy vroe ofte spade
So sul wi van sunden wal kryghen ghenade .
Jst sake dat wi vnder syne(n) gheboden leuen
Also lancge als wi vp desser werlt zweuen .
Vn(de) mit gude(n) w(er)ken de barmh(er)ticheit v(er)denen
Wa(n)te weerlike se dwale(n) seer de et menen .
<81r>
Koern ofte weite daer to meyen
Daer men nu(m)mer koern en wolde seyen .
Hijr v(m)me so laet vns erst gude werke seyen
So moghe wi da(n) mit vroude(n) ewighe vrucht meyen .
Of werlike de barmh(er)ticheit sal vns begheuen
Als wi et aller best solde(n) behouen .
Vn(de) als wi d(er) gud(er)tiere(n)h(ei)t mene(n) to bruke(n) . sal se vns vntuleen <in vntuleen ü.d.Z. ergänzt>
Ten sy dat wi gode mit vlyte vntseen .
Wat wi anders menen . dat is raserye
¶ Nu merket . de aller hogheste maghet maria .
De wtuerkoren lilien blome
De sprack seluen hijr to vnsen vrome .
Vp de tijt do elizabeth oer qua(m) in de moete
Vn(de) do maria elizabeth mit vrouden groete .
Do makede maria als gheschreuen steet
Den seluen salme de magnificat heet .
Jn den seluen salme sprack se claer
Den vijften verse al openbaer .
Et misericordia eius a p(ro)genie in p(ro)genies .
timentibus eum . ¶ Dat is vns bedudet ald(us) .
Vn(de) syne barmh(er)ticheit is den ghene(n) to rechte
De en vntfruchten . van gheslechte to slechte .
Nu laet vns merken vnde prouen
Of wi der mod(er) godes icht willen gheloue(n) .
De et so claerlike heft ghesecht al sond(er) waen
We godes barmherticheit wille vntfaen .
<81v>
Dat he gode in syne(n) werken sal vntfruchten
Vn(de) vntfruchte(n) wi em nicht . so is to duchten .
Dat syne barmh(er)ticheit ouer vns sal duer sijn
Oeck so holt dat vaste de gheloue mijn .
Wat maria heft ghesproke(n) dat dat waer moet bliue(n) <in HS: bliue(n) ü.d.Z. ergänzt>
Wa(n)te nema(n)t en solde hijr teghe(n) dorren kyuen .
Weerlike he weer io to vermaledijt
De teghen marien in ienigher tijt .
Jcht dorste spreken ofte argueren
Mer doet als iv maria wil leren .
Vn(de) vntfruchtet gode altoes . als maria dede
So sul ghi ewich bruke(n) de barmh(er)tichede .
Vn(de) ist sake dat ghy <in HS: ghy a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> gode nicht vntsiet
De barmh(er)tich(ei)t . sal iv bedrieghe(n) . en twiuelt niet .
Wa(n)te v(n)moghelick weert . dat dat solde lieghe(n)
Hijr bi so en latet iv de wane nicht bedrieghe(n) .
Mer hebbet lieuer dat ghi wete(n) da(n) ghi wane(n)
Weerlike se rollen al wt der rechter banen .
De vp de barmh(er)tich(ei)t in doetlike sunde leuen
Vn(de) mene(n) dat em got int einde allike wal sal v(er)(-)gheue(n) . <in HS: gheue(n) u.d.Z. ergänzt>
Vn(de) bliue(n) vryelike in doetsunde(n) wone(n)
Jst anders recht . als my de scrifte toenen .
So du(n)cket my . dat manighe siele also blijft v(er)(-)lore(n) <in HS: lore(n) ü.d.Z. ergänzt>
Bi dusser valscher wane . als hijr steet to vore(n) .
Wante leider ouer al is een ghemene zede
Dat de lude sundighen vp de barmh(er)tichede .
<82r>
Hijr v(m)me so lyket dussen punt de hijr voer steet
Der eerden . de alle desse werlt bespreit .
Rechte als de eerde bespreit de werlt openbaer
Also bespreit dusse pu(n)t de su(n)dighe(n) siele i(n) ghelik(er) vaer .
Oeck als se holt de(n) dode(n) lijcha(m) in de(n) g(ra)ue neder
Al leuede he vn(de) wolde v(er)rysen weder .
Ten weer sake dat men de eerde eerst wt de(n) g(ra)ue droeghe <in HS: droeghe ü.d.Z. ergänzt>
Hijr bi so v(er)staet in ghelike(n) voeghe .
Dat dusse vorschreue(n) <in HS: vorscreue(n); h ü.d.Z. ergänzt> pu(n)t ald(us) wecht de arme siele va(n) bynne(n) <in HS: va(n) bynne(n) ü.d.Z. ergänzt>
Dat se den rechten gru(n)t nicht mach bekenne(n) .
Wo se sal weerden van sunden bloet
Mer se dencket al vp de barmh(er)ticheit groet .
Vnde weerdet daer iamerlike bi bedroghe(n)
Hijr bi ist dat ghi wal merken moghen .
De vp de gud(er)tiere(n)heit su(n)dighet . wo he sick bedrughet
Als maria heft ghesproke(n) de nicht en lughet .
Vnde oeck de hillighe p(ro)phete dauid mede
Vn(de) itlick dat claerlike bedudet in syner stede .
Dat de barmh(er)tich(ei)t sal kome(n) vp de ghene alleen
De in ghedachten vn(de) werken gode vntseen .
De ghene vntseen gode als su(n)te iohannes secht
De de ghebode holden als de text nv lecht .
Hijr bi ghi here(n) vn(de) vrouwe(n) . vn(de) alle lude ghemeen
Ghi sijt arm ofte rijck . groet ofte cleen .
Bi der my(n()ne godes ick iv alle vormane
Dat ghi nicht vp dussen valschen wane .
<82v>
Dat is vp de barmh(er)ticheit nicht hijr i(n) sunde(n) bliue(n)
Wante et is waer als vns de hillighe(n) schriuen .
So solde ghi iamerlike iv edele siele daer bi v(er)liesen
Mer wilt lieuer den wech ter recht(er) ha(n)t kiesen .
Dat is dat gode vntseen . vn(de) holde(n) syn ghebode
So sul ghi barmh(er)ticheit vinde(n) bi de(n) ou(er)ste(n) gode .
Jnt ewicheit to bruken alle to samen
Dat v(er)lene vns got ihesus cristus amen .
¶ Dit is de vijfte punt de den sunder in
sunden holt . vnde is van der rijcheit .
<a.l.R.: . lxx . > De vijfte pu(n)t als su(n)te gregorius schrift
Daer so manich bi in sunden blift .
Dat doet vaken dat eerdesche guet
Wa(n)te de schat maket manighen so verwoet .
Dat he de(n) mit begheerten hijr also besit
Al wolde he den laten . he en mochte niet .
Hijr va(n) steet in den hillighe(n) ewa(n)gelio claer
Als vns beschrift sunte matheus openbaer .
Wo dat een iuncgelincg quam ghegaen
To cristu(m) . vnde sprack . als ick heb vorstaen .
Gude meister . nv segge my wat sal ick doen
Vp dat ick besitten moghe dat hemelsche loen .
Cristus antworde mit sachten mode
Vnde sprack . nv holt de tien ghebode .
De iuncgelincg sprack . hebbe ick vorstaen
Meister . dat hebbe ick va(n) iu(n)cg(er) ioghet ghedaen .
<83r>
Cristus sprack . noch vntbreket di wat
Jst sake dattu volkomen willest wesen plat .
So verkoep alle dijn guet . oeck waer dat sy
Vn(de) ghift den armen . vnde volghe <gestr .: na> my .
Do de iu(n)cgeli(n)cg dat antworde hadde ghehoert
Do kierde he van cristo al rechte voert .
Vnde woert do bedrouet bouen maten
Wante de rijcheit was em swaer to laten .
Vn(de) do cristus de(n) iu(n)cgeli(n)cg sach va(n) em gaen
To syne(n) apostole(n) do (christu)s sprack . heb ick v(er)staen .
Och wo swaer ist . al sonder waen
Den riken int ewighe leuen to gaen
Et is mogheliker in gheliken voghe
Enen kameel to gaen doer ener natelen oghe .
Hijr bi so mach men wal merken dat
Of vns de rijcheit icht hindert wat .
Sunderli(n)cge den ghene(n) de rijcheit my(n)nen
¶ Na den als vns de schrift doet kennen .
So is de rijcheit vele hijr de sake
Dar manich bi kricht de helsche wrake .
Wante de hijr synt rijck va(n) tijtlike(n) gude
Dat vinde ghi selden dat se armode .
Hijr ku(n)nen my(n)nen . of penitencie sueken
Mer se willen lieuer de lust oers vleisches bruken . <in HS: bruken . u.d.Z. ergänzt>
Vn(de) in weelde(n) hijr oer leue(n) leide(n)
Wa(n)te wo solde(n) se moghe(n) va(n) d(er) rijcheit scheide(n) .
<83v>
De den schat so my(n)nen in dusser tijt
Wante al horen se seggen van gode iet .
Des achten se recht oft were een stro
Want de rijcheit verblint se va(n) by(n)nen also .
Dat se nicht ku(n)nen smake(n) dat ewich is
Hijr va(n) spreket got selue(n) des sijt ghewis .
To synen iu(n)cgeren mit woerden claer
Als sunte lucas beschrift al openbaer .
Exijt q(ui) semi(n)at . semi(n)are seme(n) suu(m) . (et cetera) . Luce viij+o .
Et ghencg wt seyen een sijn saet
Dat erste saet viel als gheschreuen staet .
Bi den weghe in de eerden beneden
Vn(de) dat saet woert daer va(n) de(n) lude(n) to treden .
Vn(de) de voeghele des hemels etent en wech
Also dat dat saet ghene vrucht en kreech .
Dat ander saet viel na myner waen
Vp een stenich lant . heb ick vorstaen .
Do dat saet begunde to wassen
Vn(de) de wortelen to der eerde(n) solden passen .
Do was daer so dorre vn(de) stenich grunde
Dat dat saet ghene vrucht voertbre(n)cgen en ku(n)de .
Dat derde saet viel na den als ick las
Jn een lant dat vol distele vn(de) doerne was .
Do dat saet wassen solde . do en woldet nicht lucke(n)
Wa(n)te de doerne begunde(n) dat saet al to v(er)drucke(n) .
Also dat dat saet al daer moste vergaen
<84r>
Vnder de distele(n) vn(de) doerne(n) . al sonder waen .
Dat vierde saet viel in een edel lant
Dat sachte was vn(de) guet ouer al bekant .
Vn(de) na den als men wt de(n) ewa(n)gelio hoert
So brochtet wal hu(n)dertuolt vruchtes voert .
De oren hebben to horen . de horen
Dit sprack got selue(n) syne(n) iucgere(n) to voren .
Vn(de) rechte voert do got dit hadde ghesecht
¶ Do vraghede(n) de iu(n)cgere(n) als na de(n) texte lecht .
Al openbaer van vnsen lieuen here
Wat de bedudincge va(n) dussen sade were .
Vn(de) do vnse here oer vraghe(n) hadde ghehoert
Do vntba(n)t he oen den syn also rechte voert .
Vn(de) sprack . bi den sade daer ick iv leerde van
Daer sul ghi dat woert godes bi vorstaen .
Voert wil ick hijr drie sade laten bliuen
Vn(de) wil allene van den derde(n) sade schriuen .
Vmme dat dat to dusser materie behoert alheel
Dat is van den sade dat in de doerne viel .
Bi den doerne(n) sal men de rijcheit bekennen
Vn(de) wilt den rechte(n) gru(n)t hijr van vorsynnen .
Quod aute(m) in spinis cecidit : hij su(n)t q(ui) audiu(n)t
verbu(m) dei . et a sollicitudinibus . et a diuicijs . et
voluptatib(us) vite eu(n)tes suffoca(n)tur . et non refe
ru(n)t fructu(m) . ¶ Dat bedudet vns also vele .
Et is manich rike mensche de wal p(re)dike(n) hoert
<84v>
Vn(de) vorstaet oeck de waerheit wal rechte voert .
Mer der werlde roke . als lust vnde rijcheit
De v(er)blinde(n) dat woert godes als gheschreue(n) <in HS: ghescreue(n); h ü.d.Z. ergänzt> steet .
Vn(de) maken den riken also bekoert
Dat dat woert godes ghene vrucht kan bre(n)cge(n) voert . <in HS: voert . ü.d.Z. ergänzt>
Wa(n)te recht alse de doern v(er)drucket dat saet
Also v(er)drucket rijcheit godes woert . dat v(er)staet .
Hijr vp secht de hillighe pawes gregorius
Jn syner omelien . vnde spreket aldus .
Quis eni(m) michi vmq(ua)m crediderit . si spinas di
uicias i(n)terp(re)tari voluissem . maxime cum ille
pu(n)gant . iste delectent . ¶ Dat bedudet also vele .
Of ick nv aldus spreke al openbaer
Dat de rijcheit distel vnde doerne waer .
Wo solde ghi my iu(m)mer ghelouen dat
Wa(n)te ghi vinde(n) voele dat de erdesche schat .
Jn ghenoechten vns doet vrolick to syne
Vnde de doerne steken vnde doen vns pyne .
Of ick dan de doerne der rijcheit liken wolde
We solde dan wesen de my ghelouen solde
Mer nv heft vns got sulue(n) io aldus gheleert
Nu mote wi des gheloue(n) wen dat batet . ofte deert .
Hijr v(m)me wil wi den rechten grunt bekenne(n)
So steket de rijcheit de siele van bynnen .
Vn(de) prekelt vn(de) wu(n)det al vnse ghedachten
Vn(de) berouet vns also de gheestlike krachten .
<85r>
Hijr v(m)me so hebben de hillighen dat vorstaet
Vn(de) oeck meisters va(n) nature(n) alle(n) schat v(er)smaet .
Vp dat se va(n) der werlde nicht worde(n) bedroghe(n)
Hijr van so wil ick een exempel iv toghen .
Hijr beghi(n)t een schone disputacie tussche(n) ko
ni(n)cg allexand(er) . vn(de) dyogenes . de(n) heidessche(n) meist(er) .
Men lest in boken van hiir beuoren <a.r.R.: . lxxi . >
Va(n) ene(n) grote(n) meister in der naturen .
Die de wyse dyogenes was ghenant
Desse meist(er) hadde nicht meer gudes alst is bekant . <in HS: bekant . u.d.Z. ergänzt>
Dan ene kupe <in HS: boede ü.d.Z. und v.a.H. ergänzt> daer he ynne sat
Vnde de leghede he vp de ene zyde plat .
Wa(n)neer em wint of reghen wolde deeren
Dat he de boden daer teghe(n) mochte keren .
Vnde schreef manich boeck va(n) lere(n) vroet
Jn desser kupen desse meister groet .
Also dat syne grote wijsheit vnde lere
Quam voer koni(n)cg allexand(er) d(er) werlde here .
Do de koni(n)cg desse mere hadde vernomen
He sette em rechte voert to de(n) meist(er) to kome(n) .
Vmme syne grote wijsh(ei)t to hore(n) reet he to ha(n)t
Daer he den meister in der kupen vant .
De konincg sat af vn(de) ghencg to saen
Jn de sunne voer der kupen staen .
Syne cledere blenckede(n) schone va(n) pure(n) golde
He groete den meist(er) vn(de) boedt em syne hulde .
<85v>
Vnde do de meister ansach den konincg vry
He sprack . wat kumstu hijr vnde benemest my .
Dat du my nicht en kanst gheuen in den leue(n)
De koni(n)cg sprack . wat neme ic di dat ic di nicht <in HS: nicht ü.d.Z. ergänzt> mach gheue(n) .
De meister sprack . du nemest my de su(n)ne de du my
Nicht gheue(n) en machst . de hijr luchtet my vn(de) dy .
De koni(n)cg sprack . weetstu icht wat h(er)e dat ic bin
De meist(er) sprack . des achte ick mere noch min .
De koni(n)cg sprack . vn(de) verwu(n)derde sick sere
Jck bin koni(n)cg allexander alle der werlde here .
Do de meist(er) dat hoerde do sprack he mit list
Du(n)cket di dattu here ouer alle de werlt bist .
Jck wilt di bewisen gheloues my
Dat mijn knecht is here ouer dy .
Do de koni(n)cg dit hoerde . he ku(n)de nicht ghemerke(n)
Va(n) rechte wu(n)d(er)e . wat he solde segge(n) ofte werken .
He sprack . is dijn knecht mijn ouerhere
So is vmmer de werlt seer wt den kere .
Wa(n)te alle dat de sunne beschinen mach
Dat moet my vntfruchte(n) . et sy nacht of dach .
Vnde is dan dijn knecht mijn ouer noet
So bistu v(m)mer een wu(n)derlick here groet .
Alsulke macht kan ick v(m)mer nicht an di seen
Waer synt dyne dienres dattu ald(us) bist alleen
Syn ghi so groet een here als ghi menen .
Waer synt de here(n) vn(de) vorste(n) de iv denen .
<86r>
Ghi mote(n) my dit mit reden maken waer
So veer als ick hete de grote allexander .
De meister sprack . nv hore my mit synne
Jck wil di mit reden hijr brencgen ynne .
Nu merke . de quade ghirich(ei)t dat is mijn knecht
De hebbe ick plat vnder myne voete ghelecht .
Jck hebbe de ghirich(ei)t . verwu(n)nen . vn(de) diene eer niet
Want alle dat guet vp eerde(n) is my verdriet .
Vnde schat vnde ghiricheit is dijn here
Wa(n)t du kanst daer va(n) v(er)sade(n) nu(m)mer mere .
Wo du meer gudes verweruest in desser tijt
So du ghirigh(er) salst w(er)de(n) . hijr an en twiuel niet .
Wante dat landt were lichte groet ghenoch
Dat di wal dede alle dijn gheuoech .
Wes du behouedes wech vnde weder
Eten vnde drincken . schoe vnde cleder .
Vn(de) alle notroft daer dijn licha(m) bi mach leuen
Vn(de) nicht meer en mach di alle de w(er)lt gheue(n) .
Nochtan so ghijrstu recht of du woldes
Vnde alle de werlt ewich besitten soldes .
Vm dattu mit d(er) ghiricheit aldus bist v(er)laden
So en mach di de ganse werlt nicht v(er)saden .
Vn(de) gheen dincg sal di versaden moghen
Dat sterflick is vor dynen oghen .
Mer du salst ghirigh(er) w(er)de(n) va(n) daghe to daghe
Dit is der ghirigher aert vn(de) rechte plaghe .
<86v>
Vn(de) eer du dat wetest so moetstu et hijr laten
So en sal dan alle de werlt nicht een appel bate(n) .
Nu merket of du wolst . in aller wijs
Of mijn knecht dijn here icht is .
Vn(de) do de koni(n)cg dit hoerde . do sprack he claer
Weerlike meister ghi segget my al waer .
Jck bekenne mit rechte verwunnen my
Vn(de) vinde so grote wijsheit de ick sie an dy .
So syn ghi des weerdich in allen saken
Jck wil iv ouer een ga(ns) la(n)dt ene(n) koni(n)cg make(n) .
Wa(n)te iv betemet voel bet la(n)dt vn(de) lude to regiere(n)
Da(n) iuwe wijsheit allene in der kupe(n) to ha(n)tiere(n) .
Do lachede de meist(er) . vn(de) sprack . is dit nicht ny
Dattu een ga(n)s koni(n)crijck wollest gheue(n) my .
Vn(de) du en heuest v(m)mer de macht nv niet
My to gheuen of to benemen yet .
De koni(n)cg sprack . lieue meist(er) . wo solde dat wesen <in HS: wesen ü.d.Z. ergänzt>
Of ick iv enen koni(n)cg makede in desen .
Vn(de) gheue iv landt vn(de) lude to regieren
We were so koene de dat solde kieren .
Of ick iv mijn peert gheue dat ghi hijr siet staen
We solde segge(n) et weer qualike ghedaen .
Hijr v(m)me so mach ick iv v(m)mer wal gheuen
Also la(n)cge als wi beide ald(us) in de(n) lichame leue(n) .
De meister sprack .
Heer koni(n)cg . al weerstu noch so groet een here
<87r>
So en machstu my nicht gheue(n) min noch mene .
Dat wil ick di mit reden wal doen vorstaen
Wa(n)te ick en wil ghene ghifte va(n) di vntfaen .
Vn(de) so en machstu my v(m)mer nicht gheue(n) in ghe(-)ner wijs <in HS: ner wijs u.d.Z. ergänzt>
Nu prouet oft waer dan loghen is .
Wante wat ick nicht wil hebbe(n) in desser tijt
Dat en moghestu my vmmer gheuen niet .
De konincg sprack .
Jck loues dat ghi hijr ynne seggen waer
Wa(n)te teghe(n) iuwe(n) wille(n) to gheue(n) dat weer swaer .
Wil ghi ghene ghifte van my vntfaen
So mach ick iv qualike wat gheuen dan .
Doch so weet ick wal so vele vp dessen dach
Dat ick iv v(m)mer wal wat benemen mach .
Al ist sake dat ick iv mach gheuen niet
Jck mach iv wat beneme(n) al weert iv leet .
De meister sprack .
Heer konincg ick segge di nv vorwaer
Du en moghest my nicht beneme(n) een haer .
Dat ick di mit rede(n) wil bewisen manichuolt
Nu segge my . wat is dattu my beneme(n) wolt .
De konincg sprack .
De kupe de ick nv hijr sie vor my
De mach ick v(m)mer wal benemen dy .
De meister sprack .
Heer koni(n)cg . du wolst my desse kupe beneme(n)
<87v>
Dat mach io wal enen konicg betemen .
Nochtan segge ick nv hoere na my
Mit alle dussen volke dat ick hijr sie bi dy .
So en salstu nv teghen mynen willen niet
Desse kupe my benemen moghe(n) vp desse tijt .
De konincg sprack .
Here meister ick segge iv openbaer
De kracht en kan ick in iv nicht w(er)de(n) vntwaer .
Wa(n)te iuwe licha(m) is i nicht meerre da(n) int ghemeen
Oeck so kan ick kra(n)cke hulpe hijr bi iv seen .
Wiset my . waer synt iuwe lude . ridd(er)e vn(de) here(n)
Daer ghi iv mede teghe(n) my willen weren .
De meister sprack .
Riddere vnde heren der heuestu ghenoech
Mer der en behoue ick nicht in nener voech .
Moghen di dine lude vn(de) here(n) voele baten
Dat salstu wal beuinde(n) als du et hijr salst late(n) .
Oeck were dattu ghene macht heuest i(n) desse(n) leue(n)
Ten sy dat se di va(n) de(n) ouerste(n) gode sy ghegheue(n) .
Vn(de) heft di got vorleent ene clene tijt
Here to wesen ouer alle de werlt wijt .
Vnde di alle de werlt sal wesen vnderdaen
Daer en wil ick in ghener wijs teghen staen .
Wa(n)te teghe(n) de moghenth(ei)t godes so en wil ick niet
Mi nicht weder setten to ienigher tijt .
Wat di got wil gu(n)nen . dat gu(n)ne ick di mede
<88r>
Sich wat du hijr siest in dusser stede .
Dat gheue ick di al temale mit willen vry
Aldus so en machstu v(m)mer nicht beneme(n) my .
Wa(n)te wat du hijr siest dat is nv nicht mijn
Nu nym dijn eighe(n) . wa(n)te et is al temale dijn .
Du en kanst my io nicht beneme(n) i(n) nener voech
Wa(n)te desse kupe is di v(m)mer clene ghenoech .
Mach ick dine ghiricheit daer mede versaden
So nym se heen so machstu daer y(n)ne baden .
Wa(n)te wat ick di gheue dat en benemestu my niet
Ald(us) machstu my nicht beneme(n) in ghener tijt .
De konincg sprack .
En trouwen heer meister na mynen wane
Ghi en sijt mit enen stricke io nicht to vane .
Mer ick kome iv noch naer des ghelouet my
Oeck wo wijs dattu bist na dine(n) ducke(n) vry .
Wi en scheden noch aldus lichtlike niet
Al weret iv oeck al to sere leet .
Jck weet noch wat dat ick iv beneme(n) mach
Kunde ghi dat vntbinden vp dussen dach .
So wil ick vryelike segge(n) dat ghi een meist(er) sijt
Wa(n)te et en du(n)cket my nicht moghelick i(n) desser tijt . <in HS: tijt u.d.Z. ergänzt>
Dat ghi et . of iema(n)t sal moghe(n) vntbinde(n)
Des wil ick my wal vryelike vnderwinden .
De meister sprack .
Here konincg . so latet doch nv hoere(n) my
<88v>
Wat dusse wunderlike sake sy .
De ick niemant vntbinden sal moghen
Kan ick es nicht doen dat moet ick doghenn . <a.r.R. Erklärung zu doghen: i(d est) lide(n)>
De konincg sprack .
Here meister nv hoert . ick segge iv dat
Jck mach iv dat leuen benemen plat .
Wat mach iv dan iuwe wijsheit baten
Vn(de) al wolde ghi et nv seggen in sulker mate(n) .
Dat ghi et my oeck gheue(n) in alsulken voghe(n)
Jck wolde plat seggen dat ghi et loghen .
Wante al dat leuet vn(de) dat vp eerden is
Dat vntsiet den doet des sijt ghewis .
Nu wilt my dit vntbinden of ghi ku(n)nen
So wil ick iv de(n) name(n) va(n) ene(n) meist(er) gu(n)nen .
De meister sprack .
Heer koni(n)cg . iv du(n)cket ghi hebbe(n) iuwe sake nv vast
We solde vntbinden moghen so sware(n) last .
Als ghi mit woerden brencget voert
Doch so laet my naken iuwe boert <in HS: boert aus gheboert korrigiert> .
Jck sal iv dit vntbinde(n) mit reden ghereet
Dat ghi es gheloue(n) sullen al weert iv leet .
De konincg sprack .
Here meister . siet to . ick segget iv en trouwen
Lieghe ghi my to voren et sal iv rouwen .
Na den dat ghi iv so v(er)metelike vnd(er)winden
Wa(n)te et du(n)cket my v(n)moghelick iv sijn to vntbinde(n) .
<89r>
De meister sprack .
Heer koni(n)cg . so hoer nv wal nouwe to of ick et lieghe <in HS: et lieghe ü.d.Z. ergänzt>
Nu siet vp iuwe(n) schote daer sittet ene vlieghe .
Nu slaet se doet vn(de) benemet oer dat leuen
So sal ick iv voert an redene gheuen .
De konincg dede als de meister boet
Also voert sloech he de vlieghe doet .
Vnde sprack . heer meister ick heb et ghedaen
Nu segge my . wat sal ick nv hijr bi vorstaen .
Jck hebbe der vlieghe(n) oer leuen benomen
Wat leer . of rede mach my hijr wt komen .
De meister sprack .
Hebbe ghi der vlieghe(n) benome(n) dat leue(n) vry
Dat mote ghi my anders brencgen by .
Nu laet my dat leue(n) seen dat ghi oer hebbe(n) benome(n)
Waer ist . bre(n)cget voert . laet my voer de oghe(n) kome(n) .
Als ick dat leuen see . so wil ick es eerst gheloue(n)
Dat ghi d(er) vlieghe(n) of my dat leue(n) moghe(n) beroue(n) .
De konincg sprack .
En seet ghi dit nicht mit oghen claer
Dat de vlieghe hijr doet lecht openbaer .
Se zat vnde leuede vp mynen schoet
Jck benam oer dat leuen vn(de) sloech se doet .
De meister sprack .
Jck see de vlieghe hijr doet wal liggen
Mer du ka(n)st my luttich va(n) oere(n) leuene seggen .
<89v>
Waer oer leuen nv ghebleuen sy
Nu toen my dat des bidde ick dy .
Jck see de vlieghe wal liggen doet
Mer my du(n)cket dat se sy allike groet .
Als se to voren was in oeren leuen
Waer is der vlieghen leuen nv ghebleuen .
De vlieghe lecht hijr . oer leuen is heen
Heuestu oer leuen ghenome(n) so latet my seen .
Wa(n)te heuestu der vlieghe(n) oer leuen vntoghen
So salstu et billix wal toenen moghen .
De konincg sprack .
Oer leuen to toenen des en weet ick niet
Dat is my to doene al vnghereet .
Wante als ick vorsta in iuwen menen
So en mach niema(n)t de(n) andere(n) dat leue(n) beneme(n) .
De meister sprack .
Dat leuen to benemen iemande hier
Dat sy mensche . ofte voghel . of een ander dier .
Des en heuestu bi di seluen ghene macht
Al haddestu oeck dusent manne kracht .
Wa(n)te wo solde dat iema(n)t moghe(n) beneme(n) heen
Dat men nicht mach volen . noch hoeren . noch seen .
Dat machstu my of ene(n) a(n)dere(n) wal slaen t(er) doet
Des heuestu wal macht doet di des noet .
Vn(de) so machstu dat leue(n) va(n) den lijcha(m) scheiden
Dat lijcham sal dyner wal beiden .
<90r>
Mer waer dat leuen henen vliet
Daer van en wetestu myn dan nyet .
¶ De konincg sprack .
So segge my doch myt synne lieue meister fijn
Waer y(n)ne is nv besloten dat edele leuen mijn .
De meister sprack .
Heer koni(n)cg . du salst wesen seker vn(de) ghewis
Dat dijn leuen bynne(n) yn de edele siele is .
De konincg sprack .
So segget my lieue meister eer ghi et v(er)gheten
Wat so is dat selue dat ghi nv de siele heten .
De meister sprack .
De siele is na mynen voerhoghen
Een wesen dat ghi seen noch taste(n) en moghe(n) .
De schepper der nature(n) heft dat formeert
Na em seluen . als my de kunst leert .
De konincg sprack .
Nu segget my meister al sonder lieghen
Was daer oeck ene siele by(n)nen in der vlieghen .
Of hadde se ghene siele . waer y(n)ne was da(n) oer leue(n)
Hijr van bidde ick iv dat ghi my rede gheuen .
De meister sprack .
Heer konincg . als ick iv hoere waghen
So du(n)cket my dat ghi harde mislike vraghen .
Doch so wetet dat vp eerde(n) nicht en leuet int ghemene
Dat ene ewighe siele heft dan de mensche allene .
<90v>
Wante dar nicht in alle der werlt en leuet
Dat recht verstant vnde redene heuet .
Dan de mensche allene des sijt ghewis
De heft redene . verstant vnde vorhoechnis .
Vnde desse drie punte al sonder hele
De synt allene in des menschen sele .
Vn(de) de heft daer in ghegheue(n) de schepper d(er) natu(-)ren <in HS: ren ü.d.Z. ergänzt>
Vm de(n) mensche(n) sijn leue(n) daer mede to sturen .
Altoes in reden to synes scheppers ere
Dat en heft gheen visch . of voghel . of a(n)d(er) diere .
Wante alle dat is vnde vp eerden leuet
Dat sal de(n) me(n)sche(n) diene(n) . vm dat he rede(n) heuet .
Vn(de) als een mensche da(n) nicht redelick en is
So is he quader da(n) een beest . des sijt ghewis .
Vn(de) een redelick me(n)sche als ick heb voerseit
De mach allene vordencken de ewicheit .
Vn(de) dat en mach gheen beest des gheloue my
De ewicheit vor dencke(n) . oeck wo wijs dat sy .
De konincg sprack .
Och lieue meister nv make my voert an vroet
Of daer ienich leuen is ewich na dussen doet .
Oeck wiste ick des vnderschedes gheerne mere
Tussche(n) den mensche(n) vn(de) vnredelike diere .
Oeck so wolde ick gherne des wesen wijs
Waer ynne dat leuen der beesten is .
Na den dat se ghene siele en hebbe(n) d(er) ewicheit
<91r>
Ghelijck als va(n) den menschen is voergheseit .
Waer ynne oer leuen is . of bliuen sal
Dat lustet my to weten sere wal .
De meister sprack .
Heer konincg . iuwe vraghe is manichuolt
Mer dat eerdesche guet dat ghi bi iv holt .
Dat doet iv van bynnen so du(n)cker maken
Dat ghi ghene rechte wijsheit ku(n)ne(n) smaken .
Wante rechte wijsheit na miner waen
De en mach gheen ghirich harte vntfaen .
Mer wolde ghi de ghiricheit laten varen
So solde iuwe sy(n)ne van by(n)nen vorclaren .
Na der naturen als ick wal see an dy
Dat ghi wal to gru(n)de solde vorstaen my .
Mer so la(n)cge als ghi de richeit nicht wille(n) late(n)
Al sechde ick iv dan vele . wat soldet iv baten .
Wa(n)te ghi en soldet nicht v(er)staen i(n) ghener wijs
Den rechten grunt van den dat ewich is .
Nu latet eerst de rijcheit . so wil ick iv dan
Juwe vraghe(n) claerlike wal doen vorstaen .
De konincg sprack .
Lieue meister dat ghi my heet
Dat is my to doen al vnghereet .
Wo solde ick de rijcheit nv laten moghen
Ick byn daer in gheboren vn(de) vpghetoghen .
Mijn oldere(n) hebbe(n) altoes rijcheit beseten
<91v>
Mer ick bidde iv dat ghi my laten weten .
De vraghe de ick iv hijr voer dede toenen
Mach ick dat doen . ick salt iv lonen .
Vn(de) wilt my so claerlike brencgen an
Dat ick na myner plu(m)pheit moghe v(er)staen .
De meister sprack .
Heer koni(n)cg . als ick vorsta in dussen stunden
Dat ghi bi iv sulue(n) nicht vntbinde(n) kunden .
Mer doch va(n) der vraghe de ick hebbe ghehoert
So wil ick iv een wenich brencgen voert .
Vn(de) dat wil ick doen mit den groueste(n) synne
Vp dat ghi et to bet moghet bekennen .
Brachte ick iv wat va(n) den subtijlste(n) to voren
Wat were dat anders dan kost verloren .
Vnde dat ick my selue(n) daer ouer moyede
Vn(de) de edele(n) stene vor de verken stroyede .
Hijr v(m)me wil ick dine vraghe vernoghen
Na alle mynen vermoghen .
Vn(de) mit groue(n) exemple(n) . als ick aller slichtes kan <in HS: kan ü.d.Z. ergänzt>
Vp dat ghi de bet dit moghen vorstaen .
De meister sprack voert an .
Jnt eerste dat du vraghest my
Of daer oeck een leuen na dessen dode sy .
Hijr van so merck dat ick di wil seggen
Als du ene(n) dode(n) me(n)sche(n) vnu(er)siens suyst ligge(n) .
Waer va(n) so ku(m)pt dat . of wo mach dat wese(n)
<92r>
Dat du rechte voert dan komest in vresen <ü.d.Z. Erklärung zu vresen: i(d est) a(n)xte(n)> .
Vn(de) anxt dan krighest al sonder noet
Vn(de) seestu dusent beesten hijr liggen doet
Daer vor so en gruwelt di myn noch meer
Wo gruwelt di da(n) vor ene(n) dode(n) me(n)sche(n) so seer .
Al ist dijn vrendt of maech in dusser tijt
Di gruwelt allike voel . alst vake schuyt .
Nu segge <in HS: segge aus segget korrigiert> wo mach dit komen by
So wil ick voert an berichten dy .
De konincg sprack .
Meister . ick bekenne al ist my hart
Dat ick vor ene(n) dode(n) me(n)sche(n) bin meer vor(-)vaert . <in HS: vaert . ü.d.Z. ergänzt>
Dan ick vor dusent beesten in dusser tijt
Mer de(n) gru(n)t wo et bi ku(m)pt dat en weet ick niet .
Oeck so leghe ick lieuer int ghemene
Mit dusent dode beeste(n) ene nacht allene .
Dan ick ene nacht mit ene(n) dode(n) me(n)sche(n) dede
Dit du(n)cket my ouer al een ghemene zede .
Mer nv bidde ick dat ghi my dit claer
Mit reden vpbinden wilt al openbaer .
De meister sprack .
Dat dy gruwelt vor enen dode(n) lijchamen
Dat komet aldus bi na mynen wanen .
Dat dijn edele siele is so wijs
Dat se wal smaket vnde merket dis .
Al seestu enen lijcha(m) de gheen leuen en heft
<92v>
Dijn siele m(er)ket allike wal dat de and(er) siele leeft .
Vnde dat se leuen moet in ewicheit
Vnde al is se van den lijchame verscheit .
So weet dijn siele nicht wo la(n)cge dat dure(n) sal
Hijr vmme so gruwelt dy ouer al .
Vn(de) aldus so en gruwelt enen beesten niet
Wa(n)neer et een doet beest ghelijck em seet .
Wa(n)te et en heft ghene redelike siele va(n) by(n)nen
De de ewicheit der sielen kan bekennen .
Ghelijck dat de siele in den menschen doet
Hijr bi so mochtestu des wesen vroet .
Dat daer een ewich leuen is
Wa(n)te du suyst alle daghe vn(de) bist ghewis .
Dat dar wassen boeme vn(de) kruet . vn(de) alle zaet
Vn(de) alle gader to des mensche(n) orbar staet .
Beide vische vn(de) voghel vn(de) beesten mede
Vn(de) alle dat is in der eerdeschen stede .
Vn(de) alle dat is vnder den hemel beuaen
Jst al tomale den menschen vnderdaen .
Vn(de) solde de mensche da(n) sterue(n) in dusser stede
De siele vnde oeck dat lijcham mede .
Ghelijck den vnredeliken beesten wreet
War v(m)me hadde vns got da(n) ghegheue(n) desse heer(-)licheit <in HS: licheit ü.d.Z. ergänzt>
Vn(de) oeck dat dar een ewich got is openbaer
Dat moghe wi wal vinden mit rede(n) claer .
Wa(n)te du suyst dat daer sterne vn(de) mane schijnt
<93r>
Daer is donre . blixem . reghen . vnde wynt .
Et daghet vn(de) et schemert in gheliker voech
Daer is wunders vnder den hemel ghenoech .
Wa(n)te wi seent dat de hemel ou(er) vns is betoghe(n)
Hijr bi ist dat wi wal merken moghen .
Js daer so manich wu(n)der vnd(er) den hemel groet
Dat hijr boue(n) voel meer wu(n)ders wese(n) moet .
Wa(n)te al heft vns got ghegheue(n) dat eertrick alheel
Vryelick he heft sulue(n) beholde(n) dat beste deel .
Hijr bi so m(er)ket dat dar een is de et al regeert
Vnde dat is de meister de vnse siele leert .
Dat wi mit waldaet de ewicheit moghe(n) w(er)ue(n)
Aldus so en ku(n)ne wi nicht ghelijck de(n) beeste(n) st(er)ue(n) .
Wo de hemel gheschapen is . of wat daer schiet
Dat kan de vleeschelike me(n)sche begripe(n) niet .
Ofte volkomelike to grunde wal vorstaen
So lancge als he in den vleesche is beuaen .
Wa(n)te vnse siele is mit den lijchame swaer
Ghecledet of se weer in enen kerkener .
Mer wa(n)neer vnse siele va(n) den lijchame scheit
Dan so sal se bekennen de ewicheit .
Vn(de) vele clarer dan de su(n)ne blincket
Jst sake dat wi se mit su(n)de(n) nicht hebbe(n) beulec(-)ket . <in HS: ket . ü.d.Z. ergänzt>
Hijr v(m)me heft got vnser sielen ghedaen
Reden vn(de) v(er)stant . dat se sick sal vorstaen .
Wo se de doghet sal my(n)ne(n) . vn(de) de boesheit late(n)
<93v>
De et meest hijr doet et sal em baten .
Wante enen beeste en is gheen reden ghegheue(n)
Dar v(m)me so en macht nicht su(n)dighe(n) i(n) desse(n) leue(n) .
Wa(n)te in ghene(n) beeste heft got een ewighe siele gheuoecht
Mer he heft dat ter eerde(n) gheschape(n) . als ghi m(er)ke(n) moecht .
Wa(n)te elke(n) beeste is sijn houet ghewasse(n) bi d(er) eerde(n) ned(er)
Vn(de) elke(n) mensche(n) recht vpwert ten hemel weder .
Dar en is nicht i(n) alle d(er) werlt dat recht vpwart gaet
Dan de mensche allene dat vorstaet .
Dat beteke(n)t dat de me(n)sche is gheschape(n) te(n) hemel al <in HS: al ü.d.Z. ergänzt>
Vn(de) een itlick beest ter eerden daert bliuen sal .
De konincg sprack .
Lieue meister . elck beest dat daer leuet
Na den dattet gheen ewighe siele en heuet .
Waer ynne is nv sijn leuen dan
Des bidde ick iv dat ghi my doen vorstaen .
Oeck was dit dat ick iv eerwijls <in HS: eerwijls aus eer wijls korrigiert> roerde
Hijr van ick gherne dat einde hoerde .
De meister sprack .
Dat leuen dat in enen beeste is
Dat is in syne(n) blode ofte vuchte . des sijt ghewis .
Wa(n)te wa(n)neer dat bloet ofte vuchte w(er)t v(er)stoert
So wert dat lijcham daer bi versmoert .
Dattet vndanx moet lere(n) enen andere(n) zede
So sterft dat lijcha(m) vn(de) dat bloet dar mede .
Wan dat leue(n) gheen vntholt da(n) kan bekennen
<94r>
Vm dat dat beest ghene ewighe siele en heft va(n) by(n)ne(n) .
So moet bi noet dat leuen sterue(n) mit de(n) lijchame(n)
Vn(de) dat bloet vn(de) vuchte al tomale to samen
Dit machstu vryelike ghelouen vor waerheide
Mer de mensche dar ick to voren af seyde .
De heft ene redelike siele in dussen leuen
De em van den oeuerste(n) gode is ghegheuen .
Daer he bi mach kennen guet vnde quaet
Vn(de) als <in HS: s hochgestellt> sijn lijcham sal steruen dat vorstaet .
Vnde em de doet nympt myt ghewolt
Dan so vynt sijn leuen een seker vntholt .
Jn der edelen siele de altoes moet blyuen
Dit machstu vorwaer dynen luden schryue(n) .
De konincg <in HS: Bei nin wurde ein Schaft zu viel geschrieben; das zweite i ist gestrichen und expungiert> sprack .
Weerlike weerlike heer meister grijs
Mit rechte wil ick iv gheuen den prijs .
Ghi hebbet my gheleert dat ick wiste nicht
Nu bidde ick iv . ofter in der werlt is icht .
Dat ghi begheren va(n) myner moghentheit
Dat sal iv bouen alle dincg syn bereit .
Jck moet ryde(n) . de tijt wil my hijr nicht lancger lyden <in HS: lyden u.d.Z. ergänzt>
Nu ghebeet to my to allen tyden .
De meister sprack .
Nu rijt dat di doghet vn(de) wijsheit mote(n) becliue(n)
Jck en beghere nv nicht dan in desser kupe to bliue(n)
Dyne ghifte en begheer ick nicht . dat segge ick vry
<94v>
Woltu my desse kupe laten . ick dancke dy .
Doch wo du wolt so bin ick des wal to vreden
Jck mene meer vreedes to vinde(n) in desser stede(n) .
Dan du salt in alle dyner heerlicheit
Wante de ghiricheit heft di also verleit .
Vnde verblindet di also des sy ghewis
Dattu nicht kanst grunden wat ewich is .
Wante we de wijsheit wil leren kennen
De lere eerst de armode mynnen
Wa(n)te ick hadde di al and(er)s wat ghedacht to lere(n) <in HS: lere(n) ü.d.Z. ergänzt>
Du en saltet nicht vorstaen i(n) ghener manere(n) .
Wa(n)te dar en is gheen beest dat vp eerde(n) leuet
To bewisene mit reden dat een siele heuet .
Al ist sake dat der beeste(n) nicht een is formeert
Al na de(n) schepper d(er) nature(n) alst de schrift wal leert .
Vn(de) redelick vnde ewich in gheliker wijs
Dat de edele siele in den menschen is .
Hadde ick dussen synne gheuolghet voert
Mit alsulker vntbi(n)dincge als hijr to behoert .
Dat hadde di gheweest oeck vele to swaer
Hijr v(m)me heb ick di ghesecht al openbaer
Groue exempele mit slichten synnen
Vp dattu et io de bet hijr mochtes beke(n)nen .
Nu see dattu daer doghet lerest by
Vn(de) rijt dat di v(m)mer ewighe salicheit sy .
Een v(er)clari(n)cge va(n) desser vorscreue(n) disputacie(n) .
<95r>
¶ De konincg de reet . de meister de bleef
De ghene de dusse disputacio schreef .
De wil <gestr.: wil> daer in wesen al buten scholden
Of dusse rijme icht meer va(n) woerde(n) holde(n) .
Dan de koni(n)cg vn(de) de meister to samene dre(-)ue(n) <in HS: ue(n) u.d.Z. ergänzt>
Wa(n)te et is al to vnser lere gheschreue(n) .
Wo de ghiricheit de werlt doet verblinden
Vn(de) wat ghi hijr nicht beschreue(n) en vinde(n) .
Dat hebben beschreue(n) de and(er)e meist(er)e claer
Vinde ghi daer wat y(n)ne dat begripelick waer .
So wolde ick gheerne to corrigeren syn bereit
Mer de et rechte v(er)staet alst na de(n) sy(n)ne leit .
So hope ick . he mach daer doghet wt wy(n)ne(n)
Got gu(n)ne vns dat wi et int beste vorsy(n)nen .
Dit is dat slot vn(de) dat einde va(n) de(n) erste(n) boke
vn(de) is oeck mede van der rijcheit . wo dat
se manighe(n) i(n) su(n)de(n) holt .
Hyr voer so hebbe ghi ghehoert ene dis(-)putacie claer <in HS: putacie claer ü.d.Z. ergänzt> <a.r.R.: . lxxii . >
Tusschen de(n) meist(er) vn(de) de(n) koni(n)cg allexander .
Waer bi dat ghi wal vorsynnen moghet
Dat de armode is ene grote doghet .
Vn(de) een reitschap groet de gode wil dienen
Vn(de) wo de rijcheit verdu(n)ckert alle de ghene(n) .
De sick mit willen to der ghiricheit reiden
Wa(n)te desse koni(n)cg vn(de) de meist(er) were(n) beide heide(n) .
Nochtan so wolde desse wyse meister plat
<95v>
Dat rechte v(er)derfnisse were de eerdesche schat .
Vmme naturlike wijsheit hijr to vorsynne(n)
Nochta(n) so en ku(n)de desse meist(er) nicht bekenne(n) .
De ewighe vroude . vnde waer de vp sta
Mer he sloech daer vaste mit ene(n) stocke na .
Ghelijck de blynde na den eye doet
Wa(n)te he wolde wal dat dar weer een ewich got . <in HS: got . ü.d.Z. ergänzt>
De alle dincg regiert al openbaer
Oeck so wolde he wal dat ene hulpe waer
Vm ewich to leuen alst hijr is vorschreuen
Mer den wech to vinden to den ewighe(n) leuen .
Daer en ku(n)de de meist(er) nicht y(n)ne bedryuen
Ghelijck dat de kerstene meisters wal schriue(n) <in HS: scriue(n); h ü.d.Z. ergänzt> .
Als su(n)te ieronim(us) vn(de) augustin(us) . gregorius mede
Vn(de) manich ander hillich lerer in dusser stede .
De alle volkomeliken hebben vernomen
Den wech daer wi bi sulle(n) to de(n) hemel kome(n) .
Vn(de) oeck ghemeenlike hebben beschreue(n) dat
We sijn harte ha(n)cget an den eerdeschen schat .
Dattet em een groet hinder is in desser tijt
To den ewighe(n) rike to kome(n) des twiuelt niet
Manich solde wal kome(n) to ene(n) gheestlike(n) leue(n)
Ku(n)de he dat eerdesche guet hijr ouer gheue(n) .
Manich is de wal een edel ynspreken heeft
Vn(de) merket wal dat een and(er) hillichlike leeft .
Vn(de) wolde oeck wal dat he mochte leue(n) also
<96r>
Mer sijn guet en laet em nicht komen daer to
Wa(n)te de tijtlike rijcheit doet em also sacht
Dat he es ouer to gheuen heft ghene macht .
Al weer he van ghenoechten wal also koen
He en soldet va(n) quad(er) schaemde nicht doerren doen .
Ald(us) is de rijcheit de vijfte pu(n)t . vn(de) rechte scholt
De manighen sunder in sunden holt .
Waer va(n) ghi hijr voer vijf pu(n)te(n) vinde(n) beschreue(n)
¶ De eerste is . dat wi hijr mene(n) la(n)cge to leuen .
Vnde vnse sunde(n) to beteren voer vnsen doet
¶ Dat and(er) is . dat wi mene(n) dat nicht so groet .
De sunde en sy . noch gode so leet
Als vake daer van gheschreuen steet .
¶ Dat derde . dat wi de wisesten van den lande
Sunde seen doen vnde grote schande .
Vnde dencken dan . al is dit quaet
Mi wert vmmer ghelijck den andere(n) raet .
¶ Dat vierde is . dat wi dencken bloet
Godes barmherticheit is also groet .
Al sundighe ick ene wile in dussen leuen
Got is barmh(er)tich . he salt wal vergheuen .
¶ Dat vijfte is dit eerdesche guet
Als de schrift hijr voer wal maket vroet .
Bi dussen pu(n)ten wert manich bedroghen
Dat ghi vorwaer wal sult vinden moghen .
Nu bidde wi gode in dussen stunden
<96v>
Vermiddes synen hillighen vijf wunden .
Dat he vns armen sunders hijr verlene
Aflaet van sunden int ghemene .
Vn(de) wi voert de doghet my(n)ne(n) . vn(de) sunde hate(n)
Vn(de) wi vns vp de valsche wane nicht en v(er)late(n) .
Also wa(n)neert kumpt to der leisten vre
Dat vnse siele w(er)de ghevu(n)de(n) va(n) sunde(n) pure .
Nu segget amen alle to gader
Vn(de) ghelouet so sy de hemelsche vader .
Vn(de) mit loue so einde(n) wi dat erste boeck ald(us)
Ghelouet sy got . benedictus ihesus .
¶ Hijr beghi(n)t de tafel va(n) den anderen boke .
<a.l.R.: [ . i . ]> Jtem een voerga(n)cg . of ghebet va(n) de(n) andere(n) boeke .
<a.l.R.: [ . i]i . > ¶ Dit is dat beghin va(n) de(n) andere(n) boeke . vnde
is wo cristus drie dode(n) verweckede . vn(de) dat
eerste was een maghet . bi de(n) huse dar he de v(er)(-)weckede . <in HS: weckede u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: [ . i]ij . > ¶ Wo cristus de(n) andere(n) doden v(er)(-)weckede . <in HS: weckede . u.d.Z. ergänzt>
vn(de) dat was ener wedewen sone . vn(de)
dat gheschiede bute(n) d(er) stat porte(n) de naym hetet .
<a.l.R.: [ . i]iij . > ¶ Wo cristus de(n) derde(n) dode(n) u(er)weckede . dat was
lazarus de(n) he wt de(n) graue u(er)weckede . de al(-)rede sta(n)ck . <in HS: rede sta(n)ck . u.d.Z. ergänzt>
<al.R.: [ . ]v . > ¶ Dit is wo men doetlike sunde
begaet in dren maniere(n) . Jnt erste va(n) de(n) co(n)sente .
<a.l.R.: [ . ]vi . > ¶ Van den werke der sunden .
<a.l.R.: [ . ]vij . > ¶ Van den ghewoente der sunde(n) .
<a.l.R.: [ . ]viij . > ¶ Dit is van weelde(n) vn(de) va(n) ghenoechte(n) desser werlt . <in HS: werlt . ü.d.Z. ergänzt>
<97r>
¶ Van ghenoechte der siele(n) . vn(de) hetet in de(n) lati- <a.r.R.: . ix . >
ne . vita co(n)te(m)platiua . dat is een schouwe(n)de leue(n) .
¶ Va(n) nutticheit des lide(n)s . vn(de) is de erste pu(n)t daer <a.r.R.: . x . >
se bi verwecket w(er)de(n) de in doetlike(n) sunde(n) wone(n) .
Hijr eindet dat in rimen ghemaket is . Voert <a.r.R.: . xi . >
beghint hijr dit boeck in slichte(n) woerde(n) . Vn(de)
bedudet een deel dat vorschreue(n) is va(n) de(n) dode(n)
de cristus verweckede . vn(de) wat de gheestlike
syn daer van bedudet . vn(de) voert dat daer
to behoert <in HS: t ü.d.Z. ergänzt> mit and(er)en gude(n) exe(m)ple(n) vn(de) lerincgen .
¶ Wo de ghene ghedaen sal wesen de behulpelike <a.r.R.: . xij . >
vor ene(n) and(er)en bidde(n) sal . vn(de) voert wo wi bidde(n) sulle(n) .
¶ Een schoen exempel va(n) nutticheit des ghebedes . <a.r.R.: . xiij . >
¶ Van nutticheit des ghebedes . vn(de) in wat mane- <a.r.R.: . xiiij . >
ren dat men bidden sal . vn(de) wa(n)neer dat ghe-
bet ghehoert wert of nicht . dat wi bidden .
vnde wat de hillighen hijr van schriuen .
¶ Wo ellick sundich mensche oeck mede sal <a.r.R.: . xv . >
bidden . vn(de) almissen sal gheue(n) . vn(de) and(er) gude
werke doen . vn(de) een schoen exe(m)pel hijr van .
¶ Van den guden werken de een me(n)sche doet <a.r.R.: . xvi . >
de in doetlike(n) sunde(n) is . waer em de to helpe(n) .
¶ Van de(n) scheker de an d(er) recht(er) syde(n) vns h(er)en an den cruce hie(n)cg <in HS: den - hie(n)cg . u.d.Z. ergänzt> <a.r.R.: . xvij . >
¶ Van gheestliker almissen . <a.r.R.: . xviij . >
vn(de) een exempel wo nutte dat et <in HS: et ü.d.Z. ergänzt> is dat wi vm
godes willen v(er)gheuen dat vns misdaen is .
<97v>
<a.l.R.: . xix . > ¶ Va(n) lijcha(m)liker almissen . vn(de) een schoen exe(m)pel wo
lieue wi gode doen als wi arme lude my(n)ne(n) vn(de) guet doen . <in HS: guet doen . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . xx . > ¶ Een schoen exe(m)pel dat gheschien is
i(n) korte(n) iare(n) va(n) almissen . vn(de) de(n) armen to diene(n) .
<a.l.R.: . xxi . > ¶ Een schoen mirakel dat gheschach do koni(n)cg
karlo vor dat ordel godes was .
<a.l.R.: . xxii . > ¶ Dat slot va(n) d(er) almissen . vn(de) wat de hillighe(n) hijr va(n) schriue(n) . <in HS: va(n) schriue(n) ü.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . xxiii . > ¶ Hijr beghi(n)t dat and(er) derde deel va(n) de(n) and(er)en boke .
va(n) twierha(n)de berouwe . de ene is gotlick . de and(er)
is vleeschlick . vn(de) wat recht berouwe is .
<a.l.R.: . xxiiii . > ¶ Va(n) vleeschliker berouwe . vn(de) een gruwelick exe(m)pel dar va(n) . <in HS: dar va(n) . ü.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . xxv . > ¶ Wo men rechte berouwe krighe(n) sal . dar vier ma
niere ofte pu(n)te to synt . vn(de) dit is dat eerste .
<a.l.R.: . xxvi . > ¶ De and(er) pu(n)t wo wi ware(n) berouwe v(er)krighe(n) sulle(n) .
vn(de) wo wi by(n)ne(n) ghestellet sy(n)t . als wi sterue(n) sulle(n) .
<a.l.R.: . xxvii . > ¶ De derde pu(n)t wo men ware(n) berouwe(n) v(er)krighe(n) sal .
<a.l.R.: . xxviii . > ¶ De vierde pu(n)t vn(de) de hoechste waer mede dat wi
ware(n) berouwe v(er)krighe(n) sullen . vn(de) oeck wo de
tien ghebode vns <in HS: s hochgestellt> nutte vn(de) licht synt to holde(n) .
<a.l.R.: . xxix . > ¶ Een schoen exe(m)pel va(n) d(er) vroude des ewighe(n) leue(n)s .
<a.l.R.: . xxx . > ¶ Noch een and(er) seer m(er)kelick pu(n)t wo men ware(n)
berouwe verkryghen mach .
<a.l.R.: . xxxi . > ¶ De vterste graet van der berouwe dar men
beholden bi bliuen mach . vn(de) heet attricio .
<a.l.R.: . xxxii . > ¶ Va(n) der bijcht . vn(de) wat d(er) recht(er) bijcht to behoert .
<a.l.R.: . xxxiii . > ¶ Teghen wen wi vnse bijcht doen sullen .
<98r>
¶ Wo wi vns bereide(n) sulle(n) eer wi to d(er) bijcht gaen . <a.r.R.: . xxxiiii . >
¶ Van penite(n)cie vn(de) van voldone . vn(de) ist de derde <a.r.R.: . xxxv . >
pu(n)t dar wi bi van sunde(n) sulle(n) vntbu(n)de(n) w(er)den .
¶ Hijr beghi(n)t dat leste derde deel va(n) den and(er)en <a.r.R.: . xxxvi . >
boke . vn(de) is waer bi wi vns va(n) sunde(n) hoede(n) sulle(n) .
Dit is de erste pu(n)t . dat wi quade ydele gheselschap <in HS: gheselscap; h ü.d.Z. ergänzt> schuwe(n) sulle(n) . <in HS: schuwe(n) sulle(n) . u.d.Z. ergänzt>
¶ De and(er) pu(n)t waer wi vns bi <a.r.R.: . xxxvii . >
va(n) sunden hoede(n) sulle(n) . vn(de) is va(n) den arbeide .
¶ Va(n) de(n) derde(n) pu(n)te . daer wi de su(n)de bi schuwe(n) moghe(n) . <a.r.R.: . xxxviii . >
¶ Wo een man vn(de) wijf in de(n) echte to samen na <a.r.R.: . xxxix . >
werltliker maniere(n) leue(n) sulle(n) . vm vrede to hebbe(n) .
¶ Wo een man vn(de) wijf huysghesy(n)ne regiere(n) sulle(n) . <a.r.R.: . xl . >
¶ Een clene regime(n)t . wo dat werltlike lude de der <a.r.R.: . xli . >
werlt volghe(n) . dat hemelrike v(er)diene(n) moghen .
ist dat se hijr na leuen als gheschreuen steet .
¶ Wa(n) ghi erst vntwake(n) . wat ghi da(n) segge(n) vn(de) doen sullen . <in HS: sullen . u.d.Z. ergänzt> <a.r.R.: . xlii . >
¶ Wat ghi seggen sullen als ghi des <a.r.R.: . xliii . >
morghens eerst wt den huse gaen .
¶ Wat ghi seggen sullen als ghi erst vp de(n) kerck <a.r.R.: . xliii . >
hof kome(n) . of daer dode(n) ghebeente liggen .
¶ Wo ghi iv hebben sullen als ghi in de kerke <a.r.R.: . xlv . >
komen . vnde voert vnder der missen .
¶ Wat ghi doen sulle(n) als ghi to d(er) maeltijt gaen . <a.r.R.: . xlvi . >
vn(de) wo ghi iv hebbe(n) sulle(n) de wile dat ghi ete(n) .
¶ Wat ghi des auendes segge(n) sullen als men <a.r.R.: . xlvii . >
cleppet na de(n) nachtluden . vn(de) wat dat bedudet .
<98v>
<a.l.R.: . xlviii . > ¶ Wat ghi des auendes seggen ofte doen sullen
als ghi to bedde gaen willen .
<a.l.R.: . xlix . > ¶ Wo dat ghi dat verwerue(n) vn(de) v(er)krighen sulle(n)
dat iv alle lude int ghemene wijs vnde vroet
heten . vn(de) wo ghi de wijsheit lichtelike v(er)krighe(n)
moghen wil ghi hijr na volghen . vn(de) is dat
slot vn(de) dat einde van den anderen boke .
Dit is een vorga(n)cg . of ghebet va(n) de(n) a(n)dere(n) boke .
<a.l.R.: . J . > Maria ene fonteyne vol aller ghenade(n)
Wi armen de in sunde(n) synt verlade(n) .
Wi claghen iv vnse ellendicheit
Wante na den alst boeck hijr voer heft gheseit .
So doen vns de sunde manighe noet
Vn(de) brencgen vnse arme siele in den doet .
Bi quaden ghedachte(n) de vnse herte vervullen
Vn(de) wi nicht en weten wo wi v(er)risen sullen .
Wanneer wi ghestoruen synt in sunden
So bidde wi di in dussen stunden .
O maria . dat vns dyne hulpe anschijn
Vnde willest bidden den sone dijn .
Als wi mit hoeft sunden synt beuancgen
Dat he vns v(er)lene rechte berouwe . vns wed(er) mede to vntfancge(n) . <in HS: to vntfancge(n) u.d.Z. ergänzt>
Vn(de) godes hulde al hijr to v(er)dene(n)
Vp dat vns got dit wille verlenen .
Vnde my to schriuene . vnde iv to lesen
Vnde wy daer al y(n)ne moten v(er)betert wesen .
<99r>
Vnde alsullick exempel hijr moten leren
Dat wi daer bi moten van sunden keren .
Vn(de) mit vlite hijr na den ouersten denen
Vp dat vns got dit wille verlenen .
So bidde ick iv alle dat ghi spreken
Aue maria gracia plena . dominus tecum .
¶ Hijr beghi(n)t dat ander boeck . vn(de) is in
dren ghedeelt . Eerst wo een sund(er) va(n) sunde(n)
v(er)risen sal . Dat and(er) deel is . wat daer to hoert
als men de(n) sund(er) to rechte vntbinden sal .
Dat derde deel is . wo wi vns va(n) sunde(n) hoede(n)
sulle(n) . Jnt eerste . wo wi eerst va(n) sunde(n) u(er)wec
ket w(er)de(n) . vn(de) dit is . wo cristus drie dode(n) ver
weckede . vn(de) erst ene maghet . by(n)nen de(n) huse .
O Jhesu de et al gheschapen heuest <a.r.R.: . ii . >
Vn(de) nicht en hatest als men lest .
Wattu ye ghewrochtest i(n) d(er) nature(n)
Wa(n)t gheen di(n)cg en is dat mochte dure(n) . <in HS: dure(n) . u.d.Z. ergänzt>
Dat va(n) di ghehatet were
Du gheuest den sunder wal guet vnde ere .
Of voerspoet vake in synen sunden
Vnde sparest en . of he in ienighen stunden .
Jcht wille beteren syne misdaet
Mer als men de ene sunde vp de and(er)en begaet
Vn(de) mit ghewoente(n) wil in den sulue(n) bliuen
So wil ick iv de waerheit hijr vp schriuen .
<99v>
Wo em got dan lancger beyt
Wo swarer wrake als de schrift seit .
Wante got so manigherhande maneren
Hijr ghelaten heft to vnsen leren .
Vmme to verbeteren vnse leuen
So vint men nicht dat nutter is bleuen .
Vmme vns to verkrighen ewich loen
Dan de lere . werke . vnde mirakele schoen .
De got hijr seluen wrochte vp eertrike
Vnde sijn wille altoes is dat se blike .
To vnser bate vnde to vnser lere
¶ Men lest dat got vnse lieue here
Drie dode(n) verweckede in syner menscheit
Den eerste(n) verweckede he als de schrift seit .
Bi den huse des wilt ghelouen
Vnde was dochter des arche synagoghen .
De doet lach ghebaert . dat segge ick di
Dar was ene schare van luden bi .
Als sunte matheus doet vorstaen
Got hiet se alle wt den huse gaen .
Men lest nicht dat he icht vele sprack
Mer slichtes to den doden lijcham trat .
Vnde nam den doden bi der hant
Se stont vp ghesont van des dodes bant .
De dit seghen do woerden alle blyde
Vm dat dit schoen mirakel daer gheschiede .
<100r>
¶ Wo cristus de(n) andere(n) dode(n) u(er)weckede . ener wede
we(n) sone . bute(n) d(er) porte(n) d(er) stat de naym hetet .
Den andere(n) u(er)weckede he als ick weet <a.r.R.: . iii . >
Vor ener stat de naym heet .
Dar got mit synen iu(n)cgeren quam gaen
Buten der stat porten heb ick vorstaen .
Dar begheghende em ene grote schare
Vn(de) droghen enen iu(n)cgelincg in ener bare .
Ener weduwen enighen sone daer doet
De weduwe schreyede mit droefheit groet .
Vnde mishielt oer seer in den tyden
Got wort beuancgen mit medelyden .
En schreye nicht . sprack he to oer
Vnde trat den doden allentelen naer .
He roerde de bare an den kant
De en droghen de bleuen staende to hant .
Do sprack got mit vollen woerden
Also dat vele der lude hoerden .
Vnde oeck syne iu(n)cgeren de daer weren by
Juncgelincg verryse dat segge ick dy .
He verrees to hant als ick hoerde waghen
He sprack vnde ghencg dar se et alle saghe(n) .
De lude danckeden alle gode
Vnde waren blide vnde wal to mode .
Vmme dat schoen mirakel vn(de) wu(n)d(er) groet
Wante de iu(n)cgeli(n)cg vpu(er)wecket wort va(n) d(er) doet .
<100v>
¶ Wo Cristus den derden doden verwec
kede . vnde dat was Lazarus . den he wt
den graue u(er)weckede . de alrede sta(n)ck .
<a.l.R.: . iiii . > Den derden verweckede he van der doet
Als vns dat ewangeliu(m) leert al bloet .
Wt den graue . dat schach aldus
Vnde desse was gheheten lazarus .
Als ick de schrift hoere saghen
He hadde doet gheweest wal vier daghen .
Jhesus schreyde to der suluen tijt
Pure tranen . des seker sijt .
Vnde riep mit voller stemme ouer luet
Vnde sprack . lazarus nv kom hijr wt .
He verrees do voert to den seluen stunden
Hande vnde voete de weren em ghebunden .
Na der maneren . als men de doden plach
Daert manich man vnde wijf ansach .
Got sprack do synen iuncgeren to
Soluite eum . dat is vntbindet en io .
Se vntbunden en voert als ick vorsta
Vnde he leuede manighen dach daer na .
Vele lude de et saghen danckede(n) sere
Gode vnsen lieuen heren .
Vm dat se seghen vnde hoerden
Nu hebbe ick ghespraken mit korte(n) woerde(n) .
Na den text en luttich so ick beist kan .
<101r>
Mer hoert wat ghi hijr bi sullen vorstaen .
Dat got drie doden heft verwecket
Nicht meer of myn dan de schrift spreket .
Den ersten bi den huse mit stillen woerden
Den andere(n) bute(n) der porte(n) dart vele hoerden .
Den derde(n) vte den graue . vn(de) do lude riep
Dit en is sonder sake nicht also gheschiet .
Wante ropen . spreken . dencken al stille
Dat is gode allike moghelick na syne(n) wille .
Mer et is vns allen to ener lere gheschien
Vn(de) wat de gheestlike syn hijr va(n) mach sijn .
Dat is nutte alle gode vruchtighen luden
So mene ick en wenich in ryme beduden .
Vp dat de ghoene de dit lesen
De myn verdriete daer ouer to wesen .
Nicht wt my seluen des sijt ghewis
Mer ick hope to spreken dat gheschreue(n) is .
Vnde als vns de hillighen vn(de) meisters lere(n)
Des gunne my got to synen eren .
¶ Dit is . wo men doetlike sunde begaet in
dren maniere(n) . Jnt erst . van den consente .
Eerst leert vns got gudertieren <a.r.R.: . v. >
Van doetlike(n) sunden drie maniere(n) .
De he beteikent bi drien doden
Vn(de) vorschreuen staen na mynen v(er)mode(n) .
Vn(de) manighe siele wert mede verdomet
<101v>
De eerste van dessen de schrift nomet .
Consent der sunden dit wilt vorstaen
Jnt eerste als iv ghedachten komet an .
Jenighe doetsunde to done . desse of die
Consentiere ghi dan also dat ghy .
De sunde doen willen wa(n)neer ghi moghen
De sunde is vollenbracht vor godes oghen .
Al en do ghi se nicht mit der daet
Nochtant is se doetlick dat vorstaet .
Wante got de alle herte kent
Wal seet he wat ghi to done meent .
Vn(de) de mynste ghedachte de ghi bedriuen
Vor gode nicht mach verholen bliuen .
Got suluen heft dit recht ghegheuen
Als sunte matheus heft beschreuen .
Mer dus vele is dar to merken an
Al sy ghi ghestoruen vor gode . nochtan .
Wa(n)te de sunde nicht ghedaen en is ouer luet
So syn ghi noch nicht ghedraghen wt .
Ghelijck de(n) dode(n) de wt d(er) stat wort ghedraghe(n)
Of lazarus de so lancge was ghegrauen .
Mer ghi w(er)de(n) gheliket de(n) dode(n) dar de schrift <in HS: scrift; h ü.d.Z. ergänzt> af spreket <in HS: spreket u.d.Z. ergänzt>
Den got in den huse heft u(er)wecket .
Vnde also lichtlike liet weder vpstaen
Wante so lancge de sunde nicht is ghedaen
So is de mensche voel bet bereit
<102r>
Weder to kieren als de schrift seit .
Wante lichte got verwecket synen sin
Vnde ghift em alsulken anxt yn .
Dat he kricht berouwen vnde wederkiert
Al heft he de sunde consentiert .
Vn(de) dencket he de to bichte(n) vn(de) na to hoeden
De dat kunnen doen dat synt de vroden .
¶ Van den werken der sunden .
By den anderen doden so wilt v(er)staen <a.r.R.: . vi . >
Den men droech to graue wert aen .
Vn(de) got verweckede mit vollen woerden
Daert voele van den luden an hoerden .
Vnde buten der porten . hijr bi wilt merken
Als <gestr .: ghi> een . hoeftsunde mit den werken
Hijr volbrencget to syner vntijt
Dan so wetet vnde seker sijt .
Dat he van gode is verscheit
Vnde ghedraghen wt aller kerstenheit .
Alse de iuncgelincg in gheliker voech
Den men to der porten doet wt droech .
Wa(n)te alle de ghebeede . vn(de) alle dat guet
Dat men ouer alle de kerstenheit doet .
Noch em nicht mach bate(n) . Als ghi moghe(n) hore(n)
Storue he also he weer ewich verloren .
Wante he vor gode is doet . al is he niet
Begrauen . als hijr na beschreuen steet .
<102v>
Dusse behouet wal na mynen wanen
Dat en got dubbelt do vormanen
Bynnen mit anxte . vn(de) buten mit woerden
By pape(n) of clerken . ofte lude van orden
De en nv leren . nv smeke(n) . nv schelden sere
Vp dat he van sunden weder kere .
Vnde bichte vnde betere rechte voert
Vp dat he io nicht bliue versmoert .
Jn synen sunden de got wil wreken
Hijr voer so hebbe ghi horen spreken .
Van den twen doden beide gader
De eerste is quaet . de ander is quader .
De derde dode komet hijr na wanderen
Vn(de) is vele quader dan beide de anderen .
Got behoede vns v(m)mer vor sullick steruen
Dar wi ewich mochten mede verderuen .
We he is de in sunden staet
He kiere to tyde wt . dat is mijn raet .
Wante we to midweghe weder keert
De en dwelt nicht . als vns de schrift leert .
¶ Va(n) ghewoente d(er) sunde(n) . vn(de) wo cristus lazaru(m) v(er)(-)weckede . <in HS: weckede . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . vii . > Nv wilt hoeren den derden doden
Wat vns de hillighe(n) daer va(n) beurode(n) .
De so lancge begrauen was
Vn(de) nochtan verwecket is . als ick las .
Daer bi vorstaet als de schrift seit
<103r>
Jn doetsunden lancge woenheit .
Wa(n)te de ghewoente doet dat al verderuen
Vn(de) den mensche(n) dat ewighe rike vnterue(n) .
Wante se maket manighe(n) also verwoet
Dat em duncket in oeren moet .
Al doen se doetsunde dusse of die
Dat et al wal gheorleuet sy .
Somich ku(m)pt also vere dat he dar va(n) beromet
Vnde manich mit allen ouer komet .
Somich duncket in gheliker wijs
Recht of sunde gheen sunde en is .
Somich maket va(n) sunden vn(de) va(n) schande(n) ere
Manich de wat hoert van gode vnsen here .
Dat du(n)cket em dan een vorgheten zede
Vn(de) heft nicht anders dan spot dar mede .
Vn(de) gaen van daghe to daghe wanderen
Van der ener sunde to den anderen .
Desse synt alleen <in HS: al; leen a.l.R. ergänzt und hier eingefügt> nicht doet wt ghedraghen
Mer se synt meer da(n) leuende al doet beg(ra)ue(n) .
Dat al de ghewoente in sunden doet
Vn(de) verderft lijf vn(de) siele . vleesch vn(de) bloet .
Och v(er)maledyde ghewoentheide
Wa(n)te dit was een deel daer got v(m)me schreide .
Do he to lazarus so lude riep
Want he en vant begrauen also diep .
Vnde in den graue begunde to wonen
<103v>
So wolde vns got exempel toenen .
De in sunden wonen dat se sere quaet
To verwecken syn van oerre misdaet .
Och woente woente wat doestu al
Wo manighen so leerstu den val .
Den val van gode sonder verrisen
Mit rechte mach men di misprisen .
Den du besittes den beslutestu also
Sonder holt of yseren . of stael dar to .
Solde he van di vntkomen moghen
He solde wal hulpe daer to behouen .
Wa(n)te dine stricke synt so quaet to vntbinde(n)
Dat mach men daghelix wal vndervinde(n) .
Gaet in iv seluen ghi vindet al daer
Of ick loeghen segge dan waer .
Dat schuet wal vaker dant is guet
Dat een van krancheit wal sunde doet .
Dat is wal menschlick . dat ick belye
Mer dar in to wonen . dat is duuelye .
¶ Men lest . dat in krancheit sunde dede
De hillighe dauid in vnkuescheide .
Wante he syne oghen nicht en bewaerde
Vnde sach dat syne natuer begheerde .
Vnde viel in sunden . als de biblie holt
Mer do de p(ro)pheta nathan en bescholt .
Vnde en berispede van syner misdaet
<104r>
Do kierde he weder sonder ienich beraet .
Vnde beschreide syne misdaet openbaer
Vnde dede manighe penitencie swaer .
Ja de syne(n) berouwe(n) solde vollenschriuen
He behouede wal daer ene wile bi to bliuen .
Dat doer ick my vryelike wal vermeten
¶ Men vint oeck beschreue(n) als ghi wal wete(n) .
Dat su(n)te peter sundeghede do he godes versack
He begunde to treden achter back . <a.r.R.: rug; Bezug zu back hergestellt durch Zeichen>
Mer rechte voert do he den hanen hoerde
Do woert he dencken vp de woerde .
De em got to voren hadde gheseit
Do begunde he to schreien mit bitterheit .
Vnde dreef de rouwe vnde de misbaer
Dat dat nicht guet to schriuen en waer .
Men vint oeck beschreuen als ick vorsta
Also lancge als he leuede daer na .
Als he hoerde dat de hane kreyde
Dat he altoes dan sere schreyde .
Vn(de) en kunde de misdaet nicht vergheten
Oeck wil ick dat ghi de waerheit weten .
Dat en is gheen cleyne vnderscheit
To sundighen wt feller voerdachticheit .
Dan bi anxte of krancheit vnvorseens
Dit moghe ghi wal dencke(n) dattet nicht is alleens .
Wante got de alle herten kan grunden
<104v>
De weet dat beghi(n) . dat middel . dat einde va(n) su(n)de(n) .
Doch hijr van to spreken dat late wi staen
Mer laet vns weder to der materie gaen .
Vnde van dussen vorschreue(n) exempel neme(n)
Hebbe wi ghesundighet . wi leren wenen .
Vnde mit rouwen beteren vnse leuen
So wil vns got hijr gherne vergheuen .
Al vnse sunde al sonder waen
Al synt se oeck wt quaden grunde ghedaen .
Mer och leider datter also luttich is
De mit berouwen bidden verghifnis .
Mer se waghent lieuer al vmme al
War mede men dusse verwecken sal .
Wat dar to hoert dat moghe ghi merken
Vnde nemen exempel bi den werken .
De got almechtich heft ghedaen
Do he lazarus van den dode liet vpstaen .
Wante de aldus in sunden synt verhaert
Godes ghetroest vnde vnvervaert .
Vnde de anxt godes se nicht bewecht
Wat men schelt vn(de) smeket . ofte gudes secht .
Die de doden vorschreuen verwecken dede
Dar hebben desse nicht dan boerde mede .
Wante de ghewoente heft se ghete(m)met also
Dat se es achten noch myn dan een stro .
¶ Sal men desse van sunden kieren
<105r>
Hijr moeten noch to wal drie manieren .
Sal men de olden zeden afdwaen
¶ Den ersten punt do ick iv aldus vorstaen .
Dat se liden sullen wederstoet
Beide van bynnen vnde ouerluet .
Mer dat wederstoet is manigherhande
Als ghi noch na wal sult vorstanden .
¶ De ander punt de volghet hijr mede
Dat is guder lude bede .
Mer wo de bidder sal sijn ghedaen
Dat sal ick iv hijr na wal doen vorstaen .
¶ De derde punt is aldus beschreuen
Dat alle de ghene de in sunden leuen .
Oeck bidden sullen vn(de) almisse gheuen
Den willighen armen de rechtuerdich leue(n)
Wante gheen guet en blift verloren
Als ghi . wilt got . hijr na sult horen .
Mit dessen dren punten sunderlincgen
So sal men de olden ghewoente afbre(n)cge(n) .
Mer wat desse drie punte hebben yn
Hijr na so volghet een deel de syn .
We se wil to rechte leren
De mach dar bi van sunden keren .
De erste pu(n)t de brencget verdreet
De van dessen dren vorschreuen steet .
Vnde spreket van nutticheit des lidens
<105v>
Mer vp dat ghi de bet beghi(n)nen des stridens .
So wil wi eerst van weelden leren
Des gunne vns got to synen eren .
Van weelden vn(de) ghenoechte dusser werlt .
<a.l.R.: . viii . > Och me(n)sche de sick d(er) weelde(n) vnderwi(n)t
De maket en in sunde(n) also v(er)blint .
Dat he godes achtet cleyne ofte niet
De hillighe gregorius vns beduet .
We hijr sijn lijf in weelden leidet
Dat he syne siele van gode verscheidet .
Want se en dencken nicht wat ewich is
Bedachten se dat des sijt ghewis .
Wo kort de tijt hijr is ghedaen
Se en bleuen nicht in sunden staen .
De weelde verdu(n)ckert dat lecht der siele(n)
Nu koken . nv brassen . nv drincke(n) . nv spele(n) .
Want vele na oeren willen gaet
Ghencget en anders se worden quaet .
Se willent hebben na oeren begheren
Vn(de) achtens cleyne wo met moghe hindere(n) .
Och here got wo rechte selden
Der groter ghenoechte se gode v(er)ghelden .
Als iohannes crisostimus doet bekant
Recht als et v(n)moghelick is dat een bra(n)t .
<a.l.R.: Rest eines roten Nota-Zeichens> Jn diepen water vlammen gheuet
Also ist v(n)moghelick dat de in weelde(n) leuet .
<106r>
Dat he gode mochte to rechte mynnen
De wise tulius doet vns bekennen .
Dat lust des vleeches . ick segge iv wo
Allene behoert den beesten to .
Want se liken den verken vnbescheiden
De oer leuen hijr in lusten leiden .
Merket wo een verken dum
Jn den drecke sick weltert vm vn(de) vm .
De ghenoechte en du(n)cket em nicht kleen
Al bode ghi em golt vn(de) suluer . of durbar steen .
Dat soldet achten myn dan niet
Mer den dreck den dat verke(n) vor em siet .
Dat duncket em sijn sijn hemelrijck
Dessen verken sijn wal ghelijck .
De leuen in lusten vnde in weelden
Billike solde men se sere schelden .
Want weerlike se synt meer dan dum
Se welteren in weelden vm vnde vm .
Recht alst verken in den drecke doet
Wa(n)te al bode men en dar vor dat ewighe guet .
Se achtens vmmer wal so klene
Als de verke(n) dat golt ofte durbar stene .
Nu leert iv voert in drecke bewinden
Wo lancge et iv duert dat sul ghi vinden
Wa(n)te sunte gregorius in syne morale seit
Rechte als men ene(n) dief to de(n) kerkener leit .
<106v>
Ouer een velt mit schonen blomen
Also leit men se de in ghenoechte komen .
Vn(de) in wallust des vleesches ere tijt
Oere siele wert gheleidet des seker sijt .
Doer de weelde in dusternis
De ewich duert des sijt ghewis .
Dat doet tijtlike ghenoechte vn(de) macht
Dat men selden godes acht .
Hadde(n) se lyden vnde reyne armode
Dan solden se vaker dencken vm gode .
Mer macht vn(de) rijcheit hebben se verbli(n)t
Dat se selden sick seluen bekent .
Jck loue dat got heft macht ghegheuen
Den enen bouen den andere(n) in dessen leue(n) .
Et si macht ofte rijcheit . wen he et v(er)leent
So wil he dar oeck weder v(m)me sijn ghedeent .
Alst wal reden is . wante et is alle sijn
Wa(n)te dat guet dat ick hebbe dat en is nicht mijn . <in HS: mijn . u.d.Z. ergänzt>
Jck vandet hijr . ick motet hijr late(n)
Wat mach my dat guet hijr anders baten .
Dan eten . drincken . cleder . vnde schoen
Hebbe ick meer wat salt my doen .
Bruke ick des nicht to godes eren
De worme sullen doch dat vleesch v(er)teren .
He sy rijck ofte arm . starck ofte kranck
Jo weeldigher vleesch . io vuler sta(n)ck .
<107r>
Wat is dat lijcham na rechten prise
Dan een sack vol dreckes vn(de) d(er) worme(n) spise .
Als su(n)te bernhard schrift in den boke sijn
Hijr v(m)me so latet vns mynnen disciplijn .
Dar wi den lijcham so mede dwincgen
Dat he to den koue nicht wt en sprincge .
Al hebbe wi een deel van eerdeschen gude
Allike wal laet vns mynnen armode .
Vnde wt allen state gode louen
De es nicht en doen de synt verschouen .
Want weerlike se alle dwalen
De vele verteren . vnde luttick betalen .
Men vint oeck wal beschreuen claer
Dat got den encgel lucifer .
Bouen allen encgelen makede schone
Vnde satte en hoghe in den throne .
He gaf em weelde vnde macht aldaer
Bouen alle de andere(n) dus secht dat waer .
Mer de weelde vnde grote iolijt
Quam em to syner vnsaligher tijt .
Wa(n)te he viel dar neder vn(de) alle de mede
De hancgeden an syne weeldicheide
Wat batede em do sijn grote ghewelt
Dar he moet ewich v(m)me sijn ghequelt .
Jck loue dat in den ewighen rike
Encgel is bouen encgel . vn(de) des ghelike .
<107v>
Hijr neder in der hellen brant
Duuel bouen duuel alst is bekant .
Dar is voghel bouen voghel in der lucht
Beest bouen beest in syner tucht .
Visch bouen visch in dat water deep
Wante got de et al bi reden ghescheep .
Den duchte dattet also wesen solde
De sake war v(m)me . dat was . he wolde .
Van allen state sijn ghedient .
Mer nv werde(n) de weldighe(n) also v(er)blint .
Vn(de) de vleeschlike ghenoechte bre(n)cget se also veer
Dat se godes achten noch myn noch meer .
Vnde volghen den encgel lucifer
Et is my leet dat ick segge waer .
¶ Och weelde . wo manighen du bedrieghest
Du louest schone vnde vele lieghest .
Du en hetest to stande . du leuerst den wal
Dat wiste de propheta dauid wal .
Als ick beschreuen van em see
Cadent a latere tuo mille .
Et decem milia a dextris tuis .
Dat is to verstaende des sijt ghewis .
Van dyner syden valt een dusent allene
Van dyner rechter syde(n) der dusent wal tiene .
Aldus ludet dat latijn hijr voren bi na
Mer den rechten syn hijr van vorsta .
<108r>
Valter een wt rechter armode
Dar valter wal tien wt groten goede .
De hijr mit weelden synt besmyt
Och edele mensche nv merke dit .
Vn(de) leert iuwe weelde also bedwincgen
Dat se iv in ghene pyne en brencgen .
Wante weerlike de bete en is nicht guet
Dar een man an worghen moet .
Als rijcheit . lust . vnde weeldicheit
Verduestert werdt . vn(de) va(n) gode verscheit .
De hillighe su(n)te ieronim(us) secht aldus
Jn enen boke dat men hetet obitus .
Dattet sy v(n)moghelick ene(n) rike(n) weeldighe(n) man
Dat he solde moghe(n) da(n) . va(n) d(er) ener weelde i(n) de and(er) gaen . <in HS: gaen . u.d.Z. ergänzt>
Dat merkede(n) de hillighe(n) hijr to vore(n)
De lieuen apostolen wtuerkoren .
De hillighen propheten na oeren zede
Mertelers . bijchters . vn(de) iu(n)cvrouwe(n) mede .
Jtlick na den dattet em was gheleghen
So hebbe(n) seet mit weelde(n) nicht v(er)kreghen .
Dat wi se nv bidden . eeren . vnde groeten
Vn(de) dat wi se vasten vn(de) vieren moeten .
¶ Got suluen heft gheleert plat
Van lidene hijr dat rechte pat .
De alle weelde hijr heft vorsmaet
Als he wal bewijst heft mit der daet .
<108v>
Do he in der kribben lach
He weende vnde schreide nacht vn(de) dach .
Vnde van der kribben sunderlincg
Al to den cruce dar he hiencg .
So lest men luttick van weelden yet
Mer liden . kummer vnde verdriet .
Des vint men vele van em beschreuen
O ghi alle de in weelden leuen .
Nu nemet exempel van hijr voren
Vnde latet iv nicht to den enen oren .
Jngaen . vnde to den anderen wt
To iuwer lere is dit beduet .
Nu nemet vor guet oft iv ghenoghet
Wa(n)te de tijt sal kome(n) dat ghi es behouet .
Als ghi vor gode to den ordel staet
So sul ghi et vinden mit der daet .
Dat de weelde manighen hindert daer
Een meister spreket openbaer .
Jn allen boken de gheschreuen sint
Dat men wisser teiken nicht en vint .
To der ewighen verdomenis
Dan ghelucke in sunden . des sijt ghewis .
Nu nemet van twen een den koere
Mer wil ghi gaen de rechte doere .
De to den ewighen rike gaet
So latet de weelde eer se iv laet .
<109r>
Wante als de siele va(n) de(n) lichame scheidet
Weerlike so is dar to lancge ghebeidet .
Et is to late ghewe(n)cket als dat oghe is wt
Van weelden is iv dit beduet .
De sy(m)pele(n) moghe(n) dar doghet y(n)ne merken
Wo se myt willen vnde myt werken .
De ghenoechte des vleesches sulle(n) schuwe(n)
Dar billike vns allen mach vor gruwe(n) .
¶ Dit is va(n) ghenoechte d(er) siele(n) . vn(de) hetet i(n) de(n) latine
vita co(n)te(m)platiua . dat is een beschouwe(n)de leue(n) .
Nv wil ick voert dat ghi vorstaet <a.r.R.: . ix . >
Dat alle ghenoechte nicht syn quaet .
Wante dar synt ghenoechte in der selen
De beter synt dan de anderen vele .
Als dat lecht is bouen de dusternis
Mer dat bruken allene des sijt ghewis .
De gode mit al oeren krachten denen
Vn(de) in den vleesche suchten vn(de) wenen
Vn(de) leren der werlde ghenoechte(n) steruen
Wo se de ghenoechte van by(n)nen verw(er)ue(n) .
Wante dat is ghenoechte der salicheit
Sunte augustijn in enen boke seit .
O q(ua)ntu(m) dispendiu(m) sibiipsis faciu(n)t . qui se
p(ro) feda . et momentanea delectacione . et(er)na
dei co(n)te(m)placione priua(n)t : que tante e(st) sua
uitatis . et pulch(ri)tudinis . et delectacionis .
<109v>
ut si i(n) ea solu(m) p(er) momentu(m) morari liceret . me
rito pro eo mille a(n)ni vite pleni delicijs
contempnerentur . ¶ Dat bedudet .
Och wat groter gude dat se verliesen
De de ghenoechte der werlt wt verkiesen .
Wa(n)te hadde(n) se ghesmaket de ghenoechte claer
Got to schouwe(n) . wat ghenoechte dat waer .
Vn(de) mochten se daer ene(n) ra(n)cke(n) wt soke(n)
Vnde dat ene korte wile ghebruken .
So solden se gherne daer vor gheuen
Dusent iaer weelden van dussen leuen .
Wa(n)te dar en is gheen weelde in dusser tijt
De dusser mach liken . des seker sijt .
Dat is dar de p(ro)pheta spreket van
Jn synen salter heb ick vorstaen .
Desiderabilia sup(er) auru(m) . et lapide(m) p(re)ciosu(m) mul
tu(m) . et dulciora sup(er) mel et fauu(m) . Dat bedudet .
Oer begheerte ofte weelde . dat vorstaet
Bouen al golt vn(de) durbar stene gaet .
Vnde soete bouen alle maten
Bouen ienich honich . vn(de) honich raten .
Wat liket hijr to dat <gestr .: dat> vleeschlick waer
Wa(n)te su(n)te gregorius de secht openbaer .
Gustato spiritu . desipit omnis caro .
Dit is dat bedudet in ener stede
Smaket den gheest der soetichede .
<110r>
So sul ghi des vleesches ghenoechte sond(er) waen <in HS: waen u.d.Z. ergänzt>
Van iv werpen vnde al versmaen .
Wante alle ghenoechte in dusser tijt
By dusser ghenoechte synt myn dan niet .
Dit was dat sunte andreas dede
Mit vrouden spreken do he mede .
Sijn cruce sach vnde steruen solde
Do sprack he vrolike vnde bolde .
O . crux q(ua)m diu desideraui te . et tu exulta(n)s
gaudio suscipe me . et redde me magistro
meo q(ui) pependit i(n) te . ¶ Dat bedudet .
O . cruce wo lancge heb ick begheert dy
Verblidende vn(de) mit vroude(n) vntfancge my .
Vn(de) brencge my wed(er) myne(n) meist(er) vn(de) mynen troest <in HS: troest u.d.Z. ergänzt>
De v(er)middes dy de werlt heft v(er)loest .
Och lieue mensche . nv merke doch das
Wo vrolick do dat steruen was .
Oeck was dit dat sunte laure(n)s brochte
Mit begheerte(n) to ropen na dat he mochte .
Do he sunte sixtu(m) gaen sach
To den dode leiden vp den dach .
Vn(de) sprack . Pater quo p(ro)grederis sine filio . q(uo)
sacerdos su(m)me sine dyacono . (et cetera) . ¶ Dat bedudet .
Vader . waer so gaestu nv allene
Nym dynen sone myt dy hene .
Wat solde een preester in sulken vresen
<110v>
Sonder synen dyaken wesen .
Seet lieuen vrende hijr wunder tonen
He hadde anxt he solde to late komen .
Och wat solde men al vinden de soke(n) wolde(n)
De nicht half so seer haesten en solden .
Dat solde komen vmme dat se niet
Ghesmaket en hedden dat vorschreue(n) steet .
Dit was oeck dat marien magdalenen
So vuerichlike(n) dede gode denen .
De alle der werlde ghenoechte liet
Vm de lieue godes . des twiuelt niet .
Wa(n)te se sulke ghenoechte va(n) by(n)ne(n) vant
Dat alle de werlt oer nicht een sant .
By deer ghenoechte wesen duchte
Wa(n)te anders gheen di(n)cg oer smake(n) mochte .
Maria optima(m) partem elegit . que non
auferetur ab ea . ¶ Dat bedudet .
Maria verkoes dat beste deel volkomen
Dat van oer nu(m)mer sal werde(n) ghenomen .
Mer dusse materie is so schone
Dat oer telghe(n) strecke(n) to de(n) hoechste(n) trone .
Dat ghenen sundere de vleeschlick is
Betemet to schriuen . des sijt ghewis .
Mer aldus vele dor ick noch wal schriue(n)
Weres noet . my duchte ick woldet bedriuen .
Vnde hopet to bewisende mit der daet
<111r>
Dat noch manich hijr blift in sulken staet .
De de ghenoechte der werlt vnderdrincgen
Vn(de) lust vn(de) weelde oers vleesches bedwincge(n) .
Mer got wt al oeren herten mynnen
Vn(de) so grote vroude voelen van bynnen .
Dat se dar vor nicht solden kesen
Alle de werlt oere to wesen .
Vnde to regieren lude . vnde stillen
De werlt gans na oeren willen .
Vn(de) se des nochtan solden seker wesen
Dat se sonder allen vresen . <a.r.R.: anxten; Bezug zu vresen hergestellt durch Zeichen>
Ghelike groet loen in hemelrike
Solden vntfancgen sekerlike .
Nochtan so woldix my vnderwinden
De den smaeck van by(n)nen vndervinden .
Dat se de ganse werlt hijr solden laten
Vn(de) bliue(n) bi der ghenoechte(n) de se by(n)ne(n) smake(n) .
¶ O . ghi edelen rike vrome helden
Nu merket doch . wat synt iv weelden .
Bi dussen weelden als synt vorschreuen
Weerlike iuwe weelden in dessen leuen .
Synt altoes seer myt droefheit ghemincget
Jst dach ist nacht de sorghe iv dwincget .
Vnde let <gestr .: let> iv selden vrede vntfaen
De der werlt hijr willet to denste staen .
Wante waerachtich vrede in dusser tijt
<111v>
Js sere luttick . als ghi wal siet .
Mer de sulue vrede de hijr is
Den hebben allene des sijt ghewis .
De mit reynen herten gode denen
Vnde wt alle oeren krachte(n) gode my(n)nen .
De mit dachten vp den hemel kliuen
Na alle oeren v(er)moghe(n) bi gode to bliuen .
De dusse noete kunnen kraken
Vn(de) van den kernen ene salse maken .
Dat is de salse de vervrouden doet
Lijf . siele . herte . vnde bloet .
Vnde maket ene werschap hoech ter kore
Meister richard spreket de sancto victore .
Tu(n)c eni(m) minister et coquus est ipsa eterna
sapiencia . prebet et cibu(m) . ne(que) eni(m) humano
labore opus est . ¶ Dat bedudet .
Dat de ewighe wijsheit . des sijt ghewis
Beide kock vn(de) dener to der werschap is .
Vnde got suluen is de spyse al daer
De de siele <in HS: siele aus sielen korrigiert> spyset mit vrouden claer .
Vn(de) wert also mit gode vorbunden
Ten lesten al heel in gode verslunden .
Dat gheen menschelick arbeit solde v(er)moghe(n)
Wa(n)te de mensche wert boue(n) em sulue(n) ghetoghe(n) .
Vermiddes d(er) vuerigh(er) my(n)ne de he daer smaket
De den syn van bynne(n) so dru(n)cken maket .
<112r>
Dat he verghet allet dat vp eerden is
Vn(de) dar to sick suluen . des sijt ghewis .
Dit tughen de ghene de et vndervinden
Nicht vere doer ick my vnderwinden .
To spreken van dusser materien ho
Wante ick ke(n)ne my voel to snoede dar to .
Want men vynt beschreue(n) in hillighe(n) boeke(n)
Beesten de den berch versoeken .
De sal men stenen . als de schrift seit
Hijr bi so is et my voel nutter ghebeit .
Dan ick mit dumheit vnderwunde
Daer ick nicht wt raken en kunde .
Wa(n)te de vya(n)t de altoes de doghede haet
De mochte haeste dat vorstaet .
Al sunde in my vorwecken
De dusse edele rede mochten beulecken .
Wa(n)te men vint . dat een vat dar olde vrine
Lancghe vnde vake plach yn to syne .
Al doet men se wt vn(de) dat schone maket
Nochtan dat vat van der vryne smaket .
Ene gude lancge wile dar na
Ten sy dat ment broye . als ick vorsta .
Vnde yn der heten sunne late droghen
So sal men den smake v(er)driue(n) moghen .
Hijr by so vorstaet . de in sunden
Ghewennet synt yn lancgen stunden .
<112v>
Ten sy dat vurighe my(n)ne dar by(n)ne(n) broyet
Vn(de) de scheme der ghenade(n) em oueruloyet .
De des vleesches ghenoechte in em v(er)droghe(n)
Anders als ghi wal dencken moghen .
Mochten em haeste de olde sunden deren <a.r.R.: schaden(n); Bezug zu deren hergestellt durch Zeichen>
De den rechte(n) wech wal mochte(n) verleren .
Hijr bi so is et dat ick nicht meer
Van y(n)wendigher ghenoechte(n) spreke(n) doer .
Mer ick wilt den ghenen spreken laten
De et vndervinden vnde smaken .
Den wil ick dusse materie beuelen
Wes ick nicht en weet . dat heb ick guet to hele(n) .
Wante de dit smaken . volen . vnde kennen
Och here got kunde ick dat mynnen .
De doghet de in den ghenen verholen is
Dat were my ghenoech des sijt ghewis .
Wa(n)te de hillighe schrift vns schone leert
Als meister richardus allegeert .
Qui amat in alio bonu(m) q(uo)d ipse no(n) h(abe)t . i(m)putatur
ei q(ua)si haberet . dicit scriptura . ¶ Dat bedudet .
By dussen latine sy iv bekent
So we dat ene doghede mynt .
Jn enen guden menschen den he seet
Al en heuet he suluen de doghet niet .
Nochtan wan he bewiset guet
Den guden de de doghet doet .
<113r>
Vn(de) my(n)net de doghet na synen v(er)moghen
So wil ick io de waerheit toghen .
Dat he dan der suluen doghet is
Deelachtich vor gode des sijt ghewis .
Hijr bi so moghen wi gherne mynnen
De ghene de de doghet bekennen .
Vnde bruken der fonteyne der soticheit
De bouen allen smaken der werlt gheet
Weerlike de em dar hebben to verkoren
De synt wal to saligher tijt gheboren .
Och here got oft my also gheviele
Wa(n)neer em got in ynwendighen spele
Oere siele vervrouwet in soticheide
Dat se dan myner ghedachte(n) in oere(n) ghebede .
My duchte ick solde dar bi vntladen
Vn(de) van gode verkrighen vele ghenaden .
Hijr v(m)me wi de na den vleesche leuen
Of wi hijr vaken in sunden sweuen
Vn(de) de werlt to volkome(n) nicht ku(n)ne(n) laten
So laet vns doch my(n)nen mit voller mate(n) .
Vn(de) gunst bewisen den suluen ghenen
De gode hijr mit vlyte denen .
Vp dat wi gheneten vroe vnde spade
Oerer guder werken bi godes ghenade .
We et doet . he is dar bi al vnghehoent
Wa(n)te et en blift em nu(m)mer vngheloent .
<113v>
Nicht meer wil wi hijr nv van leren
Mer wi willen weder to der materie kere(n) .
Vnde willen voert den syn vertrecken
Waer bi dat men den sunder sal verwecken .
Van syner feller quader ghewoenten
By den dreen vorschreuen punten .
De de schrift hijr voer waghen doet
Dat de eerste noemet wederstoet .
Vn(de) mach mit rechte wal heten liden
Wante komet vns wederstoet bi tiden .
Also dat wi et <in HS: et ü.d.Z. ergänzt> nicht moghe(n) keren
So mote wi vndanx liden leren .
Vnde dat liden vnde wederstoet
Js den sunder vake nutte vnde guet .
Dar mene ick een deel to spreken van
Wen dat gheuoghet de mach et hijr na v(er)staen . <in HS: staen . u.d.Z. ergänzt>
¶ Dit is van nutticheit des lidens .
vn(de) is de erste pu(n)t dar wi bi verwecket w(er)
den de in doetliken sunden wone(n) .
<a.l.R.: . x . > De werlde doet so manighen deren
Dat se nicht lichtlike moghe(n) va(n) sunde(n) kere(n) .
Wa(n)te ick de(n)cke . mochte manich desse ghenoechte suken . <in HS: suken . u.d.Z. ergänzt>
Vn(de) de werlt hijr na willen bruke(n) .
Jck dencke . se solden gode sijn rike laten
Vn(de) ewich bliuen in dusdanighe(n) staten .
Wil wi de(n) gru(n)t hijr va(n) to rechte besynne(n) .
<114r>
De aldus de ghenoechte des vleesches my(n)ne(n) .
Vnde dat soken in wtwendighen feesten
Wat vole(n) desse anders dan groue beesten .
Hijr v(m)me wante got to grunde weet
Al vnse kra(n)cheit . vn(de) al vnse weghe seet .
So sendet he vns vaken wederstoet
Daer he vns ynne vormanen doet .
Of wi de sunde icht willen laten
Wa(n)te wi in weelden godes vorgaten
So is vns nutte der werlt lyden
Got manighen plaghet in dussen tijden .
Vnde ghift em siecheide manichuolt
Manighen maket he in den sorghen olt .
Vn(de) nemet eme vru(n)de . maghe . vn(de) kind(er)e mede
So mote(n) se al vnda(n)x v(er)ghete(n) den olden zede .
Vnde leuen voert an na anderen maten
Wante se in weelden godes al vorgaten .
So moten se nv ropen enen anderen krye <a.r.R.: lere(n); Bezug zu ropen hergestellt durch Zeichen>
Vnde leren dan ropen owy owy .
Och here got wil myner vntbarmen
Dus pleghe(n) se in weelde(n) selde(n) to karme(n) .
Wa(n)te wa(n)neer wi hijr nicht bet en moghe(n)
So hebbe wi gherne gode vor oghen .
Jst ald(us) nicht nutte dat wi w(er)de(n) gheplaghet
Al ist sake dattet manich vnda(n)x draghet .
Nochtan mach he <in HS: he a.l.R. ergänzt und hier eingefügt> beka(n)tnisse krighen dar by
<114v>
Dar dwaelt manich schip in der zee .
Dat van winde vn(de) storme wert sere v(er)moyet
Mer of dat schip vor winde seghelt ofte royet .
Of mit perse louiert in den wint
Als de schipman dat best bekent .
Weer bi seylen . of louieren doer de waghe(n)
So mach de schipma(n) io sijn lijf vntdraghe(n) .
Hijr bi so schiet manighe(n) teghe(n) syne(n) wille(n) wal
Manich als em tokomet vngheual .
Dat is em leet int erste wa(n)neert em deert <a.r.R.: schadet; Bezug zu deert hergestellt durch Zeichen>
Mer vp dat he dar bi van sunden keert .
So mach he va(n) der vndoghet een doghet make(n)
Vnde mach dar bi to den hemel raken .
Al ist dat he et half vndanx doet
Nochtan so mach he dat ewighe guet .
Aldus verdenen al openbare
Dit hetet in der schrift . co(m)pelle intrare .
Wa(n)te do de weert sijn aue(n)tmael hadde bereit
Do sande he syne boden . alst ewa(n)geliu(m) seit .
Dat alle de gherope(n) were(n) . quemen eten
Vnde do de gaste weren alle gheseten .
Do weren vele ledigher stede beholden
Dar noch alle gheste sitten solden .
Vn(de) to ha(n)t do de weert dat hadde v(er)nomen
Dat de gaste nicht alle weren ghekomen .
Do sprack he to syne(n) knechte in dusser mate(n)
<115r>
To hants ga soken bi der straten .
Jsset lam . isset blint . wattu vindest schier
Dwincge se dat se al komen hijr .
Vp dat mijn werscap werde vervullet
¶ Hijr bi isset dat ghi merken sullet .
Dat vns vake(n) schuet teghe(n) vnse(n) wille(n) guet
Wa(n)neer dat got dus vnse beste doet .
Vnde let vns plaghen in dusser staet
Vn(de) bliue wi dan allike(n) wal i(n) sunde(n) quaet .
So moghe wi dencke(n) . ofte wesen ghewis
Dattet vns een beghin der hellen is .
Wa(n)te wi bi <in HS: bi ü.d.Z. ergänzt> plaghe(n) nicht wille(n) de doghet lere(n)
Nu wil wi to den anderen punte keren .
Vn(de) wil dat ghi des erste(n) pu(n)tes ald(us) sijt vroet
Vmme dat got suluen leet wederstoet .
Jn der tijt do he lazarum verweckede
Men lest dat he twewerf i(n) de(n) gheeste strickede .
Daer bi leert he vns dat vns dat liden
Den sundere nutte sy in dussen tiden .
Sal he va(n) syner quad(er) ghewoente vntwake(n)
He is salich de liden kan to rechte smaken .
¶ Hijr eindet dat in ryme(n) ghemaket is .
Voert beghint dit boeck in slichten woerden .
<115v>
<leer>
<116r>
<leer>
<116v>
<oben auf der Seite in jüngerer Schrift: Hijr begy(n)net eyn boick datme(n) nomet der leijen spegell . vn(de) tracteirt van den dren dode(n) de (Christus)
verweckede vpp erden>
¶ Hijr beghint dit ander boeck van den
spieghel der leyen voert in slichten woerden
sonder ryme . Vn(de) bedudet een deel dat
voergheschreuen is to ryme van drien
doden de Cristus verweckede . vn(de) wat de
gheestlike sin daer va(n) bedudet . vn(de) voert dat
daer toe behoert mit a(n)dere(n) gude(n) exe(m)ple(n) vn(de) leri(n)cge(n) .
<a.l.R.: . xi . > Hyr vor is iv in ryme(n) vntbunde(n)
<a.l.R. und v.a.H.: sic incipas . Dre maneer synt ein von dieser Hand eingetragenes Zeichen für einen Einschub befindet sich zwischen manere und va(n)> drie manere va(n) doetlike(n) sunde(n) .
dat beteke(n)t is bi de(n) dren dode(n)
de got in syner menscheit ver
weckede . Vn(de) de erste manier
van doetliken sunden is . als een mensche een
vollenkomen consent ofte volbort ghift . ene
doetlike sunde to doene . als he dat by brencge(n)
mach . so is rechtevoert de sunde doetlick vor
gode . al en doet he de daet der sunde nicht .
Wante got de kent alle herte(n) wal . vn(de) weet
wal wat wy dencken to doen . Vn(de) dusse su(n)
de wart ghetekent bi den dode(n) de(n) got erst
verweckede . als in den huse . lichtlike . mit
nicht vele woerden . Vn(de) hijr bi so sul ghi v(er)
staen . wa(n)neer een mensche ene doetlike
sunde doet bi quaden consente . vn(de) also la(n)
cge als he de daet der sunde nicht en begaet .
so is he vele bequemer weder to kiere(n) . vn(de)
<117r>
vele lichter ghewecket va(n) de(n) dode . da(n) of he de
sunde volkomelike ghedaen hadde . Wante
also vro als wi ene doetsunde begaen . so sy(n)
wi doet vor gode . Vn(de) hijr v(m)me also lancge
als wi de daet der sunde nicht begaen . so
heft vns got vele lichtliker verwecket . Wa(n)
te haestelike sendt he vns wal anxt yn . also
dat wi wal anxt van gode krighe(n) . vn(de) kiere(n)
weder . eer wi de daet der sunde begaen . Vn(de)
bichte(n) . vn(de) betere(n) vnse sunde . de wi bi quade(n)
co(n)sente begaen hebben . ¶ De ander mane
re van doetlike(n) sunden is . als een mensche
ene doetsunde mit der daet begaet . Vn(de) de
sunde is vele swarer dan de erste vorschre
uen . de men allene mit den co(n)sente begaet .
Vn(de) dar v(m)me wert se betekent mit de(n) dode(n)
den got verweckede vor der stat porten . wa(n)
te de dode was al wt den huse . vnde buten
der stat porten ghedraghe(n) . Vn(de) so is de me(n)
sche wt aller kerstenheit ghedraghen de
ene doetsunde mit den werke(n) vollenbre(n)c
get . Vn(de) de is vele swarer to bekiere(n) van
syner boesheit . Vn(de) hijr v(m)me sprack got
mit vollen woerden . daert vele lude hoer
den . vn(de) oeck syne apostele(n) hoerde(n) . do he de(n)
iu(n)ggelincg bute(n) der stat porte(n) verweckede .
<117v>
Adolescens . ego dico tibi . surge . Dat bedudet .
Ju(n)cgelincg . ick segge di . standt vp . Vn(de) dit be
tekent . als een mensche ene doetsunde mit
den werke(n) begaet . dat he nicht lichtlike al
lene bi em seluen . bi slichte(n) anxte wed(er)kiert .
Mer he behouet wal priesters . vn(de) and(er) gud(er)
gheestliker lude bede vnde predike(n) . de em wat
gudes seggen . nv schelden . nv smeke(n) . vp dat
he sick van sunde(n) moghe kieren . ¶ De derde
pu(n)t of manere van doetliken sunden is . Als
een mensche beghint to wonen in doetliken
sunde(n) . vnde went em mit allen dar to te
gheuen . als van der ene(n) sunde in de andere(n)
to gane . vnde werde(n) mit allen to lesten ver
hardet dar yn . so dat em du(n)cket . dat sunde
gheen sunde en sy . dat he also in sunde(n) woent .
ofte he dencket dattet eme ghener hande noet
en do . ofte dattet eme ander lude raden . Also
he sick let du(n)cken dat he bi noet sundighe(n)
moet . of in hate . of in nyde moet leuen . Vn(de)
dencken . Aldus brencget my mijn nabuer
of mijn euen kersten an . wat sunde hijr va(n)
schiet . de vallen vp em . ick moet my va(n) noet
weren . Och here got . wo sere desse dwalen .
wante wo luttick dencken desse . dat got
seluen dor synen p(ro)phete(n) moyses secht . als
<118r>
men in de(n) salter beschrift . Mea est vlcio et ego
retribua(m) eis in te(m)pore . ut labatur pes eoru(m) . Dit
is to verstane dat got secht . De wrake de is
mijn . vn(de) ick salt en lonen in der tijt v(er)middes
dat oere voet glide . Mer leider . wi willen ghe
menlike al suluen wreken . Vn(de) van dusser
materien sul ghi in den derden boke wal meer
beschreuen vinden . vn(de) oeck in dussen boke hijr
alst also bi komet . Vn(de) al hijr bi als vorschreue(n)
is . so blift so manich in doetliken sunden wo
nen . vn(de) maken em ener hande vnscholt . als
vorschreuen is . Mer of got de vnscholt also ne
men wil . dat sullen se wal bevinde(n) vor den or
del godes . Vn(de) wa(n)te desse mit allen aldus bly
uen in sunden wone(n) . so w(er)den desse gheliket de(n)
derden doden . de lazarus heet . den got wt den
graue verweckede . Vn(de) als ghi wal voer hebbe(n)
ghelesen . do got lazaru(m) verweckede . dat he do
vorschrickede . vn(de) wederstoet leet . vn(de) oeck bat .
vn(de) schreide puer trane(n) . vn(de) beteke(n)t dat vns
got bewijsen wolde syne pure menscheit vn(de)
gotheit . vn(de) oeck mede . dat se seer quaet syn
to bekieren . vn(de) to verweckene . de in doetlike(n)
sunden wonen . wante se gheestlike doet vn(de)
begrauen syn vor gode . ghelijck dat lazarus
lichamlike doet was vn(de) begrauen . Vn(de) wo
<118v>
men desse verwecke(n) sal . also dat se ghewaer
w(er)den dat se dwelen . so staet hijr voer i(n) rime
gheschreue(n) . dat se behouen drie punte(n) . Vn(de)
wat dessen nutte is . dat is voer in rime vnt
bunden . Vn(de) dat ander is dat seet behouen
dat se et also verw(er)uen dat dar gude lude
syn de vnsen here(n) got voer em bidden . dat oe
re quaetheit nicht vp em ghewroken en w(er)
de . mer dat em got rechte beka(n)tnisse gheue
eer se sterue(n) . Vn(de) va(n) dessen pu(n)te . dat guder lu
de ghebet de(n) sund(er) nutte is sal he rechte be
kantnisse krighe(n) . dar wil wi nv van spreke(n) .
vn(de) dat mit slichte(n) woerde(n) sond(er) rijm . wa(n)te
manighe lude lesen lieuer slichte schrift . da(n)
rijm . Vn(de) oeck vp dat men claerlike bedude(n)
mach . vn(de) vp dat ghi van beiden hijr vinden
moghen . so wil wi dit ander boeck . wente
to den derde(n) boke . mit slichte(n) woerde(n) volghe(n)
in den benedide(n) namen ihesus . Vn(de) als de
schrift hijr voer secht . so behoeuet een sund(er)
de in sunden wonet . int erste sunderlincge
drie punte(n) . sal he verwecket w(er)den . vn(de) ghe
wair w(er)den dat he dwalet . vp dat he nicht
in sunden v(er)smoert en bliue . Dat erste is .
dat em noed is dat he wederstoet lide . ghe
lijck als de schrift hijr voer in rime vntbu(n)-
<119r>
den heuet . Vn(de) dat and(er) is . dat he behouet
dat gude lude de vrende godes synt . truwe
like vor em bidden . vp dat got em ene rech
te bekantnisse gheue . Vn(de) dat derde is . vol
done vn(de) penitencie vor de sunden . vn(de) heet i(n)
der scrift satisfactio . vn(de) dar van wil wi hijr
na schriuen in behoerliker stede . Mer wo
dusse de behulpelike vor enen andere(n) bidde(n)
sal . ghedaen sal wesen . dar wil wi nv erst
wat van spreken . ¶ Dit is . wo de ghene
sal ghedaen wesen de behulpelike vor enen
anderen bidden sal . vn(de) voert wo wi bidde(n) sulle(n) .
Int erste . we behulpelick vor ene(n) andere(n) <a.r.R.: . xii . >
bidden sal . den is noed dat he te(n) my(n)ste(n)
buten doetliken sunden sy . vn(de) ghehelike vn
der den gheboden godes leue . Als ghi wal
dencken moghen . of een here enen knecht
hadde . vn(de) de knecht des here(n) willen nicht
en volghede . mer v(er)smade vn(de) v(er)sumede des
here(n) ghebode to holden . vn(de) were em vnghe
hoersam . vnde of dan de knecht den heren
vor enen andere(n) bede . de oeck den here(n) vnghe
hoersam were . vn(de) daghelix teghen den here(n)
misdede . wo moghelick weert . dat dusse h(er)e
syne(n) knecht horen solde . dat he em vor ene(n)
andere(n) bidden solde . de suluen mit em in
<119v>
vyantschap stunde . Hijr bi moghe ghi et merke(n) .
de vor enen andere(n) bidden sal . dat et noet is
dat he erst mit gode vorenighet sy . vn(de) syne
ghebode ghehelike holde . Wante de ghene de
vollenkomen de ghebode godes holden . de heb
ben de macht by gode vor ander lude to bidde(n) .
als se mit gode vorenighet synt . Wante men
lest . dat to den auentmale vp den witte(n) don
re dach dat cristus vor syne iu(n)cgere(n) bat an
synen vader . vn(de) nicht allene vor syne iu(n)cg(er)en .
mer oeck vor vns . vn(de) vor alle de ghene de na
komen sullen vn(de) syne ghebode holde(n) . Wante
men lest . dat he sprack to syne(n) vader in der
gotheit . Non pro hijs rogo tantu(m) . sed <gestr.: et> pro
eis qui credituri su(n)t per verbu(m) eor(um) in me :
ut omnes vnu(m) sint . sicut tu p(ate)r in me . et ego i(n)
te . (et cetera) . Dit is rechte to v(er)stane of he seghede .
Vader . ick en bidde di nicht allene aldus vele
vor dusse de nv myne iu(n)cgere synt . mer ick
bidde di oeck voert vor alle de ghene de vor
mids oeren woerden of lere . in my hijr na
maels ghelouen sullen . Nicht dat ghi et also
v(er)staen sullen . dat got ienighe noet hadde
an den vader in der gotheit to bidde(n) . wa(n)te
vader vn(de) sone een synt . mer vns to ener le
re . wa(n)neer wi syne ghebode holden . dat de
<120r>
sone an der gotheit sulue(n) vor vns biddet . vn(de)
vorsprake is . Wante cristus in der sulue(n) stede
seghede . Vt omnes vnu(m) sint . sicut tu p(ate)r in me .
et ego i(n) te : ut et ipsi in nobis vnu(m) sint . Ghelijc
of got seghede . Vermids dat alle menschen
een synt . also als du in my . vn(de) ick in dy . vnde
dat alle menschen also in vns een mote(n) sijn .
Oeck do got lazarus verweckede vten gra
ue . so lest men dat he sprack . Gracias tibi
ago d(omi)ne . (et cetera) . Ghelijck of he seghede . Vader
ick dancke di dattu my hoerst . dar bi ghi
merken moghen . dat cristus vn(de) sijn vader
in der gotheit een sijn . Dar v(m)me was he rech
te voert ghehoert . vns to enen exempel . Wil
wi van cristo ghehoert wesen wat wi bidde(n) .
so laet vns oeck dar to pinen . dat wi een
mit gode syn . in willen vn(de) in werken . vn(de)
syne ghebode mit vlyte holden . so sulle wy
haeste ghehoert w(er)den . wat wi mit vuricheit
bidden . so veer . als wi dat bidden dat vns
nutte sy . wante got sal vns vele meer gheue(n)
dan wi bidden ku(n)nen . Bi dussen vorschreue(n)
so moghe wi wal claerlike merken . de voer
enen andere(n) bidden sal dat een sunder is .
dattet noet is . dat he mit gode een sy . vnde
syne ghebode mit vlyte holde . Vn(de) dat sulker
<120v>
hilligher lude ghebede behulpelick de(n) sund(er) syn .
dar wil ick nv een exe(m)pel van schriue(n) <in HS: scriue(n); h ü.d.Z. ergänzt> to vnser
lere . ¶ Een schoen exempel va(n) nuttich(ei)t des ghebedes .
<a.l.R.: . xiii . > Men lest hijr va(n) gheschreue(n) in ene(n) boke
dat hetet . liber apu(m) . oeck so vint men
<a.l.R.: Exempel> in ener andere(n) stede wal so claer . Et was een
landes h(er)e de ene(n) arme(n) gheestlike(n) man bi sick
wonen hadde . Vn(de) den landes here(n) quamet in
den syn . dat he ouer meer ene la(n)cge bedevaert
doen wolde . Des ghencg he to dussen gheest
liken armen ma(n)ne . vn(de) bad en dat he gode
truwelike vor em bidden wolde de wile dat
he wt were . dat en got beschermen wolde
vor vngheval . Vn(de) dusse gheestlike ma(n) ant
worde vn(de) seghede . Here ghi weten wal dat
ick bin een arm man . vnde dar to so bin ic
kra(n)ck in den lichame . Mer willet also verwa
ren . dat my daghelikes wt iuwe(n) houe my
ne notroft w(er)de ghebracht van eten vn(de) van
drincken . so wille ick gherne alle daghe tru
welike vor iv bidden . Vn(de) dusse here seghede
he woldet doen . Vn(de) he beuoel dat ene(n) syne(n)
hogheste(n) knechte den he in syne(n) houe hadde .
dat he iu(m)mer alle daghe dussen armen ma(n)
ne gheue al syne notroft . wente he weder to
hues queme . Vn(de) dusse knecht seghede . he
<121r>
woldet gherne doen . Do dusse h(er)e vp de reyse
was . dusse knecht brochte dessen armen ma(n)
ne alle daghe volkomelike al dat he beho
uede . vijftien daghe lancg . Vn(de) dusse arme
man bad alle daghe truwelike vor dussen
here(n) . also dat dusse here kreech groten voer
spoet in syner reyse . vn(de) also la(n)cge ghencget
eme to willen dusse vijftien daghe lancg
do de arme man vor em bad . Na dessen vijf
tien daghen so v(er)gat dusse knecht dussen
armen man . vn(de) en brochte em nicht . also
dat dusse gheestlike man kranck woerdt
in den houede . also dat he vor de(n) here(n) nicht
bidden en mochte . Vn(de) rechte voert so ghencg
den here(n) dar he wanderde alle dincg en teghe(n) .
wa(n)te he v(er)loes lude vn(de) guet . vn(de) he woerdt
sieck vn(de) vngheuallich . vn(de) kreech so vele we
derstotes . dat he alle den wech doer . ku(m)mer
vn(de) armode leet . also dat he nouwe mitte(n)
liue weder to hues quam . Vn(de) rechte voert
do he to hues quam . so ghencg he to dusse(n)
armen ma(n)ne . vn(de) seghede . wo en heuestu <gestr.: n>
nicht truweliker vor my ghebeden . dat ick
aldus vele armode vn(de) wederstotes in desser
reyse gheleden hebbe . De arme man ant
worde vn(de) sprack . Here int erste do ghi wt
<121v>
wanderde do woert my myne notroft ghebracht
van eten vn(de) van drincken vijftien daghe <gestr.: l>
lancg . vn(de) de vijftien daghe bad ick truweli
ke vor iu . vn(de) dar na so wort . my so luttick
ghebracht . vn(de) somtijt verghete(n) mit alle(n) . also
dat my dat houet so ydel woert . dat ic nicht
vor iv bidden en mochte . Vn(de) rechte voert do
de h(er)e dat v(er)stont . do woert he dinckende . dat
em de eerste vijftien daghe la(n)cg . de wile dat
de arme man vor em ghebeden hadde . alle
dincg to willen ghencg . vn(de) wo dattet eme
na den vijftien daghen . in alle der reysen
nue guet gheschien was . Do ghencg dusse
to dessen knechte den he dussen arme(n) ma(n)
beuolen hadde . vn(de) beschalt en sere . vn(de) v(er)boet
em sijn lant . vn(de) gheboet rechte voert dat he
den pauwes sochte . vn(de) syne bicht teghe(n) em
dede . vn(de) he vnu(er)toghen em dat wed(er) seghede
wat penite(n)cie em de pauwes sette vor dusse
grote misdaet . Dusse knecht de toech to ro
me an den pauwes . vn(de) bichte syne misdaet .
vn(de) bad den pauwes . dat he eme rechte pe
nitencie setten wolde . vp dat he dar bi sines
heren hulde mochte weder krighen . vn(de) oeck
dat he et syne(n) here(n) weder seggen mochte wat
de rechte penitencie dar vor were . Vn(de) do de
<122r>
pawes dat hoerde . do sette he den knechte peni
tencie . dat he slichtes enen pe(n)nincg v(m)me godes
willen gheuen solde . vn(de) seghede . dat he daer
mede weder to synen heren toghe . Dusse
knecht woert seer blide . dat em de pawes dar
vor ghesat hadde nicht meer dan ene(n) pe(n)ni(n)cg
to gheuen . vn(de) dachte . he wolde gheerne duse(n)t
pe(n)nincge gheuen . vn(de) toech mit groter vroude
weder to syne(n) here(n) . vn(de) seghede em dat em de
pawes gheset hadde nicht meer vor rechte
penite(n)cie . dan enen pe(n)nincg v(m)me godes wille(n)
to gheuen . Vn(de) do de h(er)e dat v(er)stu(n)t . do vraghe
de he den knechte voert . wat pe(n)nincgs dat
dit wesen solde . of wo guet dat dusse pe(n)ni(n)cg
wesen solde . De knecht antworde vn(de) seghede
dat he dar nicht v(m)me ghedacht en hadde .
vn(de) oeck des nicht en wiste . Do sprack de here
to dussen knechte . also lief als di dijn lijf is .
so pijn di weder rechtevoert to den pauwes
to komen . vn(de) seghe dat ick et beghere to wete(n) .
wo groet . ofte wo guet dat dusse pe(n)ni(n)cg we
sen sal . De knecht toech weder an de(n) pawes .
vn(de) vraghede den pawes als em sijn here be
uolen hadde . wo groet vn(de) wo guet dat des
se pe(n)nincg wesen solde . Do antworde de
pawes . vnde seghede dussen knechte . de pen
<122v>
nincg dar du na vraghest . sal he rechtueerde
like vervullen dat ghebet enes gude(n) mensche(n)
de gode deent . so sal de pe(n)nincg also breet rech
te runt wesen . dat he alle de werlt bedecken
moghe . van den oesten to den westen . van
den zuden to den norden . also wijt als alle
de werlt is . Wante enes guden menschen
ghebet dat mach men gheneten vn(de) de bet
hebben also wijt als de werlt is vn(de) de he
mel bedecket . Hijr v(m)me so sal de pe(n)nincg al
dus breet wesen . sal he de rechte weerde
vervullen . Voert so sal he also dicke wesen
van den aller fijnsten golde . dat de pe(n)ni(n)cg
vpgaen mach van der eerden in den hoghes
ten throne des hemels . dar got in syner glo
rie sit . Wante rede war bi . wa(n)te enes gude(n)
menschen ghebet stighet vp van der eerde(n)
in den ouersten throne des hemels dar got
suluen is in syner glorien . Nu ga heen wed(er)
to dinen heren . vn(de) seghe em weder dat ick
di dit gheantwort hebbe . De knecht woert
seer bedrouet do he dit hoerde . vn(de) ghencg
weder v(m)me to syne(n) here(n) . vn(de) seghede synen
here(n) wat eme de pawes gheantwort had
de . vn(de) wo groet . vnde wo guet dat dusse
pe(n)nincg wesen solde . vn(de) bat ghenade an
<123r>
syne(n) here(n) . wa(n)te he ghene macht hadde de(n) pe(n)
nincg to betalen vor alsulke misdaet als he
mit rechte misdaen hadde . ¶ By dussen voer
schreuen exempel . so mach men wal claer
like merken . wo guet . vn(de) wo nutte . elken
sundighen menschen . enes gude(n) mensche(n)
ghebet is . vn(de) wo nutte elken sundighen me(n)
schen is de der werlt volghen . dat se doch
hebben gude lude de gode denen . de truwe
like vor em bidden . vp dat got oere quade
sunde nicht mit haeste vp em en wreke .
vn(de) in oere(n) sunde(n) se hijr nicht v(er)derue(n) en late .
¶ Dit is . van nutticheit des ghebedes . vn(de) i(n) wat
maniere(n) dat men bidde(n) sal . vn(de) wa(n)neer dat
ghebet ghehoert wert of nicht dat wi bidde(n) .
vn(de) wat de hillighen hijr van seggen .
Als ghi hijr voer in dussen exempel <a.r.R.: . xiiii . >
wal ghehoert hebben . de vor ene(n) sun
der bidden sal . de behouet dat he bute(n) houet
sunde(n) sy . Wante dauid in den salter spreket .
Jniq(ui)tate(m) si aspexi in corde meo . no(n) exaudiet
dominus . Jst dat ick de boesheit see in my
nen herten . de h(er)e sal my nicht horen . Vnde
oeck secht su(n)te ioha(n)nes in synen ewa(n)gelio .
Scimus . quia deus peccatores non exaudit .
Wi weten dat wal . dat got de sunders
<123v>
nicht en hoert . Wa(n)te de wise salomon secht
openbaerlike . Qui obstruit aure(m) sua(m) ne au
diat lege(m) . oracio eius erit execrabilis . We sy
ne oren stoppet dat he de ee nicht en hore .
sijn ghebet sal w(er)den v(er)maledijt . ofte v(er)smaet .
Vn(de) also als des sunders ghebet vnbequeme
is . also bequeme vn(de) nutte is enes guden
menschen ghebet dar teghen . Wante got
suluen in synen ewa(n)gelio secht . Petite et
accipietis . Biddet vn(de) ghi sullen vntfancge(n) .
Oeck secht got vp ene ander stede to syne(n)
iu(n)cgeren . Quicq(ui)d pecieritis patre(m) in no(m)i(n)e
meo . credite et dabitur vobis . Wat ghi my
nen vader biddet in mynen namen . ghe
louet des vn(de) et sal iv ghegheue(n) w(er)den . Vnde
al dit vorschreuen sprack got to syne(n) iu(n)cgere(n) .
vn(de) de syne ghebode helden . of holden sullen
to den einde der werlt . wante he et nicht en
seghede to den ghemenen volke . als de ewa(n)
gelisten beschriue(n) . Vn(de) hijr bi so moghe ghi
wal merken . wat gude lude bidde(n) de de ghe
bode godes holden . dat en got des nicht en
weighert . so veer als se bidden dat nutte
vn(de) salich is . vn(de) wa(n)neer een guet mensche
so bidt vn(de) <gestr.: vp dat> he stantaftich in syner
bede bliuet . so sal em got dat sulue gheue(n)
<124r>
dat he biddet . al en ghift em got dat rechte
voert nicht . ofte got sal em gheue(n) een ander
dat veel beter is . dan dat ghene dat he biddet .
wante de hillighe schrift claerlike secht . Mul
tu(m) valet deprecacio iusti assidua . Seer vele so
helpet dat stedich ghebet des rechtueerdighe(n)
menschen . Wa(n)te su(n)t bernhard de secht claer
like ouer een boeck dat heet cantica ca(n)ticor(um)
vn(de) ludet aldus . Credimus a(n)gelos sa(n)c(t)os astare
orantib(us) . (et cetera) . Wi ghelouen dat de hillighen
encgele(n) staen bi de ghenen de rechtueerdich
bidden . vn(de) dat ghebet . vn(de) des menschen be
gheerten gode offeren . so veer als de encgele(n)
seen den menschen sonder toern ofte ienighe
bedroefnisse . sijn herte puer vprichte(n) to gode .
Ysidorus secht in enen boke . We vele of ste
des bi gode wesen wil . de sal gode stedelikes
bidden . wante wa(n)neer wi gode truwelike
bidden . so spreke(n) wi mit gode : of wi sullen
stedelike wat gudes lesen . wante wanneer
wi wat gudes lesen . so spreket got mit vns .
Aldus secht de grote lerer ysidorus vorschreue(n) <in HS: vorscreue(n); h ü.d.Z. ergänzt> .
Sunderlincge van al dussen ghebede dat vor
schreue(n) staet . so is dit de menincge vnde de
syn dar van . Na den dat got sulue(n) an syne(n)
vader badt do he lazarus verweckede . al en
<124v>
was et em gheen noet . mer vns to ene(n) exem
pel . Hijr bi so mene ick . dattet nutte is alle(n)
sundere(n) de in doetsunde(n) wonen . v(m)me dat se
lazarus gheliken . de vier daghe begraue(n) was .
dat doch hebben gude lude de de ghebode go
des holden vn(de) gode dienen . de truwelike
vor se bidden dat se got in oeren sunden
nicht v(er)dampen late . vn(de) em got rechte be
beka(n)tnisse <sic> gheue eer se steruen sullen . So
is dit dan de ander pu(n)t . dat is guder lude
bede . dat den sunder de in doetsunde(n) woent
noet vn(de) orbaerlick is . sal he van sunden v(er)
wecket w(er)de(n) . ¶ Dit is . wo dat ellick sundich
mensche oeck sal mede bidde(n) . vn(de) almisse gheue(n) .
vn(de) and(er) gude w(er)ke doen . vn(de) hijr va(n) een schoen exe(m)pel .
<a.l.R.: . xv . > De derde pu(n)t is sul wi van sunden v(er)
wecket werden . dat is . dat wi oeck
sullen mit almissen suluen mede wat gu
des doen . als almissen to gheuen . to beden .
vn(de) dat woert godes . vn(de) v(er)mani(n)cge to hoere(n) .
vn(de) andere gude werke to doen . vnde oeck
ander lude gude werke vn(de) doechde lief to
hebben . vn(de) na vnsen v(er)moghe(n) pyne(n) na to
volghen . wante al synt dar gude lude de
vor vns bidden . nochta(n)t so is et vns noet
dat wi seluen alleweeghe guet doen . vn(de)
<125r>
oeck mede bidden . Hijr van sulle ghi een
exempel hoeren . ¶ Men lest in enen boke <a.r.R.: Exempel>
dat hetet vitaspatru(m) . wo dat een hillich
vader in der woestenye sat in ener cluse .
vn(de) bi desser cluse so plach vake de richt(er)
van den lande to riden vn(de) to iaghe(n) . Vn(de)
desse richt(er) was een iu(n)cg man vol va(n) d(er)
werlt . nochtan so hadde he dessen vader
lief . vn(de) plach altoes als he daer voer bi
reet . dessen hillighe(n) vader an to spreken
vn(de) bat en vn(de) seghede . lieue vader bidde
vor my . Desse vader seghede he wolde
dat gheerne doen . vn(de) he bat vake vor de(n)
richter dat em got rechte bekantnisse
gheue(n) wolde . Des so bleef allike wal des
se richter allike wal quaet . Vn(de) do desse
vader dat v(er)nam . echter vp ene and(er) tijt
do desse richter daer vor bi riden solde .
do vullede desse hillighe vader enen sack
mit zande vnde sette den bi sick . vnde do
desse richt(er) daer quam . do bat he echter
dessen hillighen vad(er) dat he vor em bidde(n)
den wolde . Do sprack desse hillighe vad(er)
to dessen richt(er) vnde seghede . kum help
my dessen sack vp myne scholdere(n) boren .
De richt(er) sprack . seer gheerne . Vn(de) de richt(er)
<125v>
tasten den sack an vn(de) begu(n)de to boren . vn(de)
do de richt(er) vpboerde . do druckede desse vad(er)
den sack neder . vn(de) dit gheschach eenwerf .
anderwerf . vn(de) derdewerf . also wat desse
richt(er) vpboerde . dat druckede desse vader
wed(er) neder . Noch sprack desse vad(er) to den
richt(er) . wo en boerstu dessen sack nicht vp .
De richt(er) sprack . wo solde ick dessen sware(n)
sack sunder iuwe hulpe . vn(de) teghen iuwe(n)
willen vpboren . wa(n)te als ick vpbore so
drucke ghi ned(er) . hulpe ghi my boren . wy
wolden en wal vpkrighen . Vn(de) do de vad(er)
dat hoerde . do sprack he . weerlike du se
ghest waer . Vnde aldus so is et in gheli
ken voghe . Du biddest my vake dat ick
vor di bidden sal . vn(de) dat hebbe ick ghe
daen . wa(n)te vake heb ick gode vor di ghe
beden . vn(de) wat ick vpbidde . dar arbeidestu
al en teghen . wa(n)te du bliuest al in dine(n)
olden leuen vn(de) in diner olden ydelheit .
vn(de) en doest my ghene hulpe . help my to
bidden vn(de) do wat gudes . so sal vnse ghe
bet vpgheboert w(er)den vn(de) ghehoert w(er)den
va(n) gode . Vn(de) do de richt(er) dat hoerde . do
woert he van enby(n)nen beroert . vn(de) liet
sijn quaet leuen af . vn(de) bat ghenade va(n)
<126r>
vnsen lieue(n) here(n) gode . vn(de) starf een hillich
mensche . ¶ Hijr bi so moghe ghi merken .
wo dat et noet is dat he oeck selue(n) mede
bidde de in sunde(n) wonet . vn(de) altoes wat gu
des doe . al wiste he oeck verwaer dat he
ewich v(er)domet solde wesen . nochtan so en
solde he dar v(m)me <in HS: dar v(m)me a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> nicht laten allike wal guet to
doen na al synen v(er)moghe(n) . wa(n)te also als
gheen quaet werck blift vnghepinicht . al
so en blift oeck gheen guet werck vnghe
loent . als su(n)te gregorius secht in syne(n) morael .
¶ Dit is . waer to dat de gude werke(n) den
sundighe(n) mensche helpen al is he in sun
den . sijn se doetlick ofte daghelick .
Daer staet gheschreuen in ene(n) boke <a.r.R.: . xvi . >
dat hetet sensatus . dat de gude w(er)
ke de men doet in doetlike(n) sunden . helpet
in vijf maniere(n) . Dat ijrste is . dat he to
den iu(n)cgesten daghe voel ghenadichliker
sal gheordelt w(er)den als he verdomet wert
dan een ander de nicht so voel gudes ghe
daen en heuet . Vn(de) hijr bi so mach men
merken . dat se nicht allike grote pyne
in der helle(n) krighen . wante daer wart
de ene v(er)domet v(m)me ene doetsunde . vn(de)
de ander wart v(er)domet v(m)me dusent doet
<126v>
like sunde . vn(de) solden desse twe ghelike
pyne liden in der hellen . dat en weer
nicht wal moghelick . Mer doch de my(n)s
te pyne d(er) helle(n) de de mensche hijr v(er)dient
myt ener doetsunde . de is grot(er) dan alle
de pyne der ganser werlt de men bedenc
ken mach . Dat and(er) is . dat em got ghift
eerdesche rijcheit . werltsche eere . ofte ghe
suntheit des liues . lancge to leuen . ofte a(n)
der voerspoet in dessen leuen . wante se
dat ewighe rike daer nicht mede v(er)diene(n)
en moghen . oeck wo veel gudes dat se
doen . et en sy dat se eerst bijchten als
dar to behoert . vn(de) de doetlike sunde la
ten . Vn(de) hijr v(m)me wa(n)te se mit gude(n) w(er)ke(n)
i(n) doetsunde(n) dat ewighe rike nicht v(er)die
nen en moghen . so ghift em got willen
vn(de) voertgancg hijr in dessen leuene daer
voer . wante got ghene gude werke wil
vnghelonet laten . Dat derde vn(de) vere
wech dat beste . dat se got vake sparet
in oeren sunden . also dat en got wal
ghift rechte bekantnisse eer se sterue(n) . al
so dat se de sunde laten vn(de) bijchte(n) vnde
betere(n) . vn(de) hoeden sick voertmeer va(n) doet
liken sunden . Dat vierde . dat de guede
<127r>
w(er)ke(n) oeck ene(n) mensche(n) to hulpe komen . als
dat he dar bi ghewonet wert to guden w(er)
ken . vn(de) als he de quade sunde(n) let . dat he da(n)
daer bi ghewoen is guet to done . Dat vijf
te is . dat de viant also grote macht nicht
en heuet auer den ghenen de in doetliken
sunden allike wal gude werke doen vnde
rechtu(er)dich . vn(de) barmhartich syn . ghelijck
dat de viant heuet auer de ghene de nu(m)m(er)
ofte selden guet doen vn(de) v(m)mer in quaetheit
voertuare(n) . Bi dessen vijf pu(n)ten de hijr vor
schreue(n) staen so komen vns de gude werke
in doetlike(n) sunden to bate als vorschreuen
steet . Mer welken pu(n)t van den viue(n) dat
vns got v(er)lenen wil vn(de) vns mede lonen .
dat is vns vnkundich . Hijr v(m)me so laet
vns v(m)mer na al vnser macht pyne(n) guet
to doene . oeck in wo quaden sunde(n) dat wi
begrepen sijn . vp dat wi v(m)mer den derden
pu(n)t dar bi v(er)krighen . dat is rechte beka(n)t
nisse vor vnsen sterue(n) . dat gu(n)ne vns got .
Amen . ¶ Dit is . van den scheker de to der
rechtere(n) syden vnses here(n) ihesu cristi an den
cruce hiencg . vn(de) is apocriphu(m) . vn(de) nicht dat eua(n)geliu(m) .
Men lest wal claerlike in enen boke <a.r.R.: . xvii . >
mer dat is apocriphu(m) . Vp de tijt do
<127v>
ihesus mit marien vn(de) ioseph in egipten
vloe v(m)me den anxt va(n) herodes . Do queme(n)
se in ene woestenye dar boese moerders
woende(n) . Vn(de) do desse moerders saghe(n) dat
ioseph mit marien al daer qua(m) leiden . do
spruncge(n) se vp vn(de) wolden ioseph vn(de) ma
rien berouet hebben ofte ghemoerdet als
se pleghen to done . Vn(de) also als men lest . so
was daer de scheker mede de an den cruce
hiencg bi der recht(er) ha(n)t vnses here(n) . vn(de) was
gheheite(n) dismas . Vn(de) do desse scheker ma
riam vn(de) ihesu(m) ansach . do sprack he to ha(n)t
to syne(n) ghesellen . Seet desse moder is so
wunderlike soete vn(de) mynlick . vnde dat
kynt noch voel mynliker . dat dat moghe
lick were dat got seluen van ener moder
mochte gheboren werden . my solde du(n)cke(n)
dat eme desse gheliken solde . Hijr v(m)me eer
ick dat lede . dat men desser moder . ofte
dessen kinde quaet dede . daer wolde ick
eer selue(n) vor sterue(n) . Also lief als elke(n) sijn
lijf is . wat iuwer is de sla sijn ha(n)t hijr af .
vn(de) aldus so liete(n) se maria(m) mit ihesu(m) wan
deren vnghehindert . Vn(de) dit menen somi
ghe dat de sake een deel was dat got de(n)
scheker alsulke beka(n)tnisse gaf an den cruce .
<128r>
<am oberen Blattrand: si no paucisi [...] s(an)c(tus) augustin(us) de elemosina ali . Jnt(er) <gestr.: o(mn)ia> op(er)a misericore d[...] nullum maius est . q(uam) cu(m) corde dimittim(us) q(uo)d in no q(ui)sq(ue) peccauit>
als dat he got bekande an den cruce vn(de) sprack .
H(er)e wil myner ghedencke(n) als du komest in
dijn rike . vn(de) verwarf dar mede dat he de
eerste solde wesen de myt gode in dat pa
radijs komen solde . Hijr bi mach men oeck
merken wo nutte et is altoes guet to done .
¶ Dit is van gheestliker almissen . vn(de) een
schoen exempel . wo nutte dat et is dat wi
v(m)me godes wille(n) v(er)gheue(n) dat vns misdaen is .
Su(n)te augustinus secht dat dar ma <a.r.R.: . xviii . >
nigherhande maneer is va(n) almisse(n) .
Doch machmen se noemen in twen . dat
is gheestlike almisse . vn(de) lijflike almisse .
vn(de) beide synt se <in HS: se ü.d.Z. ergänzt> seer nutte . Lijcha(m)like almis
sen . dat is arme(n) lude(n) . vn(de) to hillighe(n) stede(n)
tijtlick guet to gheuen . Gheestlike almisse
is noch hogher . dat syn de w(er)ke der barm
harticheit . dat is de misdaet to v(er)gheuen .
vor de viande to bidden . de dwasen to le
ren . Vn(de) sund(er)lincge . al dat yema(n)t misdaen
mach w(er)den . dat he dat gheerne v(er)gheue
mit helen harten v(m)me godes willen . daer
sul ghi eerst een exempel van hoeren to
godes eren . vn(de) to iuwer nutticheit .
¶ Men lest van twen ridders de broders
weren na den vleesche . vn(de) de malck ander <a.r.R.: . Exempel . >
<128v>
sund(er)lincge seer liefhadden also dat eer
gheen en <in HS: en ü.d.Z. ergänzt> wolde wijf nemen vp dat se nicht
ghescheden en worden mer v(m)mer to same(n)
bleuen . Des qua(m) vp ene tijt dat de ene rid
dere reet iaghen vn(de) hadde vaste ghelt bi
em . also dat sijn knecht dat v(er)nam . vnde
qua(m) bi rade des viandes vn(de) sloech dessen
ridd(er) doet . vn(de) nam dat guet dat desse rid
der bi sick hadde . vn(de) reet mit den peerde(n)
veer in een ander lant dar he <in HS: he a.l.R. ergänzt und hier eingefügt> vnbekant vn(de)
velich was . Vn(de) do de ander ridder dat v(er)
nam . dat sijn lieue brod(er) aldus iamerlike
ghemordet was . do schreide he vn(de) hielt
sick also qualike dat en niema(n)t en kunde
troesten . vn(de) he en mochte in lancger tijt
eten of drincken van groten yamer vn(de)
rouwen den he dreef vm synen broder .
Daer na do de knecht de dit ghedaen had
de sick bedachte . wo iamerlike dat he des
sen guden ridder aldus ghemoerdet hadde
buten syne scholt . do woert em also we to
mode . vn(de) et berouwede em also seer . dat
em duchte dat em alle de werlt to encge
were . vn(de) dachte to lesten in em seluen .
Sich du heuest got verwrocht . vnde alle di
ne vriende v(er)toernt . wat salstu lancger be
<129r>
leuen . Vn(de) dachte . du wilst gaen to dessen
ridder den du synen broder af ghemoert he
uest . vn(de) bidden an em ghenade . vn(de) en mach
et nicht anders . dat he di dan neme vn(de)
do di dijn recht als men enen moerdener
schuldich is to done . vp dat dijn siele v(m)
mer beholden bliue . Nu hoert wund(er) . Des
se knecht ghincg heen al vnu(er)toghe(n) vn(de) qua(m)
weder in des ridders lant vorschreue(n) vp de(n)
witten donredach . vn(de) dachte . morghe(n) vroe
voer daghe so sal desse ridder to der kerken
gaen als he plach . vn(de) dan so wilstu di em
openbaren . vn(de) des he di dan gu(n)nen wil .
dat machstu nemen . Des guden vryda
ghes vor daghe als desse ridder to der ker
ken solde gaen . so lach desse knecht in syne(n)
weghe vn(de) riep lude . Ghenadighe here wes
myner barmhartich . De ridder antworde .
Wee bistu de aldus ghenade biddest . De
knecht sprack . Jck bin de ghene de dinen lie
uen broder so iamerlike hebbe ghemoerdet
buten syne scholt . Nu wes myner ghenedich
v(m)me des ghenen willen de hude vor vns
allen in den cruce hiencg . Vn(de) also vroe als
de ridder dat hoerde . do qua(m) he mit beiden
handen vn(de) greep den knecht v(m)me den hals
<129v>
vn(de) kusscheden vor syne(n) mont . vn(de) boerde en
vp mit grot(er) lieue . vn(de) sprack . Och lieue wt
uerkorene vrient . v(m)me des goenen willen
de hude vor vns an den cruce hiencg . so ver
gheue ick dy dit puerlike alheel wattu te
ghen my misdaen heuest . al weert oeck ve
le meer . vn(de) ick gheue dy myne tafelen . vn(de)
en wil nu(m)mer meer ghedencke(n) wattu te
ghen my misdaen heues . mer ick wil dy
vrientliker wesen dan ick dy ye to voeren
was . Desse knecht wort v(er)blydet . vn(de) danc
kede den ridder sere . Vn(de) desse ridder ghincg
to der kerken . vn(de) desse knecht volghede em
na . Vn(de) do desse ridder to der kerken quam
vn(de) in den hillighe(n) ampte also veer quam
dat de priest(er) dat crucifix neder leghede .
vn(de) de lude komen solden vn(de) dat hillighe
cruce kussen <in HS: kussen aus kusschen korrigiert> . als noch ghewoenlick is
in der hillighen kerken . Vn(de) als do de ridd(er)
vorschreuen . vp synen knyen quam to de(n)
hillighe(n) cruce vn(de) solde syne voete kussen .
so hoef sick dat beelde van den cruce neder .
vn(de) greep den ridder mit beiden arme(n) vm
den hals vn(de) sprack . Du en salst nicht my
ne voete kussen <in HS: kussen aus kusschen korrigiert> . wa(n)te du heuest huden
den knecht desse grote misdaet vergheue(n)
<130r>
dar du my also denclike(n) an ghedaen heuest
dat ick di alle dine sunde v(er)gheue . Vn(de) rech
teuoert do de ridder dit hoerde do sprack
he mede . Och lieue h(er)e so bidde ick di . wes
doch dessen armen knechte ghenedich . Vn(de)
to ha(n)t sprack got weder to den ridder . Salich
so bistu . dattu nv mede biddest vor dessen
knecht de dy so voel misdaen heuet . Hijr
v(m)me so sette dy dar to . du salst by(n)nen vier
daghen mit den knechte to samen bi my
wesen in den ewighen rike . Vn(de) desse ridd(er)
vn(de) desse knecht de deden beide oer bicht . vn(de)
bereiden sick to steruen . vn(de) storuen beyde
mit groter begheerten vn(de) vroude(n) . vnde que
men in dat ewighe leuen . als got den rid
dere ghesecht hadde . got sy ghebenediet .
Amen . ¶ Och lieue(n) wtu(er)koren vriende vn(de)
menschen alle de ghene de dit horen ofte
lesen . nv wilt doch dit grote mirakel an
dencken . want dit grote teiken is nicht
allene van dessen ridder vorschreue(n) ghe
schien . mer vns allen to ener lere . wo gro
te almissen . vn(de) wo danclike wi gode doen
als wi rundelike dat gheerne vm synen
willen v(er)gheuen dat vns misdaen is . wa(n)
te wi sullen alle daghe in vnsen pater
<130v>
noster bidden . Et dimitte nobis debita n(ost)ra
sicut et nos dimittim(us) debitoribus n(ost)ris .
Dat is . Here v(er)ghif vns vnse misdaet
ghelijck dat v(er)gheuen den ghenen de te
ghen vns misdoet of misdaen hebben .
Wante wolde wi vnsen toren vn(de) alle
dincg mit so vryen vn(de) helen harten ver
gheuen v(m)me godes willen als desse vor
schreuen ridder dede . des wil ick vryelike
ghelouen . alle dat dessen ridder schach . dat
solde vns <in HS: s hochgestellt> ghescheen lijchamlike ofte gheest
like . wante got de en is gheen wtnemer
der parsonen . als su(n)te peter claerlike schrift <in HS: scrift; h ü.d.Z. ergänzt> .
Mer men vynt wal lude de wal seggen .
Jck wilt v(m)me godes wille v(er)gheuen . vnde
dencken wal dat se dar gheen quaet v(m)me
doen en willen . dat nochtan beter dan
een quader is of se nicht mit allen v(er)ghe
uen . vn(de) desse dencken wal . ick en wil my
nen vyanden gheen quaet doen . na den
dat ick et v(m)me godes willen vergheuen
hebbe . ofte na den dat ick mit em ghe
zoent bin . mer want he my so sere ghe
moyet vn(de) misdaen heuet . so wil ick en
schuwen . wa(n)te ick en mach dat v(m)mer
int eerste nicht hebben dat ick eme vrient
<131r>
schap bewise ofte guet do . mer ick en laten
bliuen dat he is . Seet lieuen vriende wo
veer dat desse den ridd(er)e vorschreuen synt .
de den knecht rechteuoert syne tafele(n) gaf .
vn(de) kusschede en . vn(de) seghede . he wolde(n) vrient
liker wesen dan he ye to voren was . Wa(n)
te wa(n)neer wi vnsen vyanden ghene vru(n)t
schap ku(n)nen doen . ofte willen . wat is dat
anders dan wi vns ordelen . als wi bidde(n)
dat vns got vnse misdaet v(er)gheue . Dat
vns got mit vnses selues w(er)ken mach ant
worden . vn(de) segge(n) . Sich ick wil di dyne mis
daet v(er)gheuen . mer ick wil di late(n) blyue(n)
vor dattu bist . wil di de vyant quaet
doen daer sich seluen to . ick en wil di helpen
noch hinderen . ghelijck dattu dynen euenen
kersten ghedaen heuest . wa(n)te also hefstu de(n)
ghenen ghedaen de teghen dy misdaen heb
ben . Hijr bi lieuen vrunde alle de ghene de
dit lesen ofte horen . de v(er)gheuen vryelike
mit al oeren harten vm godes willen alle
de misdaet de em misdaen is . vn(de) bewise
daer na synen vyanden vrientschap vnde
my(n)ne . vp dat vns got vnse misdaet v(er)ghe
ue . vn(de) daer na mynlike vns to em in sijn
ewighe rike neme . Amen . ¶ Dit is van
<131v>
lijchamliker almissen . vn(de) een schoen exe(m)pel
wo lieue dat wi gode doen als wi arme lude liefhebbe(n) vn(de) guet doen . <in HS: lude - doen . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: Exemplu(m)> Men lest
<a.l.R.: . xix . > va(n) enen bisscope de gheerne almisse(n)
gaf armen luden vn(de) vake my(n)ne bewisede .
Des so qua(m) he vp ene tijt riden . vn(de) em qua(m)
een arm mensche in syne ghemoete de seer
malatisch was . de nese was em bi na al
af v(er)rottet <in HS: v(er)rotet; t ü.d.Z. ergänzt> va(n) recht(er) malatischeit . Des bat
desse arme man den bisscope vm ene almis
se . des so qua(m) de bisscop vn(de) wolde em <in HS: em ü.d.Z. ergänzt> ghelt ghe
uen . neen sprack desse arme mensche . wol
tu my my(n)ne bewisen . so sitte va(n) den peerde <in HS: perde; e ü.d.Z. ergänzt>
vn(de) make my myne nesen schone <a.l.R. und v.a.H. und hier eingefügt: de my myt blode vn(de) vnreynich(ei)t seer beslagen ys> . Desse bis
scop sat van den perde vn(de) seghede . he wol
det gheerne doen . Vn(de) nam synen mantel
vn(de) wolde em syne nesen veghen <in HS: veghen v.a.H. durchgestrichen; reynige(n) ü.d.Z. ergänzt> . vn(de) de nese
was em so sere v(er)rottet vn(de) so lelick va(n) etter
vn(de) van blode . dattet em to der nesen wt
hiencg . also <in HS: dattet - also v.a.H. gestrichen> dat he seghede to den bisscope .
Och desse nese is my so seer . ick en mach des
nicht liden dattu se mit diner ma(n)tele rey
ne makest . <v.a.H.: Do nam de biscopp weke doke
vn(de) water vn(de) beddede em de nase vn(de) de se
richeit . mer want dat bloet nicht volgen
wolde so schickede <in HS: schicke; de u.d.Z. ergänzt> he syne(n) mu(n)t by de seeren>
<132r>
vn(de) wolde <in HS: wolde ü.d.Z. ergänzt> dat bloet wt der nesen <in HS: wt der nesen v.a.H. geschwärzt> sughen . vn(de) to ha(n)t
so viel den bisscope een durbar steen in syne(n)
mont . vn(de) he wart des armen mensche(n) quijt
vn(de) en sach es nicht lancger vp de tijt . wa(n)te
et was got selue(n) . vn(de) he behielt den durba
ren steen . de so edel vn(de) kostel was dat en
niemant v(er)ghelden en kunde . Hijr v(m)me
so moghe ghi gheerne den arme(n) my(n)ne
bewisen . ¶ Een schoen exempel dat ghe
schien is in korte(n) iare(n) va(n) almisse(n) . vn(de) den arme(n) to diene(n) . <in HS: to diene(n) u.d.Z. ergänzt>
Daer was een groet rike man <a.r.R.: . xx . >
to vtrecht de gode diende vn(de) de ar
me(n) lude liefhadde . also dat he den arme(n)
sieken gaf een schoen huus in to wonen .
Vn(de) oeck so plach desse rike man den ar
men sieken seluen to dienen vn(de) oere vn
reinicheit van en to dreghen . nochta(n) dat
he oeck subtijl va(n) naturen was . Vn(de) als
he dan dessen dreck vn(de) vnreynicheit roeck
so begunde he to koren vnde spygen . also
dat de krancke natuer den stanck nicht
v(er)draghen en mochte . vn(de) dit gheschach
vaken alle daghe . Also dat he quam to
lesten mit enen harden mode vn(de) nam
den dreck vn(de) de pisse to samen in ene ka
nne vn(de) leghede syne ha(n)t boue(n) vp de ka(n)ne
<132v>
vnde schudde de ka(n)ne vp vn(de) neder . also dat de
dreck vn(de) pisse euen dicke woert . vnde sprack
mit enen harden mode to em seluen . alse to
synes selues vleesche . Sich du vule vleesch
du en machst dit nicht liden dat ick my
nen got vn(de) myne(n) schepper diene . vnde du
en wilst de lucht van dessen drecke nicht
v(er)draghen noch ruken . sich wilstu en nicht
rucken . nv salstu en smaken . al soldestu dar
an bersten . vn(de) mitten so sette he de ka(n)ne
an den mont . dar beide dreck vn(de) pisse y(n)
ne was . vn(de) he dra(n)ck . vn(de) rechteuoert do
was et alre beste wijn den men in alle
der werlt solde hebben ghevu(n)den . Vnde
rechteuoert do he dat smakede . do viel he
neder vp syne knyen vn(de) woert seer schrei
ende . vnde da(n)ckede gode sunderli(n)cge sere
vor dat grote mirakel dat em got ghe
daen hadde . vn(de) behelt dessen wijn hei
melike bi em . vn(de) he en woldet nieman
de seggen de leuede . dan alleen syne(n) bicht
vader . Vn(de) dit v(er)tellede my een reecklick
eerbar man de do sijn knecht was do dit
gheschach . got sy ghelouet . ¶ Een schoen
mirakel dat gheschach do konincg kar
lo vor dat ordel godes quam .
<133r>
Men lest in der legende(n) van koni(n)cg <a.r.R.: . xxi . >
kaerle . Vp de tijt do he sterue(n) sol
de . do quam de vyant wanderen vor ene
cluse dar een hillich eensedel y(n)ne was . Vn(de)
do de eensedel den viant sach . do seghede
he to den vyande . waer wilstu vyant heen .
De vyant antworde vn(de) seghede . Jck wil
hen to koni(n)cg kaerle . to syner wtuaert .
wa(n)te he sal nv steruen . vn(de) ick mene dat
wi syne siel hebben sullen . De eensedel
sprack . pyne di heen to komen . vn(de) ick beue
le di van godes weghen . also vro als du
dat ordel v(er)nomen heuest waer sijn siele
bliuen sal . dattu dan rechteuoert hijr we
der to my komes vn(de) my dat seggest wo
dar gheuaren sy of nicht . De vya(n)t sprack
he solde dat doen . al dede he dat al vnda(n)x .
wa(n)te desse eensedel was so hillich va(n) leue(n) .
dat des de vyant nicht laten en mochte .
wat eme de eensedel beuoel . De vyant
toech heen . vn(de) was so lancge bi konincg
kaerle wente he ghestorue(n) was . vn(de) gheor
delt was van gode . vn(de) to ha(n)t dar na so
toech de vyant weder v(m)me to dessen een
sedel als em beuolen was . Vn(de) do desse
eensedel den vya(n)t sach . do vraghede he de(n)
<133v>
vyant wo syne reyse gheweset hadde . De vy
ant antworde dat syne reyse vuel vn(de) quaet
gheweset hadde . De eensedel sprack . wo ko
met dat bi . segge my . waer is koni(n)cg kaerls
siele ghebleuen . De vya(n)t sprack . se is mit
gode . De eensedel sprack . Jck beuele di dat
tu my de rechte waerheit seggest wat daer
ghescheen is vor den ordel godes vp desse
tijt . De vya(n)t sprack . ick salt doen . al do ick
et node . Wy waren vor dat ordel godes
bi konincg kaerls siele . vn(de) do hadde(n) wy
al syne sunde vn(de) boese werke vergadert
vn(de) leghede(n) de to samen in ene weechscha
le . Do quam sijn encgel vn(de) leghede syne
gude werke(n) in de ander weechschale . vn(de)
do men dit woech . do weren syne boese
werke(n) . dat vnse deel was . voel meer . vn(de)
alto voel swarer . dan syne gude werken .
also dat vnse schale neder ghencg . vnde
de ander dar syne gude werke(n) y(n)ne we
ren . de ghencg vp in de lucht . vn(de) do wy
dat seghen . do meende wi plat wi solde(n)
rechteuoert de siele hebben . vn(de) meenden
vnsen willen dar mede to done . vnde
al to ha(n)t eer wy et wisten so qua(m) ghin
der een man al sonder houet . dat was
<134r>
de selue dyonisius de sijn houet droech i(n)
synen twen handen den sijn houet afghe
slaghen was to parijs buten daer nv sijn
cloester steet . vn(de) desse dyonisius warp al
so voel kalkes vn(de) stenes yn de ander scha
le dar syne gude werke(n) y(n)ne weren . dat
rechteuoert do de kalck vn(de) steen de schale
roerden . dat woech so swaer . dat de schale
to ha(n)tes nederghincg . vn(de) alle koni(n)cg kaerls
bose werke de wi v(er)gadert hadde(n) in vnser
schalen . de ghincge(n) vp in de lucht . vn(de) do
wi dat saghen . do v(er)name(n) wi wal dattet
vuelike wolde . vn(de) wi woerden altomael
confues . vn(de) stouen en wech itlick synes
weghes . so dat wi nouwe wiste(n) wo dat
wi hene quemen . vn(de) desse co(n)fusie heft vns
su(n)te dyonisius ghedaen mit syne(n) cloestere
vn(de) ty(m)merincge . dat wi al vnda(n)ckes liden
moten . Vn(de) do de eensedel dit hoerde . do
woert he seer <in HS: see; r ü.d.Z. ergänzt> blide . vn(de) lauede gode . Vn(de) woert
do denckende . wo dat konincg kaerl een
cloest(er) hadde ghestichtet . vn(de) ty(m)mere(n) laten
buten parijs in de ere godes vn(de) su(n)te dyo
nisius . vn(de) wo dat de kalck vn(de) steen was
dat konincg kaerle so seer gheholpe(n) hadde i(n)
syner notruft . Vn(de) do schreef de eensedel
<134v>
dit mirakel vn(de) openbaerdet . vns allen to
ener lere . wante dit vorschreue(n) cloest(er) noch
huden daghes steet buten parijs . dat koni(n)cg
kaerl in de eer godes vn(de) sunte dyonisius ty(m)
meren liet . Vn(de) hijr bi alle de ghene de yn
sunden wonen . vn(de) also voel hebben dat
se et doen moghen itlick na syner macht .
de solden billike exempel hijr an neme(n) dat se
nv hulpen gheestlike huse stichte(n) de wile
dat se mochten . vp dat als se vor dat
ordel godes quemen . dat em dat beholde(n)
were vn(de) to hulpe(n) queme . dar gheen twiuel
an en is . vn(de) v(n)moghelick were deet nv mit
guden willen doen . et en moeste em helpe(n) .
Wa(n)te dit vorschreue(n) mirakel v(m)me koni(n)cg
kaerls willen nicht allene ghescheen en is .
so gheue got dat elck dat doen mote dat
godes hogheste ere sy vn(de) synes selues bes
te salicheit . ¶ Dit is dat slot va(n) d(er) almisse(n) .
vn(de) wat de hillighe(n) lerers hijr vp schriuen .
<a.l.R.: . xxii . > Hijr voer hebbe ghi vaste exempele
ghehoert wo nutte dat et is almisse(n)
to gheuen . wa(n)te men dar bi va(n) sunde(n) mach
verwecket w(er)den . vn(de) de sunde(n) afwasschen .
Wa(n)te de hillighe schrift claerlike secht . Al
so als dat water lesschet dat vuer . also les
<135r>
schet almisse de sunde . Oeck lest men in der
biblie . dat de gude thobias leerde synen so
ne vn(de) seghede . Ghif almisse van dynen
gude . vn(de) en wil dijn ansichte nicht kiere(n)
van ienighen armen . dan salt ghescheen
dat got sijn anghesichte nicht sal va(n) dy
kieren . na den dattu voel heuest . dar na
ghif voel . hefstu luttick . so ghif luttick . vn(de)
also v(er)gaderstu enen groten schat in den
hemele . wa(n)te de almisse en lat de siele
nicht gaen in de dusternisse . de almisse
ghift grote betruwen vor den ouersten
gode alle den ghenen de se doen . Dit sel
ue leerde thobias synen enighen sone . De
hillighe su(n)te iheronim(us) secht in ener epis
tolen . Mi en ghedencket nicht dat he ye
quades dodes storue de altoes rundelike <a.r.R. und v.a.H.: myldelike>
de w(er)ke der barmh(er)ticheit dede . Oeck secht
su(n)te iheronim(us) Och wo groet is de salicheit
almissen to gheuen . vor kleine dincge . grote
dincge to kopen . vor tijtlick guet ewich guet .
vor sterflike sake . ewich leuen . vn(de) dat to
maken . dat got vnse here selue(n) moet schul
dener bliuen . Vn(de) also voel als wi v(m)me got
gheuen hijr beneden in almissen .
also voel blift vns got v(m)mer schuldich als
<135v>
wi bouen komen . vn(de) aldus so blift got vm
mer vnse schuldener . Su(n)te augustin(us) secht .
O mensche ghif almissen ru(n)delike . v(er)lose
di selue(n) de wile dattu di machst v(er)losen .
v(er)lose di de wile dattu tijtlick guet in den
handen heuest . vp dat de bitter doet nicht
en kome vnuerseens vn(de) neme di beyde
guet vn(de) loen eer du dat wetest . Van des
ser materien so mach men voel schriuen .
wa(n)te alle de hillighe(n) lerers wunderlike
voel hijr va(n) schriue(n) . Wante wat mach e
nen sunder saligher wesen dan de almisse(n) .
Wa(n)te wat wi gheuen in eertrike dat wart
rechteuoert van vns vntfancge(n) in den hemel
rike . wi seyen dat tijtlick is . vn(de) meyen dat
ewich is . Hijr bi so du(n)cket my dat ick gheen
nutter sake en weet den sunder de in sunden
wonet . dan dat he <a.l.R. und v.a.H. und hier eingefügt: myldelike> ru(n)delike altoes syne al
misse(n) gheue . vn(de) volghe de w(er)ke der barmh(er)
ticheit . So is dit dan de derde pu(n)t dar de
sunder de in sunden wonet . bi sal v(er)wecket
w(er)den . Wa(n)te ghemeenlike de also v(er)hardet
synt in sunden . vn(de) va(n) daghe to daghe va(n)
de ene sunde in de anderen gaen . de w(er)den
to den lesten also blynt . dat em sunde gheen
sunde duncket wesen . vn(de) steruen also eer
<136r>
se dat weten . Vn(de) hijr v(m)me is dit iv gheschreue(n) <in HS: ghescreue(n); h ü.d.Z. ergänzt>
sul ghi verwecket w(er)den van sunden eer ghi
va(n) hene varen . dat sijn bi dessen vorscreuen
pu(n)ten . Vn(de) dat eerste is wederstoet . vnde als
vns dat komet . dat wi dat verduldichlike
draghe(n) . Dat ander is dat wi dat verw(er)ue(n)
dat gude lude vor vns bidden . Dat derde is .
dat wi ru(n)delike <a.l.R. und v.a.H. und hier eingefügt: myldelike> vnse almissen gheue(n) sulle(n) .
vn(de) oeck mede bidden vn(de) gude werke doen .
Vn(de) desse drie pu(n)te de leerden vns got do he
lazaru(m) verweckede . Ten eerste(n) so leet he we
derstoet . wa(n)te he twewerf v(er)schrickede . Vn(de)
to den andere(n) mael do bat he an syne(n) vad(er)
vn(de) danckede em . To den derden mael so
gaf got almissen . wa(n)te he leerde de ghene
de in vnweghe weren vn(de) nicht en wisten .
Al hijr bi so moghe ghi merken . dat alle
de(n) ghene(n) de in sunden wonen . desse drie
vorscreue(n) pu(n)te notroftich syn . sullen se ghe
waer w(er)den dat se dwalen . vn(de) enen volko
men willen v(er)krighen dat se de sunde voert
an laten willen . Vn(de) wa(n)neer de sunder de(n)
willen volkomelike krighet . dat he de
sware sunden nu(m)mer meer bet doen en
wil . so sal he to rechte beghi(n)nen to vole(n) .
dat he doet in sunden ghewest heft vnde
<136v>
nv verwecket is van den dode . dat got alle
den ghenen de in sunden wonen mote v(er)
lenen . Amen . Vn(de) hijr mede so eindet dat
eerste derdedeel van den anderen boke . wo
men va(n) sunde(n) v(er)risen sal . vn(de) willen nv in de(n)
namen godes dat ander derdedeel beghi(n)ne(n) .
wo men den sunder helpen sal . vn(de) war bi
dat men en vntbinden sal . benedictus ih(esus) .
¶ Hijr beghint dat ander derde deel van den
andere(n) boke . vn(de) is va(n) twierhande berouwe .
de ene is gotlick vn(de) de and(er) vleeschlick . wat
ware vn(de) rechte berouwe is . dat moghe ghi hore(n) .
<a.l.R.: . xiii . > Hijr to voeren so hebbe ghi ghehoert
wo . ofte war bi ghi van sunden v(er)
risen sullen . Nu weert guet dat
ghi wisten wo . ofte war bi dat men enen
sunder van sunden vntbinden sal . ¶ Men
lest do got lazaru(m) verweckede vn(de) do lazar(us)
v(er)rees . do en kunde lazarus em seluen nicht
vntbinden . Oeck so vntbant en got nicht
alst na den texte ludet . mer got sprack to
synen iu(n)cgeren dat se en vntbinden solden .
Waer bi ghi v(er)staen moghen . sal de sund(er)
vntbunden wesen . dat sal bi den priester
ghescheen . wa(n)te bi den iu(n)cgere(n) godes so
sul ghi de priesters bekennen . Vn(de) voert . sal
<137r>
iv de priest(er) vntbinde(n) moghe(n) . so wetet dat
daer v(m)mer eerst moten to drie pu(n)te . Dat ers
te is . recht berouwe . Dat ander is . waer
bijcht . Dat derde is . penitencie . dat is vol
komen willen to hebben vol to done vor
de sunde na al synen v(er)moghen . Nu wil
wi eerst spreken van den eersten pu(n)te . dat is .
recht berouwe . Men lest in den boke va(n) de(n)
twelf dogheden . dat dar twierhande berou
we is . De eerste is gotlick . de ander is vleisch
lick . De vleischlike berouwe w(er)pet de(n) sun
der al vnder sonder inwendighen troest
vn(de) brencget en gherne in mishope . rechte
ofte he vry van gode v(er)scheden were . of gode
nicht to en hoerde . wante em berouwet
meer dat he sick seluen v(er)loren heuet . dan
en berouwet dat he de gud(er)tierenheit go
des v(er)toernt heft . vn(de) dit en is de rechte be
rouwe nicht . De gotlike berouwe de is
voel anders . Wa(n)te de den gotlike(n) berou
wen to rechte heft de weghet meer dat
aller mynste pu(n)t dat he teghen got mys
daen heuet . dan he alle den schaden ofte schan
de den he v(m)mermeer v(m)me der sunden wille
liden mochte . wante he meer wecht dat he
gode mishaget . dan dat of he selue(n) v(er)lore(n)
<137v>
bleue . Vn(de) de dessen berouwen heft . de heuet een
volkomen vpsate mit al synen harte(n) nu(m)mer
meer bet sunde to done . Vn(de) wt dessen berouwe(n)
komet der siele(n) een suete vrolicheit . de se vnt
bynt van allen ku(m)mer . vn(de) verbynt se een vol
komelike mit gode . Vn(de) wo desse meer troes
tes van gode v(er)krighet . wo et em meer berou
wet dat he ye teghen gode misdede . Wante
als he to grunde bedencket de groetheit vnde
hoecheit godes dar he teghen misdaen heuet .
vn(de) dan bedencket syne eyghene cleynheit of
te snoetheit . so wart he so seer vntsteke(n) van
rouwen . dat em du(n)cket dat he nu(m)mermeer
rouwen ghenoech ku(n)ne hebben . van recht(er)
lieue . Vnde als he aldus vurighe lieue to go
de mit aldusdanigher rouwe v(er)kreghen heft .
so ku(m)pt he also veer . dat he nicht allene
biddet dat em got syne sunde v(er)gheue dor
syne barmh(er)ticheit . mer he begheert also ve
re als et gode loueliker vn(de) meer ere weer
dat got de sunde vp em wreke na syner
grundeloser rechtuerdicheit . vp dat he de
meer pyne kreghe vn(de) meer mochte liden
v(m)me godes willen . wa(n)te wo eme got
gudertierener is . so he dat meer wecht . dat
he teghen gode misdaen heft . Vnde de also
<138r>
veer komen kunde in der lieue dat he de
rechtuerdicheit godes also seer my(n)nede vp
em to komen als he de barmh(er)ticheit godes .
alle syne sunde solden em also kort wesen
v(er)gheuen als een drope waters v(er)droghen
solde in enen bernenden ouene . Vn(de) oeck so
wetet . de aldus wolde . dattet em gheen ar
beit ofte rechte swaerheit solde wesen . mer
et solde eme wesen een soete gheestlike vu
richeit . vn(de) dessen so weert v(n)moghelick dat
em got oere sunde nicht solde v(er)gheue(n) . wa(n)
te got dor den p(ro)phete spreket . Al mach een
moder oer enighe kynt verghete(n) . ick en
sal nochtan iuwer nicht vergheten . wa(n)te
wat is de my(n)ne der moder to oeren enighe(n)
kynde . teghen de lieue de got to vns heft .
recht als een drope waters is teghen een
gantze zee . Hijr v(m)me so latet vns seluen
vnse sunde groet du(n)cken mit enen starke(n)
berouwen . vn(de) hopen . dat se got vns v(er)gheue(n)
sal . Vn(de) wo wi vnse sunde swarer weghen
wo got bereider is . vns vnse sunde to v(er)ghe
uen . Vn(de) oeck mede . wo vnse sunde swarer
synt . wo se meer teghen got syn . vn(de) hijr v(m)
me so v(er)ghift se got lieuer . dan of se my(n)re
weren . nicht dat ghi et also v(er)staen sullen
<138v>
dat de kleyne sunde gode leder syn . of dat
se got noder of later v(er)ghift . dat veer is . mer
v(m)me dat de grote sunde meer teghen got
synt . so heft got de bekierincge lieuer van
enen groten sunder . dan he de bekierincge
van enen de myn ghesundighet heuet . also
veer als he so grote berouwe wt my(n)ne he
uet als vorschreue(n) is . welke berouwe vns
got allen v(er)lene . Amen . ¶ Dit is van
vleeschliker berouwe . de nicht en v(er)deent de
ghenade godes . vn(de) hijr va(n) een gruwelick exe(m)pel .
<a.l.R.: . xiiii . > Hijr voer hebbe ghi ghehoert wat
ware berouwe is . vn(de) nv is dar een
ander berouwe . als hijr vorschreuen steet
in den synne . vn(de) de hetet de schrift vleisch
lick . vn(de) is veer van waren berouwe . Wa(n)te
waer ware berouwe is . de komet wt my(n)ne .
mer vleischlick berouwe de komet wt a(n)xte .
vn(de) mochte mit rechte bet anxt heite(n) dan
berouwe . Recht als een dief de in des rich
ters stocke sittet . den berouwet dat he ghe
stalen heuet . vn(de) dat v(m)me den anxt . want
he wal seet dat he ha(n)cgen moet . wa(n)te en
berouwet nicht dat he de ee . ofte des richt(er)s
verbot ghebroken heuet . vn(de) dat he teghen
dat rechte misdaen heuet . Wa(n)te rede waer
<139r>
by . Hadde de dief dat guet dat he ghestale(n)
heft . in enen anderen lande dar he vry were
vn(de) ghenen anxt en drofte vor dat recht heb
ben . he solde des kleine achten v(m)me dat ghe
stalen guet weder to senden . of v(m)me dat
to beteren dat he teghen dat recht misdaen
hadde . Vn(de) aldus is et oeck leider mit ma
nighen sunder . als he steruen sal . so ropet
he wal vn(de) karmet . och here got wes miner
ghenedich . mer dat voel meer v(m)me den
doet den he voelt . vn(de) v(m)me de pyne daer
he anxt vor heuet . dan dat he ropet wt
ienigher lieue . dat he synen got vn(de) synen
schepper v(er)toernt heft . Vn(de) dat aldusdanighe
rouwe gode nicht bequeme en is . dar wilt
een exempel van hoeren . ¶ Dar was i(n) ene(n) <a.r.R.: Exemplu(m) . >
lande een seer vrome ridder . welken ridd(er)
den de konincg seer lief hadde . Vnde desse
ridder wart kranck vn(de) viel to bedde . also
dat de konincg to em qua(m) vn(de) vandede
en . Vn(de) wante de konincg wal sach dat
he steruen moeste . so bat he den ridd(er) dat
he syne bicht doen wolde vn(de) dat he dat
hillighe sacramente begheren solde vn(de) sick
bereiden wolde . oft got v(er)saghe dat he ster
uen solde . Desse ridder dede al dat em de
<139v>
koni(n)cg bat . he bijchtede . he nam dat hillighe
sacrament . he woert gheoliet . he beschreyede
vn(de) bekarmede syne sunde also sere . vn(de) riep
so vele vp to gode dattet alle den ghenen v(er)
wunderde de dar bi waren . Also dat to den
lesten de ridder starf . vn(de) voel lude wisten
to seggen van wo grote(n) berouwe(n) dat desse
ridder vor syne(n) dode hadde . vn(de) danckede
gode dat he so redelike ghestorue(n) was . Des
se mere v(er)nam een rekelick priester van des
sen riddere . dat he so redelike ghestoruen
were . wa(n)te he sijn leuen wal bekande . wo
dat he een sundich man plach to wesen .
vn(de) na ghenoechte(n) der werlt . vn(de) na den lo
pe des vleisches he plach to leuen . Vn(de) na
den dat he nv hoerde dat desse ridder so
grote berouwe vp sijn leste hadde ghehat .
so bat desse hillighe priester sunderlincge
an vnsen heren got . dat he em openbare(n)
wolde . in wat maniere dat de siele van
dessen ridd(er)e vorschreue(n) were . also dat
got syne ghebede hoerde . Vn(de) desse siele
quam ghelijck ofte de ridd(er) noch leuede
ofte in dessen leuene were . vn(de) ghincg
vor den priester staen . Vn(de) do de priester
den ridder sach . to hant do vraghede he
<140r>
wie dat he were . De siele antworde . Jck
byn de siele des ridders de du begherest to
spreken . Do sprack de priest(er) . So beuele ick
di va(n) godes weghen dattu my de rechte
waerheit seggest wo dattet mit di sy . De
siele antworde vn(de) sprack . Och arme vnde
we my dat ick ye mensche ghewoert . wa(n)te
mit rechte(n) ordel so byn ick ewich v(er)domet . vn(de)
mit den so sloech de ridder syne mantelen
vp . do sach de priest(er) dat al sijn lijf brande
noch swarter dan een kale . Vn(de) do de pries
ter dat sach . do seghede he . vn(de) wo mach dit
v(m)mer to komen . wa(n)te du doch redelike
vn(de) wal dyne bicht sprekest . vn(de) dat hilli
ghe sacrament vntfiencgest . vn(de) woerdest
gheoliet . vn(de) haddest so groten berouwe(n)
dat dar elck man wiste wat va(n) to seg
gen de dar bi weren . Do sprack de siele .
Och arme . mijn berouwen dat salstu we
ten . do my de doet begunde to naken . do
woert ick so seer begrepen vn(de) kreech so
grote pyne . dat ick anders nerghe(n) to gru(n)
de v(m)me dencken en kunde dan v(m)me de py
ne des dodes . vn(de) dat alle de anxt vn(de) be
rouwe den ick hadde . was van de grote <in HS: de grote v.a.H. zu der groter geändert>
pyne de my to komende was . dat ick
<140v>
mijn lieue wijf . vn(de) kind(er)e . vn(de) de schone
werlt laten solde . Hijr v(m)me so riep ick
vn(de) karmede . vn(de) dachte luttick dat ick
beklaghet hadde vn(de) berouwet . dat ick
mynen got vn(de) mynen schepper so iamer
like v(er)toernt hadde . mit enen starke(n) vp
sette . of ick lancger mochte gheleuet heb
ben . dat ick nu(m)mer meer wolde myne(n)
got v(er)toernt hebben . Hijr dachte ick leid(er)
luttick v(m)me . dat ick mijn leuen so icht
beteren wolde . Mer mijn berouwe was
altomael v(m)me de pyne de my anstont . vn(de)
v(m)me de schone werlt de ick laten solde .
vn(de) nicht v(m)me dat ick mynen lieflike(n) got
v(er)toernt hadde . wa(n)te hadde ick ghesunt
gheweest . of sonder twiuel v(er)modet dat
ick kort solde weder vp ghesunt ghewor
den hebben . sonder twiuel ick en hadde al
so nicht ghekarmet vn(de) ghenade ghebede(n) .
Vn(de) want got mijn harte vn(de) myne byn
nesten synne voel bet kande dan ick sel
uen my bekande . wa(n)te vor gode de my(n)
neste ghedachte(n) nicht moghen verhole(n)
bliuen . hijr v(m)me so heft got een recht or
del ouer my ghegheuen . Wante hadde ick
ghemoghen . ick hadde noch gherne hu(n)dert
<141r>
iaer ofte voel la(n)cger in myne(n) quaden sun
den gheleuet . vn(de) in alsulken ghenoechte(n) d(er)
werlt als ick plach to leuen . vn(de) dachte lut
tick mit vollenkomen vpsette v(m)me ienich
beteren . vn(de) de sunde ofte de ydelheit d(er) werl
de to laten . Aldus heft mijn leste berouwe
al gheweest van anxte vn(de) nicht van lieue .
mer allene v(m)me de grote pyne de my anstont .
vn(de) hebbe do leider dat kleine beclaghet ofte
berouwet . dat ick de gud(er)tierenheit godes so
iamerlike v(er)toernt hadde . vn(de) dachte luttick
dat ick wt lieue beclaghet hadde mit enen
volkomen vpsette my voert to beteren . Vn(de)
leider dat noch quader is . wa(n)te ick en wiste
nicht wat rechte berouwe was . wa(n)te ick
en sloech dar nee ienighe achte vp . Wante
de wile dat ick ghesu(n)t was . do gaf ick my
so seer to der werlde . dat ick dar harde kley
ne v(m)me dachte to weten wat dat rechte
berouwe were . Vn(de) do ick leider sieck was
vn(de) steruen solde . och arme dat ick oeck do
niemant en vant de my rechte berouwe
inghesproken hadde . mer se seghede(n) wal .
laet iv iuwe sunde leet wesen . vn(de) doet iv
bicht . vn(de) reidet iv to steruen . vn(de) ander pu(n)
te des ghelikes . mer se en segheden my
<141v>
luttick . kiert v(m)mer dat vnrechte guet we
der na al iuwen v(er)moghen . vn(de) ghedincket
wo iamerlike dat ghi de gudertierenheit
godes v(er)toernt hebbet . vn(de) wo gud(er)tierlike
dat iv de mynlike got ghespaert heuet .
vn(de) wo mildelike dat iv de gud(er)tierene
got al iuwe sunde v(er)gheuen wil . dar ghe
nerhande twiuel an en is . so veer als ghi
nv een volkomen vpsette in iv maket . dat
ghi sonder ienich twiuel na iuwen v(er)mo
ghen nu(m)mer meer bet sundighe(n) willen .
ofte icht doen dar ghi iuwen mynliken
got y(n)ne v(er)toernen moghen . Dit en seghede
my leyder niemant to voren . vn(de) selue en
wiste ick des nicht . vn(de) hadde ghenoech to
done in der pyne de ick leet . Vn(de) aldus so
moet ick ewelick vn(de) v(m)mermeer v(er)domet
blyuen . vn(de) liden pyne also wunderlike
swaer . dat dar een vuer also wu(n)derlike
groet were dattet van der eerden vp an
den hemel ghincge . vn(de) also hete brande
alse ye sterflick mensche dincken kunde .
vnde dat ick dar y(n)ne were . dat weer my
een cleyn brant vn(de) een cleyne pyne bi de(n)
brande vn(de) der pyne de ick nv lyde . vnde
ewelike sonder eynde lyden moet . Nu heb
<142r>
be ick dy den syn va(n) myner v(er)domenisse v(er)
tellet . also als du va(n) gode ghebeden heuest .
vn(de) my beuolen is dat ick di hijr van de
waerheit vn(de) den rechten grunt vertellen
solde . Vn(de) mit den dat de siele dit ghesecht
hadde . so vloech se en wech . vn(de) de priester
en sach se nicht meer . Vn(de) desse hillighe
priester danckede gode sere . vn(de) schreef
dit vorschreuen mirakel . wo dat he et
ghehoert vn(de) gheseen hadde . vns allen to
enen exempel . vn(de) dat wi daer bi gheleert
mochte(n) w(er)den . ¶ Hijr bi so moghe wi mer
ken dat et al gheen berouwe en is . dat so
mighe lude voel klaghen vn(de) karmen in
oeren dode . vn(de) oeck dat dar voele lude sint
de nicht en weten wat rechte berouwe is .
Hijr v(m)me so pine sick een itlick mensche
de wile dat he mechtich vn(de) ghesunt is .
dat he lere wat rechte berouwe sy . vn(de) le
re syne sunde to berouwen vn(de) to beclaghe(n) .
vp dat wa(n)neer he steruen sal . dat em dan
de pine des dodes also seer nicht en quel
le dat he dar bi rechte berouwe icht ver
ghete . dar vns got vor behoeden mote .
Nu mochten wal somighe lude seggen .
Jck wolde dat ick rechte waer berouwe
<142v>
hadde . mer ick en weet <in HS: nicht ü.d.Z. mit Bleistift ergänzt> wo dat ick se v(er)kry
ghen sal . Hijr vp so wil ick antworde(n) . wil
ghi et weten wo ghi rechte berouwe kry
ghen sullen . so leset vn(de) volghet dessen capit
tel dat hijr na steet gheschreuen . ¶ Wo me(n)
rechte berouwe v(er)krighe(n) sal . dar vier pu(n)te to syn . vn(de) dit is de erste pu(n)t . <in HS: vn(de) - pu(n)t . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . xxv . > Na den dat manich
mensche is de gheern ware(n) berouwe
hadde . so hoert wo men den v(er)krighen sal .
Su(n)te gregorius de secht in synen morale .
in den . xxiij . capittele . Vier sake synt de e
nen guden menschen syne siele haestelike
in compu(n)ccien brencgen . dat is to versta
ne . dat he rechte berouwe kricht . Dat
eerste is . dat he syne vorledene tijt vnde
sunde ouerdencke . vn(de) wo vnnuttelike
dat he syne tijt to bracht heft . Dat ander
is . dat he bedincke de tijt de tokomende is .
dat strencge ordel . vn(de) de sware pyne . Dat
derde is . dat he bedincke de tijt de nv teghe(n)
wordich is . wo vnseker vn(de) kort se is . Dat
vierde vn(de) veerwech dat alre beste vn(de) hoech
ste is . dat wi mit y(n)nicheit ouerdencke(n) de
grote gud(er)tierenheit de vns got bewiset
heft . vnde de vnsprekelike vroude de hijr
bouen in den ewighen rike is . vn(de) dat wi
<143r>
so veer va(n) gode syn v(er)scheden . ¶ Jnt erste
so wilt to grunde ou(er)dencken de tijt de vor
leden is . wo ghi gheleuet hebben . vn(de) wat
sunde ghi ghedaen hebben . Vn(de) dincket
doch . wat hebbe ghi mit iuwen leuen in
sunden voertghewu(n)nen . de tijt is ghelede(n)
se en komet nicht weder . De gude werke(n)
de ghi in vorleden tyden wal mochte(n) ghe
daen hebben . de synt v(er)sumet vn(de) v(er)loren .
vn(de) de quade werke(n) de ghi ghedaen hebbe(n)
de synt beholden . Wante dat alre mynste
woert ofte ghedachte de quaet gheweest
hebben de en sullen nicht v(er)ghete(n) sijn vor
den ordel godes . ten sy dat ghi et bijchten
vn(de) beteren als ghi van rechte schuldich
syn to doen . vn(de) oeck des ghelike(n) dat alre
mynste gude woert . ofte gude ghedachte .
ofte gude w(er)ke dat ghi ye ghedede(n) . dat sal
iv vn(de) elken guden menschen va(n) grade to
grade vollenkomen gheloent w(er)den . Vnde
wert et elken menschen aldus beholden
wat he doet . guet ofte quaet . mach vns
dan nicht billix seer berouwen dat wy
vnse tijt so lelike in sunden vor bi ghebracht
hebben . Wa(n)te dencket doch . wat vaere wi
de bet va(n) den sunden de wi in voertyden
<143v>
ghedaen hebbe(n) . Hebbe wi in hou(er)dye . in hate .
in nyde gheleuet . dar hebbe wi vnse eighene
synne mede ghekrencket . Hebbe wi i(n) ienigh(er)
vnkuscheit . in gulsicheit . vn(de) in druncken
drincken gheleuet . dar hebbe wi vnse licha(m)
mede ghekrencket . vn(de) vnse leuen dar mede
ghekortet . Hebbe wi gheleuet i(n) ghiricheit . i(n)
vnrecht guet to v(er)samende . dat verdu(n)ckert vns <in HS: vns a.r.R. ergänzt>
van gode . vn(de) maket ene begancgende qua
de consciencie . vn(de) wi moten v(m)mer dat vn
rechte guet . na vnsen v(er)moghe(n) weder kie
ren . sul wi beholden bliuen . Hebbe wi in
ledicheit . in ydelheit vnse tijt vor bi ghe
bracht . dat is v(m)mer to den mynste(n) v(er)loren .
Wa(n)te wi en hebbens de bet nicht . mer voel
quader . vn(de) wil wi et to grunde bedencke(n) .
so vinde wi dat wi gode dar mede v(er)toernt
hebben . vn(de) vnse leuen dar mede ghekortet
hebben . vn(de) vnse licha(m) dar mede ghekrenc
ket hebbe(n) . vn(de) vnse siele dar mede v(er)duestert
vn(de) beulecket hebben . vn(de) in vnraste vns
seluen dar mede ghebracht hebbe(n) . De al
dit vorschreue(n) to grunde bedencken wil .
den mach et v(m)mer billike berouwe(n) dat
he aldus ghesundighet heuet . vn(de) de ede
le tijt so vnnuttelike vor bi ghebracht he
<144r>
uet . also dat he de bet nicht en v(er)mach . mer
de qualiker <gestr.: de> in liue vn(de) in siele ald(us) ghe
storuen is . Vn(de) dit is dat eerste punt .
¶ Dit is de and(er) pu(n)t wo wi ware(n) berouwe v(er)krighe(n)
sulle(n) . vn(de) wo wi by(n)nen ghestellet sy(n)t . als wi sterue(n) sulle(n) .
De ander pu(n)t is . dat wi de tijt de to <a.r.R.: . xxvi . >
komende is . mit vlite ouerdencken .
Wante wolde wi to grunde ouerdencken
de pyne de wi in vnsen dode liden sullen .
wo de adem kortet . wo de oghen du(n)ckere(n) .
wo de oren douen . wo de nese krempet .
wo de lippen blawen . wo de wa(n)cge(n) valen .
wo dat voerhouet schrympet . wo de smaeck
verbittert . wo de tuncge split . wo de kele
swellet . wo dat harte slaet . wo de hande
beuen vn(de) nedersighen . wo de voete kolden .
wo de huet vlecket vn(de) vntfarwet . wo alle
de zenen vn(de) aderen de een mensche in sine(n)
liue heuet van groten vnuerdrachliken
pynen ghebreke(n) <in HS: ghebreke(n) a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> . dat de lijcha(m) bouen syn natuere
liden moet . wa(n)te he alsulke pine vor der
tijt nye gheuoelt en heuet als he
doet als et den dode beghint to
naken . Vn(de) dat de doet den lijcha(m) boue(n)
alle pine swaer is . dat moghe ghi ald(us)
bi natuerliken reden claerlike proeuen .
<144v>
Jnt eerste v(er)middes dat de lijcha(m) va(n) itlike(n)
menschen in den beghy(n)ne van vier eleme(n)
ten ghemaket is . als van der lucht . van
vuere . van water . vn(de) van der eerden . Vn(de)
van dessen vier elementen vorschreue(n) so
heft itlick mensche syne co(m)plexie in den
lijcha(m) vntfancgen . als vns de meist(er) in der
natuere(n) claerlike leert . Vn(de) der complexien
synt vier . vn(de) heiten . sangwinea . colerica .
flegmatica . melancolica . Vn(de) wa(n)neer de
doet dan komet in den menschen vn(de) be
ghint to w(er)ken . so brencget he den lijcham
in ene vnu(er)drachlike grote pine de he vor
der tijt nye eer also gheuoelt en heuet . also
dat de lijcha(m) bi noet moet dan leren ene
nye ghewoente . Wa(n)te rede war bi . de doet
wil dan den lijcha(m) wederbrencgen to den
oerspru(n)cge als to der eerden ofte materie(n)
dar he eerst va(n) ghemaket is . Vn(de) va(n) ald(us)
danigher vnghewoente(n) vn(de) moyenisse
als de doet den lijcham dan mit ghewelt
anbrencget . so w(er)den de vijf synne
in den mensche . als sien . hore(n) .
ruken . smaken . vn(de) tasten . desse vijf sy(n)ne
w(er)den dan alheel v(er)stoert vn(de) verdu(n)ckert .
vn(de) v(er)liesen oer macht allentelen v(er)mids
<145r>
grot(er) vnghewoenliker pine . als ghi vake alle
daghe vndervinden moghen . Vn(de) al hijr bi w(er)
den aldus de co(m)plexien alle vier also wunder
like v(er)stoert . als dat de ene wil vp . de ander
wil neder . itlick wil dan syne(n) wech . vn(de) va(n)
recht(er) noet oer gheen dan weet war se ruste
ofte v(er)lichtenisse krighen moghe . vn(de) v(er)gade
ren to lesten to der stede dar de zukede
dan meest trecket . vn(de) dat in grote(n) swaer
heiden vn(de) perse . of se volghen der com
plexien de dan de weldichste is van de(n) vie
ren . Vn(de) is et sake dat de complexien vnde
de materien bouen in der borst v(er)gadere(n)
so beghint de ste(m)me in den sieken rechte
voert to rotelen . vn(de) rotelt dan recht of
em een korf mit byen in der kele were .
Wante in der natuere so claghet itlick
co(m)plexie der andere(n) oer noet vn(de) dat se
scheiden sullen . Vn(de) dit moghe ghi vake
mit der waerheit vndervinden in den
ghenen de steruen sullen . Vn(de) is et oeck
sake . dat de co(m)plexie ofte materie in de(n)
buke beneden den nauel v(er)gadere(n) . so mach
de sieke de materie nicht beholde . vnde
wert dar bi so vnreyne in rechter noet
al dar he lecht . also dat nouwe yema(n)t
<145v>
bi em duren mach va(n) quader lucht de em
dan afkomet . als men vake beuinde(n) mach
Of is dat sake dat de materie in der luch
ter syden v(er)gadere(n) . so krighet desse sieke vn
uerseendes enen haestelike(n) korten doet .
eer men dat weet so is he voert . Vn(de) is et
oeck sake dat de co(m)plexie ofte materie in
de rechte syde of dar wor bi v(er)gadere(n) . so
wert de sieke seer ghequellet . vnde kricht
enen swaren lancgen arbeideliken doet .
Nu kieset een guet van allen dessen vie
ren vorschreuen . nochtan so motet v(m)mer
wesen . he sy kleyn ofte groet . arm ofte
rijck . dar en mach niemant ouer . wa(n)te
et is dan to laet meisters hulpe van me
dicinen ofte ienich menschelick troest .
Vn(de) wa(n)neer aldus de vijf synne . vn(de) de
vier co(m)plexien . vn(de) dat lijcham alheel al
dus v(er)stoert is . so w(er)den de krachte der
sielen . dat is verstant . memorie . vn(de) wil
le . desse w(er)den dan mede ghequetset . vn(de)
v(er)du(n)ckert . so dat dat v(er)stant verduestert .
wa(n)te dan de sieke van pinen nicht v(er)
staen en kan wat men em gudes secht .
de memorie v(er)gheet . want de sieke ver
ghet dan van wunderliken pinen al
<146r>
dat he eer gheleden heuet . Vn(de) als dat
v(er)stant vn(de) memorie aldus ghebroken
synt . so en weet de arme sieke nicht wat
he willen sal . Vn(de) als et aldus veer ghe
komen is . so is alle menschelike troest
ouer . heuet he dan voel gudes ghedaen
daer mach he an tasten . Vnde dat noch
voel swarer is . so komet de viant vnde
brencget vns gherne al vnse quade sun
de vor de oghen vn(de) in vnse ghedachten .
vp dat he vns dar bi in mistroest brenc
gen moghe . vn(de) dar to sijn verueerlike
ansichte . dat gheen menschelick harte
sonder de hulpe godes verdraghen mach .
vn(de) wo wi dan ghenen troest in alle d(er)
werlde anders en hebben noch toeuerlaet .
dan allene de gude w(er)ken de wi ghedaen
moghen hebben . wante dan so en mach
nicht helpen ghelt . noch acker . vrunde .
noch maghe . mer hebbe wi wat gudes
ghedaen . daer moghe wi vns dan vp
troesten . De dit to grunde ou(er)dencken
wolde . de solde v(m)mer billike wal berou
wen krighen . Vn(de) voert dat wi bede(n)c
ken dat gry(m)mende ordel dat vns v(m)mer
tokomende is . wo daer de guden vn(de) de
<146v>
quaden v(er)scheden synt . de guden to der rech
ter hant mit alle den lieuen hillighen . vn(de)
de quaden to der luchter hant mit alle den
v(er)ueerliken duuelen . vn(de) wo my(n)like dan
got to den guden spreken sal . de nv syne ghe
bode holden . komet ghi benediden kindere
in dat rike mynes vaders . (et cetera) . vn(de) to den
quaden wo bitterlike dat he sal spreken .
gaet ghi v(er)malediden heen in dat ewighe
vuer . (et cetera) . vn(de) wo de guden dan gaen mit
gode vn(de) mit al synen lieuen hillighe(n) in
de grote vroude . de so groet is . dat gheen
oghe en sach . noch ore en hoerde . noch me(n)
schelick harte voldencken en kunde de de
guden dan ewelike mit gode bruken sul
len . vn(de) wo de quaden dan w(er)den ghesle
pet van den vianden to der hellen mit gro
ter confusien vn(de) schanden in den ewighen
brant . vn(de) w(er)den dan to samen daer beslo
ten . dar de brant also hete sal ewelike ber
nen . dat alle de brant in eertrike also vn
ghelike heet dar bi is . recht als een bra(n)t
de mit varwen ghemaelt is an de want .
ghelijck is enen heten vuer dat seer brant .
vn(de) dit sal ewilike vn(de) v(m)mer meer duren
sonder ienighe v(er)lichtnisse . Vn(de) al dit vor
<147r>
schreuen . beide doet vn(de) ordel dat moten wi
v(m)mer wis wachtende wesen . Vn(de) de dit to
grunde mit stadicheit ouerdi(n)cken wolde .
dat weer io een stenen harte dat dar nicht
van beweghet en worde to berouwen . Vn(de)
dit is de ander punt . ¶ Dit is de derde pu(n)t .
wo men ware(n) berouwe v(er)krighe(n) sal .
De derde punt is . dat wi mit vlyte <a.r.R.: . xxvii . >
ouerdincken desse teghenwordighe tijt
dar wi nv y(n)ne synt . wo vnseker vn(de) vnste
dich dat se is . Wa(n)te wi alle daghe seen de
vromesten van alle den lande . wo dat se
steruen vn(de) hene varen . he sy rike ofte arm .
iu(n)cg ofte olt . wi seen dat se alle daghe
van hene gaen . de in korter tijt voel ghe
suner weren lancge to leuen dan wi nv
synt . Wante leset alle daghe de hillighe
schrift vn(de) kroniken van beghy(n)ne d(er) werlt .
so vinde ghi van daghe to daghe dat de
lude vnlancger leuen dan se pleghen to
done van oldes . Vn(de) oeck so wil ick dat
ghi weten . mochte een mensche van by(n)
nen em seluen beseen wo vele zukede in
synen liue v(er)holen liggen . vn(de) wo na dat
et der tijt is dat de sukede sick van noet
v(m)mer openbaren moet . vn(de) mochte he
<147v>
dan seen wo kranck dat syne nature van
by(n)nen ghestalt is de sukede to kieren . vnde
mochte he dan seen wo na dat de sukede
alrede der stede is . al en voelt he se nicht .
vn(de) als de sukede to der stede komet . dat
he dan v(m)mer steruen moet . Mochte een
mensche dit volkomelike seen als et in
der waerheit is . he en solde nu(m)mer blide
moghen w(er)den . Mer want wi vnse kra(n)c
heit nicht en moghen besien . vn(de) al vole
wi vnder tiden al wat seers van by(n)nen .
wi en dincken dat nicht dattet ienich
doet oeuel wesen moghe . vn(de) aldus so
ga wi rechte heen . of wi ewelike leuen
solden . vn(de) nochtan so heft vns got v(m)mer
ene tijt gheset to steruen . als de p(ro)pheet
secht . dar wi v(m)mer nicht ouer en moghe(n) .
Mer wi moghen vnse leuen wal korte(n)
mit ou(er)ate . mit ou(er)drancke . mit vorsu
micheit . mit manighen anderen quade(n)
sunden . Wante seghen wi dat nv claer
like vor vns . wo na dat de doet vake
al vaste bi vns gheweest heuet . vn(de) wo
nauwe dat wi vntquemen . al en wiste
wi dat nicht . Weerlike seghe wi dit .
vns solde wal gruwele(n) . vnde solde(n) wal
<148r>
berouwe ouer vnse sunde krighe(n) . als wi
dit stedelike ou(er)dencken . wo datter nicht
dan een luttick adems in vns en is . vnde
also vro als de adem wt vns is . wat sin
wi dan anders dan een aes dar alle
man vor gruwelt . vn(de) v(er)smaet . vn(de) als
su(n)te bernard secht . so en syn wi nicht a(n)
ders dan een sack vol dreckes . vnde een
spyse der wormen . ¶ De vierde pu(n)t vn(de) dat
hoechste ware(n) berouwe to v(er)krighe(n) . vn(de) oeck wo de tien ghebode vns nutte vn(de) licht syn to holden . <in HS: de - holden . u.d.Z. ergänzt>
De vierde pu(n)t
vn(de) veerwech de hoechste de vns <a.r.R.: . xxviii . >
billike berouwen inbrencgen solde . dat
is . dat wi vaken ouerdencken solden de
wunderlike grote gud(er)tierenheit godes .
vn(de) syne soete vnbegripelike menscheit .
vn(de) de grote my(n)ne de he vns allen so va
ken bewiset heft . vn(de) noch synen lieuen
vrienden bewisen wil . Vn(de) de dit nicht o
uerdechte ghelijck als een hane ouer de
heten kalen lopet . mer dat wi et mit y(n)
nicheit vnses harten ou(er)dechten . vn(de) dat
wi daghelix ene gude wile dar in duer
den . Wante we solde sundighen moghe(n) .
ofte wen en solden syne sunde nicht be
rouwen . als he de soete menscheit godes
<148v>
na synen v(er)moghe(n) in syner ghedancken
hadde . dar de p(ro)phete van seghet in den
salter . Speciosus forma pre filijs ho(m)inum (et cetera) .
Dar ghi bi v(er)staen moghen . dat syne
ghestaltnisse ofte forme . schoen was bo
uen allen menschen . Als men dat wal
dincken mach . dar alle schoenheit vn(de) soe
ticheit wt komet . wo soet vn(de) mynlick
dat he seluen heft ghewesen an to siene
vn(de) bi to wesen . als men vele lest i(n) ihesus
leuen . dat he also soete was in synen an
siene . vn(de) so mynlick . vn(de) so gudertieren
in syner wanderincge . vnde also wun
derlike soet in synen woerden . als de lie
uen apostole(n) bi em ghincgen dat sick
elk v(m)mer gheerne pijnde so he best kun
de dat he na bi ihesus gaen mochte . vm
de honichvloiende woerde vn(de) de soete le
re to horen de wt synen ghebenediden
munde ghincgen . Wa(n)te men vele lest .
dat ihesus nee woert so kleine en sprack .
et en hadde ene volkomen lieue ofte le
re yn . vn(de) wal weerdich ghewesen had
de . dat ment mit gulden littere(n) rechte
voert na gheschreuen hadde . vn(de) hijr bi
so en kunden de apostolen syner soete(n)
<149r>
woerde . vn(de) sijn soete bi wesen . vn(de) sijn myn
like anseen nee v(er)sadet w(er)den . oeck wo seer
dat em ghehu(n)cgert hadde . wa(n)te wie solde
dit voldencken moghen . Su(n)te matheus
schrift in den ewa(n)gelio . dat de ioden vra
gheden vnsen heren vn(de) seghede(n) . wo ku(m)pt
dat to . dat dine iu(n)cgere nicht en vasten .
vn(de) ioha(n)nes baptisten iu(n)cgere(n) . vn(de) der scri
ben . vn(de) der phariseen . oere iu(n)cgere de vas
teden . Jhesus de antworde vn(de) seghede . wo
solden de kindere vasten also lancge als
se den brudega(m)me bi sick hebben . mer wa(n)
neer em de brudega(m)me af ghenome(n) wert
so sullen se vasten . Hijr wt mochte men
dincken . ghelijck of got seghede . wo solde(n)
mijn iu(n)cgere(n) vasten als se mijn my(n)like soete <in HS: soete a.r.R. ergänzt>
ansichte seen . wa(n)te se mijn ansichte v(er)
sadet . vn(de) ghenoechlick is bouen alle e
ten of drincken . Hijr wt mach men m(er)
ken . wo mynlick vn(de) wo soete dat de
gud(er)tierene ihesus in syner menscheit
was . he gaf synen iu(n)cgere(n) to eten . he
gaf em to drincken . he ghincg vp der
eerden bi em sitten to der tafelen . he
brack em dat broet to voeren . he woesch
em oere voete vn(de) kussede se mede . Men
<149v>
lest . des nachtes do syne iu(n)cgere(n) laghen vn(de)
sliepen . dat he vpstont vn(de) besach se . vnde
plach se to bestoppen als he iemant va(n)t
de kolde lach . Aldus was he sorchuoldich
nachtes vn(de) daghes vor syne iu(n)cgeren vn(de)
al to vnser leer . Vn(de) dit was oeck een groet
deel dat su(n)te peter beschreiede also bitterli
ke seer do he godes v(er)saket hadde . wa(n)te alse
he bedachte dat soete anseen van synen
meister . vn(de) syne wunderlike mynlike gu
dertierenheit . so en mochte he des nicht la
ten he moeste schreyen . vn(de) he en kunde
oeck nicht va(n) schreyen sat w(er)den also la(n)c
ge als he dat bedachte . Nu seet lieuen
vriende . sulle wi nv nicht mit su(n)te pet(er)
beschreyen . vn(de) mach et vns nicht so seer
berouwen als et su(n)te peter dede . dat wi
enen also soete(n) got vnde so mynliken
menschen also iamerlike v(er)toernt hebbe(n) .
vn(de) he vns aldus wu(n)derlike lief heuet .
vn(de) wi nochtan syne ghebode alle daghe
so lelike v(er)smaden . de vns nochtan so
nutte vn(de) so guet to beholden were(n) . wol
den wi vns dar to gheuen . Wa(n)te als
su(n)te ioha(n)nes guldenmu(n)t secht . so en
heft he vns nicht gheboden dat wi sul
<150r>
len draghe(n) haren hemede . he en heft vns nicht
gheboden . water vn(de) broet to eten . of dat wi
vns in duestere(n) kerkener besluten sullen . of
ienighe sware penitencie to done . dar wi
vnsen lijcha(m) mede v(er)deruen mochte . Mer
wi moghen de grote my(n)ne godes to vns
dar bi merken . dat he vns ghene sware sa
ke gheboden heuet . ghelijck als vorschreue(n)
steet . wa(n)te hedde vns got alsulke sware sa
ke gheboden . so mochte wi kronen vn(de) seg
gen . wie mach aldus strencge leuen vn(de) de
werlt ou(er)gheuen . Mer nv en heuet he vns
nicht gheboden . dat en sy vns guet vn(de) nut
te gheholden . vn(de) alle den ghenen den mit
vreden vn(de) ruste beholpen is . Al en solde
wi dar oeck gheen ewich leuen an v(er)die
nen . nochtan so were vns de tien ghebode
nutte gheholden . vn(de) dat moghe wi claer
like bi reden prouen alle de ghene de rede(n)
v(er)staen willen . Nu merket int eerste . Dat
eerste ghebot is . dat wi enen got baue(n) al
eeren vn(de) my(n)nen sullen . Vn(de) is dit nicht na
tuerlick . vn(de) redelick . vn(de) guet to doene . dat
wi den ghenen bauen al my(n)nen de vns
so sere ghemynt heuet . vn(de) vns van nichte
gheschapen heuet . vn(de) na em selue(n) ghebel
<150v>
det . vn(de) vns dat ewighe leuen gheuen wil . vn(de)
en dede wi dit nicht wat were wi dan an
<a.l.R.: [ . i]i . > ders dan graue beeste(n) . Dat ander ghebot
is . dat wi bi gode nicht idele sweren en sul
len . dat is doch v(m)mer nutte . vn(de) guet to hol
den . wa(n)te vele to sweren dat ghift <in HS: ghift a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> gherne een
quade ghewoente . vn(de) is oeck teghen de
lieue godes . vn(de) dar en bauen . we dat ve
le doet . de wart dar vnweert bi . vn(de) dat
<a.l.R.: [ . ii]i . > en niemant en lauet . Dat derde ghebot
is . dat wi den sundach vieren sullen . vn(de)
is vns nicht nutte vn(de) guet to holden . dat wy <in HS: wy a.r.R. ergänzt>
to der eere godes den seuenden dach viere(n)
vn(de) vnsen lijcha(m) rusten . als wi de ses da
ghe ghearbeidet hebben . Desse drie ghe
bode vorschreue(n) gaen sunderlincge to der
eere godes . vn(de) leren vns een ewich leuen
to wesen na dessen leuen . vn(de) wi dat to
bruken . mer de seuene de dar na volghe(n)
de dienen vns to maken vnder vns selue(n)
<a.l.R.: [ . iii]i . > vrede vn(de) my(n)ne to hebben . Nu voert dat
vierde ghebot is . dat wi vader vn(de) moder
eeren sullen . vn(de) is vns dat nicht nutte
vn(de) guet to holden . wante deden de iu(n)cge(n)
den oldere(n) ghene hulpe . als de olderen
kranck w(er)den . solden se dan nicht v(er)derue(n) .
<151r>
Dat vijfte is . en slaet niemande doet . en is <a.r.R.: [ . v . ]>
vns dat oeck nicht guet to holden . wante
we enen anderen doet slaet . de slaet vake(n)
sick selue(n) doet . of he komet dar bi in vn
raste . vn(de) moeste elck den andere(n) slaen we
wolde . vn(de) got des nicht v(er)boden en hadde .
waer solde de krancke dan bliuen . of we
solde dan velich wesen . et is doch quaet
ghenoech . Dat seste is . en doet buten echt <a.r.R.: . v[i . ]>
schap ghene vnkuescheit . vn(de) dit is oeck
nutte . vn(de) guet to holden . wa(n)te bi vntemelik(er)
vnkuescheit so krencket men lijcham vn(de)
synne . vn(de) maket vnvrede bi den huse .
Dat seuende is . du en salst nicht stelen . <a.r.R.: . vi[i . ]>
vn(de) dat is vns v(m)mer nutte . vn(de) guet to
holden . wa(n)te mochte itlick stelen wat
he wolde . wat wiste dan iemant wat
he hadde . vn(de) dat solde vele vnvredes ma
ken vnder vns seluen . Dat achtende ghe <a.r.R.: . vii[i . ]>
bot is . doet niemande valsch tuech . vnde
dat is vns v(m)mer nutte . vn(de) guet to holde(n) .
wa(n)te wolde niemant valsch tuech schu
wen . we solde dan guet ofte eere beholde(n) .
Dat neghende is . mit consente so en be <a.r.R.: . ix . >
gheere niemandes guet . dat is vns vm
mer nutte . vn(de) guet to holden . wante be
<151v>
ghere wi dat wi nicht v(er)krighe(n) en moghe(n)
so do wi vns seluen vnraste . vn(de) krighen
wi dat enes anderen is . dat is teghen de
lieue . vn(de) maket viantschap vn(de) vnvrede .
vn(de) als wi doen so doet men vns gherne
<a.l.R.: . x . > weder . Dat tiende ghebot is . beghere nie
mandes beddeghenote . vn(de) dit is vns vm
mer oeck nutte . vn(de) guet to holde(n) . als ghi
merken moghen bi den neghende ghebo
de dat hijr vorschreue(n) steet . Nu synt dar
wal somighe lude de seggen . we mach
de ghebode godes altomale holden . vnde <in HS: vnde v.a.H. gestrichen; über den Punkt v.a.H. ¶ gesetzt>
och here got . Nu ga doch itlick mensche
to grunde in em seluen vn(de) besie of vns
got ienich ghebot gheboden heuet . dat
vns vnnutte . ofte quaet to holde(n) sy . den
ghenen de mit vrede vn(de) mit raste behol
pen syn . al solde wi oeck daer v(m)me gheen
ewich leuen mede v(er)dienen . wa(n)te v(m)mer
de gru(n)t van alle den gheboden daer vp
gaet . v(m)me raste vn(de) vrede vnder vns sel
uen to hebben . Dit mach v(m)mer wal een
mynlick vn(de) een soete got wesen . de vns
aldus mynlike vn(de) wijslike versorghet he
uet . als dat he vns nicht gheboden en he
uet vm ewich leuen mede to krighen . et
<152r>
en sy vns nutte vn(de) oerbar vm vrede vnde
raste hijr vp eerden mede to v(er)krighen . Vn(de)
och here got . vn(de) of wi al puer heiden were(n) .
de natuerlike bi reden wolde voertvaren .
wo solde dar iemant ouer moghen . he
weer v(m)mer ten mynsten de ghebode schul
dich to holden . Hijr bi so moghe wi wal vri
elike seggen . dat wi enen mynliken gud(er)tie
ren got hebben . de vns anders nicht ghebode(n)
en heuet . dan dat vns nutte vn(de) salich is .
Vn(de) en mach et vns nicht iamerlike seer be
rouwen . dat wi teghen vnse eighene salich(ei)t
den gud(er)tieren got so vake v(er)toernt hebbe(n) .
Vn(de) nochtan hijr en bouen vp dat wi vns
eighen salicheit doen als vorschreuen is .
vn(de) wi de ghebode godes holden . so wil <gestr.: v>
vns got nochtan de ewighe vroude ghe
uen daer to . de so groet is . dat alle men
schen in eertrike ghene ghelikenisse dar
bi dencken en moghen . dar ghi een schoen
exempel van horen moghen . ¶ Een schoen
exempel van der vroude des ewighen leuens . <a.r.R.: . xxix . >
Men lest van enen reckelike(n) priest(er) <a.r.R.: Exemplu(m)>
de sunderlincge in synen ghebede
van gode begheerde . dat em got een we
nich wolde vertoenen van der mynsten
<152v>
blijtschap de in den ewighen leuen were . al
so dat got syne ghebede hoerde . Vn(de) vp ene
tijt des morghens als desse priester misse
doen wolde . so liet he dat eerste teiken to
der missen luden . vn(de) nam sijn tyde boeck
in syne hant vn(de) ghincg wt een luttick i(n)
den busch allene v(m)me syne tyde to lesen .
vn(de) als syne tyde ghelesen weren . dat he
dan mochte wederkomen vn(de) misse doen .
Vn(de) als de priester aldus ghincg vnde las
syne ghetide . so quam ghinder een cleyne
voghelkijn vn(de) begunde to sincgen . vnde
sancg also soete . Do de priester dat hoer
de . do quam he al heel van em seluen . vn(de)
van groter blijtschap nicht en wiste wat
he doen wolde . Also als men lest . so was
desse priester bi desser vroude . vn(de) hoerde
dat sincgen van dessen voghelkijn . bet
dan twehundert iaer . vn(de) do vloech dat
voghelkin heen . also dat des de priester
nicht lancger en hoerde . Vn(de) do de priest(er)
dat v(er)nam . do was em wunderlike lede
dat em dat voghelkin also vro vntflo
ghen was . vn(de) he meende . he en hedde dat
nicht een halue vre ghehoert . vn(de) dachte
he wolde weder v(m)me gaen . vn(de) sick to der
<153r>
missen bereiden . Vn(de) als desse priester weder
quam to der kerken . so vant he dat de kerke
altomael v(er)ty(m)mert was . vn(de) dat daer nerghe(n)
een hues en stont als daer plach to stane .
Vn(de) he sach dat daer priestere in der kerken
ghincgen . de sick bereiden misse to done . vn(de)
he en kande nerghen ene(n) priester noch ander
menschen . vn(de) oeck so en kande en niema(n)t .
To den lesten do vraghede desse hillighe <gestr.: p>
priester den anderen vn(de) seghede . wo mach
dit wesen dat ghi hijr komen vn(de) willen
misse doen . vn(de) ick hore v(m)mer to desser ker
ken . vn(de) mene misse to doen . vn(de) ick en weet
v(m)mer nicht wo dit is . ick en hebbe v(m)mer
ghene halue vre van hene ghewest . wante
ick en vinde gheen dincg noch kleine noch
groet . also als ick et hude liet do ick wt
ghincg . vn(de) ick en kenne nerghen enen me(n)
schen . iu(n)cg . noch olt . Vn(de) do dit de ander
priester hoerde . do verwunderde he sick se
re . vn(de) en wiste nicht wat he seggen wolde .
Mer he woert ten leisten dincken . wo dat
dar een olt misse boeck was . dar achter
in gheschreuen stont . wo dat bi olden tide(n)
een hillich priester des morghens va(n) des
ser kerken wtghincg v(m)me syne ghetyde
<153v>
to lesen . vn(de) de priest(er) en quam nicht wed(er) .
vn(de) wo dat gheen mensche kunde v(er)neme(n)
waer desse gude priest(er) ghebleuen were .
vn(de) oeck was de name des priesters in
dat boeck gheschreuen . vn(de) wat gheslechte
dat he to hoerde . vn(de) se lesen dat datu(m) wo
lancge dattet gheleden were . so vunden se
dattet meer was dan twehundert iaer .
Vn(de) do dit de hillighe priester las . do woert
he ghewaer vn(de) woert dinckende . dat de
hemelsche vroude hadde ghewesen dat
voghelken dat he so lancge ghehoert had
de . vn(de) em so kort duchte wesen . vn(de) danc
kede gode sere . Vn(de) seghede do alle den ghe
nen de bi em quemen dat grote mirakel .
vn(de) he bereide(n) sick vn(de) dede de misse als he
ghedacht hadde vor twen hundert iaren .
vn(de) bat gode so y(n)nichlike in der misse mit
schreiender stemme . dat em got va(n) sulker
vroude nicht lancger wolde bliuen laten .
Vn(de) vnse here got de v(er)hoerde syne ghebede .
also dat he nicht lancger en leuede na
der misse . mer he starf vn(de) quam to der
ewighen vrouden . vn(de) also so mote(n) wi
alle . Amen . ¶ Dit is noch een and(er) seer merck
lick pu(n)t wo men ware(n) berouwe v(er)krighe(n) mach .
<154r>
Nv ga itlick guet mensche to grunde <a.r.R.: . xxx . >
in em seluen vn(de) bedincke of vns
mit rechte icht wunderlike leet mach we
sen . dat wi vnsen mynliken gudertierene
got also vake vertoernt hebben . de vns so
vnsprekelike vroude gheuen wil . als een
deel vorschreuen steet . Vn(de) dat wi so grote
vroude de ewich duren sal . so lelike v(er)sume(n)
v(er)mids quaden sunden . de nochtan vns sel
uen na den vleische vnteghen syn . ghelijck
als in den tien gheboden hijr voer wal be
schreuen staet . Vn(de) hijr to <gestr.: voren> so wilt
noch een pu(n)t to grunde auerdincken . vn(de)
sult dat vorwaer weten . weer dat sake
dat wi de ghebode godes al van iuncger
ioghet gheholden hedden . vn(de) nie teghe(n) vn
sen got vn(de) schepper misdaen hedden . so
solde wi dat weten . weert sake dat wi
gode beden dat de doden wt den graue v(er)
resen . weert vns nicht quaet . dat solde
gheschien . of dat wi beden . dat een berch
ghincge vp den anderen sitten . of wat mi
rakel dat wi van gode begheerden . dat
en solde vns nicht gheweighert werden . also
veer alst vns nicht quaet en were . of te
ghen vnse salicheit . Nu merket lieuen
<154v>
vriende . of vns nv icht berouwen mach . dat
wi dit v(er)sumet hebben v(er)middes quaden
leliken sunden . dar wi nv de bet nicht va(n)
varen . vn(de) nv mochte(n) also groet bi gode we
sen . vn(de) also mechtich to done wat wi wol
den . dat veer ghincge bouen allen willen
vn(de) macht . de nv keyser . of konincg . of her
toghe . of greue heuet . Vn(de) dat wi leider dit
aldus iamerlike v(er)loren hebben v(er)middes
vnsen leliken sunden . de nv vorgheleden
synt . vn(de) nv ghene bate dar van hebben .
mer leider meer schade vn(de) schande is . Wie
dit to grunde wolde auerdincke(n) . so soldet
billike v(n)moghelick wesen . em en solde(n) sy
ne sunde berouwen . vn(de) em solde lieuer we
sen . dat he nie sunde ghedaen hadde . vp
dat he so mechtich bi gode wesen mochte
als vorschreuen is . vn(de) de grote vroude ewe
like bruken . Dat mote vns got v(er)lene(n) de
ghebenediet is in ewicheit . Amen .
¶ Dit is de vterste graet ofte pu(n)t van berouwe
dar men bi beholden mach bliue(n) . vn(de) hetet in der schrift . attricio . <in HS: der - attricio . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . xxxi . > Nv mochten wal
somighe lude seggen . al dit . dat
hijr vorschreuen is . dat hebbe ick auerle
sen . vn(de) to grunde auerdacht . vn(de) nochta(n)
<155r>
so en kan ick leider gheen rechte berou
wen krighen . Waer vp antwort su(n)te au
gustinus . vn(de) oeck su(n)te gregorius . vn(de) segge(n)
aldus . Jst sake dattu dine sunde nicht be
schreyen kanst . vn(de) ghene rechte berouwe
krighen . so laet di doch leet wesen dattu
ghene rechte berouwe hebben machst . vn(de)
wil de sunde bijchten mit enen vollen vp
sette . nicht meer to sundighen . vn(de) dat sal
di ghenoech wesen to diner ewighen sa
licheit . wa(n)te du salst dar bi beholde(n) bli
uen . vn(de) dat heit in der schrift . attricio .
dat is . dat een mensche dat leet is . dat
he ghene rechte berouwe hebbe(n) en mach .
Vn(de) hijr vp secht su(n)te thomas de aquino .
dat attricio . v(er)middes der ghenaden godes
wal wert ghewandelt in contricionem .
dat is . in rechte berouwe . Dat is to ver
staende . Al ist sake . dat ghi int eerste
gheen rechte berouwe hebben en moghe(n) .
so hebbet doch attricio . dat moghe ghi
doch wal hebben . Wa(n)te dar en is nie
mant . wie wil . de mach v(m)mer syne su(n)
de wal bijchten vn(de) aflaten vn(de) dat be
klaghen in em seluen . vn(de) dat leet late(n)
wesen . dat em syne sunde nicht leder
<155v>
en synt . vn(de) dat he ghene rechte berouwe
hebben en mach . Vn(de) aldus so moghe ghi
v(er)middes der . attricio . de vorschreuen is . v(m)
mer beholden bliuen . vn(de) v(er)middes der ghe
naden godes . ten lesten wal so groten be
rouwen krighen . dat iv dat veghevuer
mit den sunden al to samen vergheuen
worde . dat weer . a pena . et a culpa . dat
is . beide pine vn(de) scholt . Wa(n)te na der groet
heit des berouwen vn(de) penitencien . wart
iv dat veghevuer ghemynret . Aldus so
en mach sick niemant vntschuldighen .
wil wi seluen . wi moghen beholden bli
uen . al ist sake dat wi pine ofte veghe
vuer liden na den dode . So is dan dit
de vterste graet . vn(de) de leste pu(n)t . dat is .
attricio . dar wi bi <in HS: bi ü.d.Z. ergänzt> beholden moghe(n) bliue(n) .
Vn(de) oeck dar men den sunder bi va(n) sunde(n)
vntbinden sal . dar moet v(m)mer contricio
ofte ten mynsten . attricio to . vn(de) is de erste
punt van dren . de wi hijr mede einden .
Vn(de) wil wi gheerne volkomen berouwe(n)
hebben . so laet vns vaken mit ynnicheit
vnses herten auerlesen vn(de) dincken dat
selue dat van rechter berouwe gheschre
uen steet hijr voer . vp dat vns got den
<156r>
berouwe v(er)lene . den maria magdalena
hadde . des gunne vns got allen . Amen .
¶ Dit is van der bijcht . vn(de) wat der recht(er) bijcht to behoert . <in HS: to behoert . u.d.Z. ergänzt>
De ander pu(n)t dar wi bi <a.r.R.: . xxxii . >
van sunden vntbunden moghen
werden . dat is de bijcht . Want als sunte
iheronim(us) auer den salter secht . so heuet
got den priesters de macht ghegheuen
dat se moghen binden vn(de) vntbinde(n) . dar
ghi bi v(er)staen sullen . als de priester in der
bijcht penitencie set . dat is de sake dat
he bint . vn(de) wa(n)neer he absoluiert . so vnt
bint he . Got de verghift de scholt v(er)middest
dat berouwen . al eer de sunder absoluiert
wart . Nochtan so heft got den priester
de macht beuolen . dat he den sunder
v(er)middest der bijcht vntbinden sal . vp
dat he weder kome in den staet der hil
lighen kerken . vn(de) deelachtich w(er)den mo
ghe alle der guden w(er)ken de men auer
alle de ghemene kerstenheit doet . Wa(n)
te dat moghe wi claerlike al dar bi
merken . do got lazaru(m) verweckede . vn(de)
he vten graue v(er)rees . do vntbant ene
got seluen nicht . al hadde he em syne
scholt v(er)gheuen vn(de) verwecket . Mer got
<156v>
sprack to synen discipulen . Soluite eum .
dat is . vntbindet en . vn(de) de iu(n)cgere(n) vnt
bunden lazaru(m) . Oeck lestmen in den e
wangelio . do got enen malaetsche(n) had
de ghesu(n)t ghemaket . do gheboet he em
dat he gaen solde . vn(de) bewisen sick den
priester . Dar bi machmen v(er)staen . dat
en got hadde ghesu(n)t ghemaket . vnde
syne sunde v(er)gheuen . mer de priester
solde iudicieren vn(de) penite(n)cie setten . Ald(us)
secht . magister sentenciaru(m) . in syne(n) vier
den boke . Aldus so v(er)ghift got de sunde .
mer he heft der hillighen kerken . dat
syn de priestere . de macht ghelaten . vn(de)
en beualen to vntbinden vn(de) penitencie
to setten . Voert dat wi de sunde(n) v(m)mer
moten claerlike bijchte(n) vn(de) got dat va(n)
vns begheert . dar wilt een schoen ex
<a.l.R.: Exempel> empel van horen . ¶ Men lest i(n) der le
genden van su(n)te egidius . dat he vp e
ne tijt quam dar konincg karlo was .
Vn(de) konincg karlo vntfiencg dessen hil
lighen abbet mit groter weerdicheit .
Vnde sunderlincge so bat he su(n)te egidi
um . dat he v(m)me godes willen truweli
ke vor em bidden wolde . Vn(de) des naes
<157r>
ten sundaghes als su(n)te egidius misse dede
so bad he gode seer vlijtlike in der misse
vor konincg karlo . als dat got deme ko
nincge syne sunde v(er)gheuen wolde . Vnde
als he also in synen ghebede was . so qua(m)
de hillighe encgel vnde leghede een brieue
ken vor su(n)te egidius vp dat altaer . dar
ene sware sunde in gheschreuen was . de
konincg karlo ghedaen hadde . Vn(de) liet
dat sunte Eidius weten . dat konincg
karlo v(m)me syner bede willen de sunde
v(er)gheuen were also veer als he de sunde
bijchte mit enen vryen vpsette nicht bet
de sunde to done . vn(de) penitencie vntfa(n)cge .
Wante konincg karlo desse vorschreuen
sunde den abbet noch nie ghenen priest(er)
den he so lief of hemelick hadde bijchte(n)
of weten laten dorste . Als su(n)te egidius
vter misse quam do nam he dessen
brief vnde ghincg to den konincg vn(de)
seghede . Jck hebbe gode vor di ghebede(n)
vnde di synt dine sunde v(er)gheuen . mer
du heuest ene sunde vnder di de du
noch nicht ghebijchtet en heuest . de
moetstu erst bijchten vn(de) de sunde nicht
bet doen . vnde salst dine penite(n)cie vnt
<157v>
fancgen . so is se di v(er)gheuen . Vn(de) mit den so
liet he den konincg den brief seen dar de
sunde ingheschreuen stont de he nicht ghe
bijchtet en hadde of en dorste . Vn(de) mit den
so de konincg dat sach so viel he oetmo
delike su(n)te egidius to vote vn(de) kussede sy
ne vote . vn(de) bekande do syne scholt . vn(de) de
de syne bijcht . vn(de) nam penitencie . vn(de) hoe
de sick meer vor de sunde to done . Hijr bi
so moghe ghi claerlike merken vn(de) proue(n) .
sulle wi van sunden vntbunden werden
so mote wi claerlike vnse bijcht doen mit
enen starken vpsette dat wi vns na vnse(n)
v(er)moghen dar na van sunden hoede(n) wille(n) .
¶ Dit is . teghen wen dat wi vnse bijcht doen sulle(n) .
<a.l.R.: . xxxiii . > Sunte thomas van aquino de secht
dat wi bijchten sullen vnsen kerck
heren dar wi vnder wonen . et en were dat
he so simpel weer dat he nicht en wiste
wo he iemant binden ofte vntbinden solde .
ofte dat he ghene bijcht helen en kunde .
ofte dat he vrouwen to der vnkuescheit
bekoerde als se bijcht teghen em deden :
ofte dat he in also openbaren misdade(n)
were . dat men en mit rechte dar v(m)me
schuwen mochte . also mochte een wal
<158r>
gaen to enen andere(n) priest(er) de dar bi woende
also veer als et een recklick priester were vn(de)
van guden gheruchte . Vn(de) oeck so wert wal
anders wtghenomen . als su(n)te thomas vor
schreue(n) secht . Jnt eerste so moet men wal
bijchten teghen de ghene de priuilegien va(n)
den pawese hebben . als de biddende orden
vele hebben . of teghen enen recliken priest(er)
den de rechte cureet ofte pastoer orlof ghift .
ofte alst noet is in der tijt des steruens . of
te als men pelgrimasie wandert . De der
de pawes leo makede bi rade d(er) kerstenheit .
enen decreet . ofte een capittel in den gheest
liken rechten . dat aldus voer beghint .
Omnis vtriusq(ue) sexus . (et cetera) . Dar secht he
dat itlick kersten mensche de to syne(n) be
scheden iaren ghekomen is . de is vmmer
eens des iaers schuldich syne bijcht to done
teghen synen eighenen curaten . ofte dit is
to verstane . den ghenen den he dat beuelt .
wa(n)te dar vaken voel hinders invalt . Wa(n)
te su(n)te augustinus secht in den boke va(n)
penitencien . Als du bijchten wilst . so kies
den alre besten priester den du vinden
kanst vn(de) de gode vntseet . vn(de) de de macht
heuet . vn(de) oeck de binden kan vn(de) vntbinde(n) .
<158v>
¶ Dit is wo ghi iv bereiden sullen eer ghi to
der bijcht gaen . vn(de) wat ghi dan bijchte(n) sullen .
<a.l.R.: . xxxiiii . > Als ghi menen to bijchten so wilt erst
dat capittel dat hijr voer van den
berouwe steet gheschreuen . mit y(n)nicheit
auerlesen vn(de) dincken . vn(de) bereidet iv na
alle(n) iuwen v(er)moghen dat ghi mit berou
wen to den priestere komen . vn(de) v(m)mer mit
enen volkomen vpsette dat ghi iv daer
na van sunden hoeden willen na allen
dat iuwe menschlike krancheit v(er)mach .
Wante anders so en were de bijcht nicht
dan spot . als sunte augustin(us) secht in
den boke van penitencien . Vn(de) voert so
wilt dan alle de tijt dar ghi iv ghebrec
lick y(n)ne v(er)moden mit vlite au(er)dencken
wo dat ghi iuwe tijt gheleuet hebben .
vn(de) sunderlincg synt der tijt dat ghi lest
iuwe bijcht deden . vn(de) dincket waer in
dat ghi iv vntgaen hebben . vn(de) in wat
tiden . hillighes daghes ofte werkel da
ghes . in hillighen steden ofte in andere(n)
steden . Vn(de) wilt al iuwe sunden vlijtlike(n)
to samen schriuen . vn(de) de nicht schriue(n)
en kan de salt so vaken au(er)dincken dat
he et vaste in der memorie beholde eer
<159r>
he to den priest(er) ga . Su(n)te augustinus de
secht van penitencie . Wilt iv nouwe hoe
den dat ghi iuwe bijcht nicht en delen . als
nv wat enen priester . vn(de) vp ene ander tijt
oeck wat enen anderen priester . wa(n)te dit
were ypokrijtschap . als dat een man sick
schamede syne sunde al heel enen priester
to bijchten . Hijr v(m)me so en wilt dat nicht
v(m)me schande weghen laten . Wa(n)te als su(n)
te augustin(us) hijr vp secht . so doet de scha
mede wt de men in der bijcht lijt een <gestr.: g>
groet deel der pine der penite(n)cien de he
vmme de sunde liden solde . Vn(de) oeck so
sul ghi weten . een recklick wijs priester
als he hoert in der bijcht enen menschen
openbaerlike sonder miden syne sunden
seggen kleine ofte groet ofte manichuolt
mit vnuerdeckeden woerden vn(de) bereit
is to beteren . so sulle ghi weten oeck wo
groet dat de sunde syn . dat de priester
na deer tijt den menschen lieuer hebben
sal dan he eer hadde . wa(n)te he wal mer
ket dat de ghenade godes dar y(n)ne is .
Hijr v(m)me so en latet vmme ghene scha(n)
de . mer wilt alle iuwe bijcht heel vnde
claerlike doen . Hijr vp secht su(n)te bernard
<159v>
in enen boke dat heet cantica . O grote rase
rye . dat een mensche sick schamet to bijchte(n)
vn(de) schamet sick nicht to sundighen . Oeck
secht su(n)te bernard in den seluen boke . Ghi
sullen iuwe sunde bijchten oetmodelike
salichlike vnde truwelike vn(de) beschedelike .
Dat is . humiliter . fideliter . et discrete . Eerst
oetmodelike . dat is . dat ghi iv nicht en v(er)
heuen in der bijcht . Wa(n)te men vint mani
ghen . als he ene sunde bijchtet . de em nv
leider somich ere to der werlde duncket
wesen . dat he em dar in v(er)heuet . als he
ene manlike sunde bijchtet . de men na d(er)
werlde manlick kloeck ofte wijs heet . vn(de)
kricht dar in idel ere ofte glorie . dat en
is nicht oetmodelike ghebijchtet . Voert
truwelike to bijchten . dat is . als sunte
bernard secht . dat wi al heel sullen wt
bijchten al dat wi bedincken kunnen
vn(de) vns de consciencie wroghet . vn(de) dat wi <in HS: wi a.r.R. ergänzt>
mit rechte schuldich synt . vn(de) dat mit
guden betruwen vn(de) hopen . als dat wi
dar bi van sunden sullen v(er)loest w(er)den .
Voert beschedelike to bijchten . dat is . dat
een mensche nicht mit verdeckede(n) woerde(n)
syne bijcht en segge . vn(de) nicht en mo(m)mele
<160r>
mit den woerden . mer dat he puerlike
wtspreke . also dat de priester beschedeli
ke beke(n)nen moghe de ene sunde na der
andere(n) . so weet he wo he den sunder hel
pen sal . vn(de) oeck wat penite(n)cie dar teghe(n)
hoert . Hijr van steet gheschreue(n) in der glo
sen auer een boeck dat heet ecclesiasticus .
Wa(n)neer de sieke de ghewundet is syne
wonden den meister nicht en wil ope(n)
baren . so en helpet em de medicine nicht .
Wa(n)te de meister nicht en weet wat me
dicinen he den sieken gheuen sal . Hijr
bi so is et nutte dat ghi beschedelike den
priester iuwe sunde seggen . so weet he
wo he iv helpen sal . ysidorus de secht in
den boke van den ouersten gude . Va(n) deer
tijt so beghy(n)ne wi rechtu(er)dich to wesen
of vnse leuen to beteren . wa(n)neer wi vns
seluen in der bijcht beschuldighen . Wa(n)te
waer in dat wi to rechte vns seluen be
schuldighen in der bijcht . daer en mach
vns de vyant nicht mede beschuldighen .
Nu hebbe ghi ghehoert van der bijcht
een luttick wat dar van gheschreuen is .
Wa(n)te de bijcht so grote macht heuet . als
su(n)te augustin(us) secht in synen boke van
<160v>
der penitencie . weert sake dat wi van
noet ghenen priester hebben en moch
ten . wi solden bijchten enen leyen de
naest bi vns were . vn(de) wi solden daer
bi beholden bliuen . weert dat wi rechte
berouwe hadden in der bijcht als vor
schreuen is . ¶ Dit is van penitencie vn(de)
voldone . vn(de) is de derde pu(n)t daer wi bi van sunde(n) vntbu(n)den sulle(n) w(er)de(n) . <in HS: sunde(n) - w(er)de(n) . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . xxxv . > De derde pu(n)t
dar wi bi van sunden sulle(n) vnt
bunden w(er)den de heet satisfactio . dat is .
voldoen vn(de) penitencie . Dat is . dat ghi
na der bijcht rechteuoert na al iuwen
v(er)moghen iv pinen de penite(n)cie af to leg
gen de iv de priester ghesat heuet . Hijr
van secht sunte augustin(us) auer sunte
pawels epistole(n) . ad corintheos sc(riben)do . Dat
en is nicht ghenoech dat wi alleen vnse
quaden zeden int beste verwandele(n) vn(de)
dat wi vns van sunden scheden . ten sy
dat wi van den sunden de vorgheleden
syn voldoen vor gode . vn(de) mit rouwen
der penitencie vnde mit suchte(n) der oet
modicheit vn(de) mit <in HS: mit a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> berouwe des herten gode
almissen to offeren . Oeck secht su(n)te grego
rius in synen morale . Dat is rechte peni
<161r>
tencie . de de vorledene sunde beschreyet
vn(de) de em vlitelike vor de tokomende
sunde hoedet . Wante als su(n)te augustin(us)
secht . in libro soliloquioru(m) . Een <in HS: En; e ü.d.Z. ergänzt> wunde de ny
es vpbreket of dat een olde lijclawe were
daer to voere(n) een quaet wunde plach to
wesen de wunde gheneset node . ysidorus de
secht in synodo . Assche bistu vn(de) assche moet
stu w(er)den . Hijr v(m)me so wil dine sunde be
schreyen vn(de) vol daer voer doen so doestu
weerdighe penite(n)cie . Men vynt wal lude
de apenbaer sunde doen dar se bi in den
ban vallen . als doetslach . gheestlike lude
to wunden ofte oere guet to benemen ofte
ghewelde doen . als lude bi nachte wt oere(n)
huse to nemen ofte vancgen . ofte anders
guet rouen ofte stelen dat der gheestlich(ei)t
angheet . also dat se openbaer in den ban
vallen vn(de) nicht vorsaken en moghen .
So gaen se wal to enen priester de em
dan vrientlicst is vn(de) des bisscops macht
heuet . vn(de) seggen . Wi hebben bi vngheual
dessen man doetgheslaghen . ofte wi heb
ben desse(n) gheestliken luden misdaen . ofte
wi hebben dessen roef bi nachte ghedaen .
ofte wat dat anders is . vn(de) seggen wy
<161v>
willent gheerne verwinnen vn(de) betere(n) bi
wiser lude rade so wi alre erst moghen .
Wi bidden iv dat ghi vns willen absol
uieren . So is dar wal manich priester de
des nicht laten en dar . ofte somich ghelo
uet oeren woerden vn(de) nympt oere ghe
lofte dat se voldoen sullen vor de mis
daet vn(de) he absoluiert se dar vp . Vn(de) al
so vro als se absoluiert syn so syn de vol
dade v(er)gheten . want se makent wo dat
se dat maken . se brencgen v(m)mer ene kloec
heit in dat so de sake vnthoghen wert
vn(de) dat se nicht en doruen beteren vnde
dat vnrechte guet beholden moghen .
Och here got welck absolucio dat dit
vor gode is dat hebbe ghi seer guet to
dincken . Wante su(n)te augustin(us) de secht
openbaer in den decrete . Peccatu(m) no(n) di
mittitur nisi ablatu(m) restituatur . Dat is .
De sunde en wert nicht v(er)gheuen . ten sy
dat men dat vnrechte guet weder kiere .
dat is to verstane de et weet . ofte weten
moghen dar se et kieren sullen . Vn(de) en
kan he et v(m)mer nicht gheweten waer
he dat kieren sal . so sal he dat kiere(n) to
gheestliken stichten dar he meent dat
<162r>
et de meeste ere godes sy . vn(de) oeck of he al
so voel heuet dat he dat betalen moghe .
vn(de) de so voel nicht en heuet de sal gheue(n)
wat he mach . vn(de) enen gueden willen heb
ben dat he et gheerne betalen wil sonder
merren also vro als eme got also vele v(er)
leent dat he dat betalen mach . vn(de) pe
nitencie doen bi synes bijchters rade vor
dat ander dat vnbetalet is . vn(de) ofte eme
got guet v(er)lene dat he dan des nicht en
verghete mer betale dan na synen v(er)
moghen . Aldus so moet v(m)mer dat
vnrechte guet eerst betaelt wesen vn(de)
ghebetert . vn(de) dat vnrechte guet eerst
weder ghekiert wesen . wa(n)t itlick me(n)sche
schuldich is em dar to te haeste(n) heme
like vor gode vn(de) openbaer vor der
werlt na al synen v(er)moghen sal de su(n)
de vor gode vergheuen werden . Nicht
dat ghi iuwen krijch mit vollen mode
holden sullen v(m)me iuwe ere to beholde(n)
in der zoene als ghi betere(n) sullen dat
en is de rechte wech nicht der peniten
cie ofte der vntbindincge . Wante su(n)te
augustin(us) vn(de) su(n)te gregorius de seggen
beide . Schame ghi iv nicht to sundighe(n)
<162v>
vor gode . so en schamet iv oeck nicht
to beteren vor den luden . Wa(n)te dar steet
gheschreuen in der glosen auer su(n)te io
ha(n)nes v(er)halenheit aldus . Dat is vele
beter dat ghi hijr nv wat schande lide(n)
vor ene kleyne ghetal van luden dan
ghi vor dat grymmende ordel godes ve
le confusie vnde schande solden lide(n) vor
gode <gestr.: gode> vn(de) synen lieuen hillighe(n) vn(de)
alle der werlt . Hijr v(m)me so en schamet
iv nicht to beteren vn(de) dat vnrecht we
der to kieren . wante als oeck wal vor
schreuen is . so doet de schamede een <gestr.: g>
groet deel wt des veghevuers . Sunte
ioha(n)nes gulde(n)mu(n)t leert vns in ene(n) ser
mone des ersten sundaghes in der vaste(n)
van dren w(er)ken der voldaden vn(de) secht
aldus . Teghen drie quade sunden so syn
dar ghevunden drie guede waldade me
de vol to done . Int erste teghe(n) de ghirich(ei)t
so sal men almissen gheuen . Teghen de
houerdye vn(de) ydel glorie so sal men heb
ben hillighe ghebede . Vn(de) teghen de auer
ulodicheit vnde vnkuescheit so sal men
vasten . Vn(de) de almissen komen van tijt
liken guede . vn(de) dat vasten dat komet
<163r>
wt den lijchame . vn(de) dat ghebet komet
wt der sielen . Nu is de almisse dat erste
van den namen . wa(n)te se is een koepma(n)
vn(de) een bereidincge des leuendes vor den
ghebede . wante guede w(er)ken de verwecke(n)
den ghelouen vn(de) gheuen een betruwen in
den ghebede . Dat vasten dat volghet na
nicht dat dat ghebet ene hulpe sy der vas
ten . mer dat vasten is ene hulpe des ghe
bedes . Dar v(m)me is dat ghebet hogher va(n)
dessen twen . Wante ghelijck als de olye
doet bernen de lampen . also doet dat vue
righe ghebet de vasten vor gode luchten .
Dit al secht su(n)te ioha(n)nes gulde(n)mu(n)t . ysido
rus de secht in ethimologia . Woltu dijn
ghebet vp vor gode hebben so make eme
twe vloeghelen . dat is vasten vn(de) almis
sen to gheuen . Wante dat leuen enes me(n)
schen to v(er)rechtuerdighen ofte to beteren
dat licht voel an dessen dren pu(n)ten . als
vasten vn(de) beden vn(de) almissen to gheuen .
als secht ysidorus vorschreuen . Oeck secht
su(n)te ambrosius auer su(n)te lucas ewa(n)geliu(m) .
Niemant en wil em mistruwen ofte wa(n)
hopen de rechte penite(n)cie doen wil oeck wat
sunde he ghedaen heuet . wa(n)te got wal v(er)
<163v>
wandelen kan dat ordel vnser v(er)domenis
se ist sake dat wi <in HS: wi a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> verwandelen ku(n)nen vn
se sundighe leuen vn(de) doen penitencie .
Wante als ysidorus secht . De ghene de in
dessen leuen rechte penitencie doet vn(de) syne
sunde beschreyet de voldoet van den dat he
schuldich is . Aldus so moghen wi merke(n)
bi alle der schrift in dessen vorschreuen ca
pittel . sullen wi volkomelike van sunden
vntbunden w(er)den so mote(n) wi erst rechte
berouwe hebben . vn(de) in der bijcht een guet
starck vpsat vn(de) volkomen willen vnse
misdaet to beteren vn(de) dat vnrechte guet
weder to kieren sonder ienich v(er)trecke vn(de)
vns voert van sunden to hoeden na al
vnsen v(er)moghen vn(de) penitencie to doen
als vns de priester settet . Jst sake dat wi
aldusdanighen willen volkomeliken
hebben vn(de) na der bijcht dan willen ver
volghen vn(de) dat nicht vntrecken bi vnse(n)
scholden so w(er)den wi to rechte vor gode vn(de)
der hillighen kerken van sunden vntbu(n)de(n)
ghelijck als de apostolen lazarus vntbu(n)
den vor vnsen heren . So is dan dit dat
ander derdendeel van den anderen boke
wo men enen sunder van sunden vntbin
<164r>
den sal . Vnse lieue h(er)e de moet vns alsulke
doghede v(er)lenen dat wi al daer bi van alle
vnsen sunden moten vntbunden werden .
Des gunne vns de ghene de bouen al ghe
benediet is in ewicheit . Amen . ¶ Hijr
beghint dat leste derde deel van den anderen
boke . vn(de) is . waer bi dat wi vns van sunden
hoeden sullen . ¶ So is dit de eerste punt .
dat wi altoes ydel gheselschap schuwen .
Hijr voer so hebbe ghi ghehoert . erst <a.r.R.: . xxxvi . >
wo men enen sunder de in sunden
wonet verwecken sal vn(de) waer
bi . vnde oeck dat ander wo men en van
sunden vntbinden sal . Nu weert guet dat
ghi dat wisten waer bi dat ghi iv va(n) su(n)
den hoeden sullen . Wa(n)te manich is de so
ghebunden is mit den echte ofte mit an
deren saken de eme hinderen dat he de
werlt noch volkomelike nicht laten en
kan ofte en wil . vn(de) dat nochtan in rech
ter meni(n)cge hebben dat se oer leuen wil
len betere(n) vn(de) va(n) sunde(n) to hoeden . Vn(de) vp
dat sick een guet mensche van sunde(n) hoe
den moghe so wilt dit nauwe merken
vn(de) waren desse selue pu(n)ten de hijr na ghe
schreuen staen . De eerste pu(n)t is . dat ghi
<164v>
schuwen sullen alle idele vn(de) quade ghe
selschap alle werschapen vn(de) brassen dar
men idelheit doet . Wante wie des nicht
en schuwet de sal dar haeste bi besmyt
w(er)den vn(de) in sunden vallen . Wa(n)te de p(ro)phe
te in den salter secht . Cu(m) sa(n)c(t)o sanctus eris .
et cu(m) p(er)u(er)so p(er)u(er)teris . Dat is . Mit hillighen
luden so wertstu hillich . vn(de) mit v(er)kierde(n)
luden so wertstu v(er)kiert . Vn(de) hijr vp so
secht iheronim(us) . Vermids den ghene(n) dar
men mede v(m)me gheet dar na so w(er)den
des menschen zeeden formiert . Als su(n)te
paulus secht . Corru(m)pu(n)t bonos mores col
loquia praua . Quade klappincge de ver
deruen de guede zeeden . Hijr van so secht
de p(ro)phete iob . Dat is voel beter dat ghi
gaen in dat hues der wenincge dat is
to v(er)staende dar men enen doden beschrei
et . dan dat ghi gaen in dat hues der w(er)
schope . wante daer so ghedi(n)cke ghi alle y
delheit . vn(de) in dat hues dar men ene(n) do
den beschreyet dar so ghedincke ghi dat
also dat eynde sy van allen menscheli
ken gheslechte vn(de) wat iv to komende is .
Hijr v(m)me so synt de cloestere eerst ghe
stichtet . vn(de) de hillighe(n) vaders de worde(n)
<165r>
monike vn(de) vloen in de woestenie vp <gestr.: d>
dat se mit quader gheselschap nicht be
ulecket en worden . Wante wo hillich dat
iemant were wil he voel mit ydeler ghe
selschap wesen vn(de) in werschapen . so en
sal he sick also nicht hoeden ku(n)nen he
en sal in sunden vallen eer he dat weet .
Wante in sulker gheselschap dar vallen
io ten mynsten idele woerde . vn(de) oeck vn
der tiden achtersprake . Vn(de) wilt dat wete(n)
dat de achtersprake is harde grote sunde
vn(de) nicht allene den ghenen de se spreke(n)
mer oeck mede den ghenen de se hoeren .
Hijr v(m)me secht de wise salomon . Wilt
nicht wesen in den werschapen vn(de) dar
men vele drincket wilt dar nicht me
de eten . (et cetera) . Hijr vp secht su(n)te gregorius .
De in werschapen synt dat se vele pleghe(n)
nasprake to done dar se oeren euene(n) kerste(n)
mede v(er)nederen . Vn(de) su(n)te clemens de secht .
Dat sware nasprake vor gode ene doet
sunde is vn(de) doetslacht . als men oeck wal
lest in der glosen auer de tien ghebode . vn(de)
aldus als de schrift secht <in HS: secht a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> so misdoet he also ve
le de de achtersprake hoert als de ghene
de se doet . wa(n)te rede war bi . weer daer
<165v>
niemant de de achtersprake hoerde so en weer
dar oeck niemant de se seghede . Hijr v(m)me
so wilt idel gheselschap schuwen . vn(de) kome
ghi dar ghi hoeren dat men iemant an sy
ne ere ofte to na spreket dar en wilt nicht
na hoeren . moghe ghi et mit soete(n) woerde(n)
nicht wederleggen so gaet rechteuoert va(n)
daer . wa(n)te bleue ghi dar bi de achterspra
ke mochte sulck wesen dat ghi ene doet
sunde dar begincgen eer ghi dat wisten .
Oeck so secht men in idel gheselschap licht
u(er)dighe loghene . Vn(de) wie gode dienen wil
de sal em sunderlincge nauwe hoeden ieni
ghe loghene to spreken kleine ofte groet .
Wante dar steet gheschreue(n) . Vmme ghene
sake wo groet dat is en solde ghi nicht e
ne apenbaer loghene seggen . oeck v(m)me
enen man sijn lijf dar mede to helpene .
vn(de) sullen dat hijr bi merken . Jck settet
aldus . weert dat ghi enen man seghen
bi iv hene lopen vn(de) sijn viant volghede
em na vn(de) wolde en doetslaen . vn(de) he vra
ghede iv of ghi icht enen man hadden
bi iv hene seen lopen . so en sul ghi nochta(n)
nicht lieghen vn(de) seggen ick en hebbes
nicht gheseen . vn(de) oeck so en sul ghi den
<166r>
man nicht melden wa(n)te dar mochte ghi
manslachtich mede w(er)den . Mer ghi mochte(n)
seggen mit soeten woerden . wo solde de ma(n)
hijr komen lopen . ghinder den andere(n) wech
is een man hene ghetoghen of he dat is
dar moghe ghi en soken . wante dat ghi
en dessen wech nasoken dat en is iv orber
nicht . mer wil ghi wijslike doen so haes
tet heen to den anderen wech wat ghi mo
ghen . wa(n)te ick segge iv vorwaer et en is
iv orbar nicht dat ghi den man soeken
dessen wech wt . Aldus so en lieghe ghi
nicht . vn(de) moghen also mit der waerheit
den ma(n)ne sijn lijf behelpen . Wa(n)te in de(n)
dat ghi seghede den anderen wech were
een man hene ghetoghen dar en loghe
ghi nicht an . wante ghi en seghede(n) nicht
den man den he sochte . dat de rechteuoert
den anderen wech ghetoghen were . wa(n)te
al was de rechtschuldighe man de(n) he soch
te <in HS: sochte aus sochten korrigiert> den anderen wech nicht hene ghetoghe(n)
so was dar wal een ander man vor der
tijt hene ghetoghen dar en loghe ghi <gestr.: n>
nicht an . Vn(de) oeck dat ghi segheden dat
en is iv orbar nicht dat ghi den manne
den rechten wech na volghen . dar seghede
<166v>
ghi wal vn(de) waer an . wa(n)te et en was vm-
mer sijn orbar nicht dat he den man
doetgheslaghen hadde . Bi dessen so mo-
ghe ghi een exempel vn(de) ghelikenisse ne-
men in allen pu(n)ten dar men iv vraghet
vn(de) ghi v(m)mer antworden moten of dat
iv orbar sy to der ere godes dat ghi antwor-
den ghelijck een deel vorschreue(n) is . Vn(de) als
de waerheit nicht en doech ghesecht wa(n)te
dar solde een groet quaet <gestr.: dar> na van ko-
men moghen . so moet een man mit soete(n)
vn(de) subtilen woerden syne rede wal bedec-
ken sonder loghene . vp dat he syne(n) euen
kersten dar bi moghe to vreden setten vn(de)
de sunde vn(de) quaet dar bi letten . dar anders
of he de rechte waerheit seghede recht wt .
vele quades wt komen mochte . Vn(de) wan-
neer de waerheit nutter is ghesecht . wolde
ghi dan iuwe rede sonder noet mit subtile(n)
woerden bedecken dat en were nicht dan
spot vn(de) bedriechnisse dar ghi iuwe(n) euen
kersten mede bedroeghen vn(de) mochte wal
ene harde grote sunde wesen . Aldus so mo-
ghe ghi hijr wal bi merken dat ghi v(m)mer
nicht lieghen en sullen . Wa(n)te su(n)te augusti-
nus de secht in enen boke van der loghen .
<167r>
My du(n)cket dat alle loghene sunde sy . mer
et scheelt vele wt wat herten vn(de) ghedachte(n)
vn(de) bi wat sake dat de loghen to kome dar
groet vnderscheet y(n)ne is . vn(de) nochtan hijr bi
wo kleine dat de loghene sy so is et v(m)mer
sunde se sy kleine ofte groet . Vn(de) sunderlincge
mit voerrade sonder noet to lieghen dat en
dar ick nicht wal schriuen wo swaer dat
desse sunde vor gode is wa(n)te dat solde mani-
ghen menschen to swaer du(n)cken . Hijr bi de
gode dienen wil de hoede sick vor alle loghe-
ne to sprekene se syn kleine <in HS: keine; l ü.d.Z. ergänzt> ofte groet . wante
een mensche wert dar mede groet bi gode
vn(de) wert ghemynt van den luden . Vnde en
swere sonder noet ghenen eet oeck wo recht
dat he sy he sy kleine ofte groet . mer late <in HS: late aus latet korrigiert>
dine woerde wesen . ia . ia . neen . neen . aldus
heft vns got seluen gheleert in den ewa(n)gelio
als su(n)te lucas beschrift . Voert so sul ghi iv
hoeden vele to spreken sonder noet . Wante
de wise salomon de secht aldus . Jn multilo-
quio non deest peccatu(m) . Dar ghi bi v(er)staen
moghen . dat vele to spreken sonder sunde
nicht en is . Dar v(m)me secht de p(ro)phete in de(n)
salter . pone d(omi)ne custodia(m) ori meo . (et cetera) Here
sette mynen mu(n)de ene hoede vp dat ick
<167v>
my nicht vntga in myner tu(n)cgen . Wante
als got seluen in den ewa(n)gelio secht . so sul
wi van den mynsten idelen woerde dat
wi vnnutlike spreken rede gheuen in den
daghe des ordels . Vn(de) als su(n)te gregorius hijr
van secht . so synt dat al idele woerde de ghe
ne nutticheit ofte rechtuerdicheit in en bre(n)c
gen . ofte de woerde de een mensche nicht en
behouet to syner notroft . Nu moghe wi m(er)
ken of wi icht vele ideler woerde des daghes
spreken to v(er)gheues . wa(n)te sul wi va(n) itliken
woerde dat idel is to den iu(n)cgesten daghen
reden gheuen so behouen wi wal dat wi se
nouwe merken . wante got heft dat ghesecht
he en mach nicht lieghen . vn(de) oeck de vele
spreket also lichtlike valt he i(n) su(n)de(n) eer dat he weet <in HS: he weet a.r.R. ergänzt> .
Hijr van so secht de glose auer den salme i(n)
den salter . Dixi custodia(m) vias meas . (et cetera) . vnde
secht aldus . De tuncge en woent to v(er)gheues
nicht in ener vuchtigher stede wa(n)te also
lichtlike glijt se in enen lichten eet to swere(n)
in loghene to spreken in naklappincge ofte
in idele woerde to spreken . Hijr v(m)me secht su(n)
te gregorius in enen boke dat hetet dyalog(us) .
Seer vele w(er)den wi neder gheleidet wanneer
wi vele spreken vn(de) vns mencge(n) of selschape(n)
<168r>
mit werltliken luden ofte idelen luden . Aldus
so moghe wi volkomelike merken na de(n) dat
hijr voergheschreuen is . sul ghi iuwe leue(n) be
teren vn(de) iv van sunden hoeden so mote ghi
schuwen alle idele vn(de) quade gheselschap w(er)
schapen brassen vn(de) ander sake des gheliken .
¶ Dit is de ander pu(n)t dar wi vns bi van sunde(n) hoede(n) sulle(n) . vn(de) is va(n) de(n) arbeide . <in HS: hoede(n) - arbeide . u.d.Z. ergänzt>
To den anderen
male . wil ghi iv van sunden hoede(n) . <a.r.R.: . xxxvii . >
so sul ghi iv pinen altoes wat gudes to done
also dat iv de vyant nicht ledich en vinde .
Wante de pawes i(n)nocencius de secht in den
gheestliken rechte . ext(ra) de renu(m) t(unc) nisi cu(m) p(ri)de(m) .
ledicheit vn(de) wallust dat synt de twe wape
ne dar de olde vyant de vnsalighe siele me
de vancget . Hijr van secht sunte iheronim(us)
ad iulianu(m) . De hillich van leuene synt . syn
se v(er)sumich of ledich se vallen . Su(n)te ioha(n)nes
gulde(n)mu(n)t de secht . de reparacione lapsoru(m) .
Also als een kleet dat stille licht de motten
teen en wech . also teet oeck de voet d(er) traech(ei)t
ledicheit ofte v(er)sumenheit na eer wanhope
ofte ander sunde . Hijr v(m)me secht ysidorus
de su(m)mo bono . libro q(ui)nto . cap(itu)lo secundo . Den
knecht godes behoert altoes wat gudes to
lesen to beden ofte anders wat gudes to
<168v>
done in wtwendighe(n) werken . vp dat de vy
ant der vnkuescheit em nicht an en vechte .
Hijr v(m)me so heft manich hillich mensche in
der woestenie sick gheneert mit synen han
den . dat se makede(n) korue vn(de) matten ofte an
ders des ghelikes . vp dat se de vyant nicht
ledich en vunde vn(de) to den sunden bekoerde .
¶ Men lest van su(n)te bernhardes oldeste broder
de een banrodze vn(de) een groet here was . vnde
hiet heer gwido . vn(de) su(n)te bernhard de hield en
seer dar to dat he een monick worde . Vn(de) nv
hadde dusse here ene echte vrouwe de en <in HS: en aus ene korrigiert> se
re liefhadde . also dat se eme in ghener¶wijs
orlof en wolde gheuen . Vn(de) do su(n)te bernhard
dat v(er)nam . do leerde he synen broder wo dat
he mit synen wiue in de woestenye vare(n) sol
de mitter wone vn(de) de ydelheit der werlde
begheuen . vn(de) leerde em volkomelike wo dat
he daer gode dienen solde . Also als men lest
so plach dusse gude h(er)e selue(n) syne ploech to
holden vn(de) plach to derschene vn(de) to wa(n)nen .
vn(de) allen wtwendighen arbeit ghelijck ene(n)
bouman to done als daer to behoerde . Sijn
wijf plach to spy(n)nen vn(de) to neyen vn(de) allen
anderen arbeit bi den huse to done als al
daer to behoert . Seet dit deden grote here(n)
<169r>
vn(de) vrouwe(n) vp dat se de vyant nicht ledich en
vunde . vn(de) lieten de wallust vn(de) rijcheit alhijr .
vp dat se de ewighe wallust vn(de) rijcheit ewe
like bi gode bruken mochten . Hijr v(m)me so
secht de p(ro)phete Dauid in den salter . Labores
manuu(m) tuaru(m) quia manducabis . beatus es
et bene tibi erit . Daer ghi bi v(er)staen moghe(n)
dat de salich is de dat broet et dat he mit
syne(n) handen rechtuerdichlike wint in den
arbeide . vn(de) em sal wal gheschien . Vnde de
ghene de daer v(m)mer nicht to gheschicket en
sijn wtwendighen arbeit to done of nicht
en v(er)moghen . de doen anders wat gudes bi
den huse als beden schriuen ofte lesen de et
kunnen ofte kloteren ty(m)meren of anders wat
udes als men ghenoech behouet bi den huse .
vp dat se v(m)mer in den arbeide vnledich sijn .
vn(de) dat se de vyant nicht v(er)sumich of ledich
en vinde . ¶ Men lest in vitaspatru(m) . dat is in d(er)
vad(er) boeck . Drie krachte heft de vyant dar
alle sunde bi voertgaen . De eerste is v(er)ghe
tenheit . de ander is v(er)sumicheit . de derde is
quade begheerlicheit . Nu rede war bi . En
v(er)ghete wi godes wt vnsen herten nicht vn(de)
dat wi also kort hijr steruen solden . wi en
solden vryelike nicht versumen wat gudes
<169v>
to dencken ofte to done . Aldus komet va(n) d(er)
v(er)ghetenheit de v(er)sumicheit . vn(de) va(n) d(er) v(er)sumich(ei)t
so komen quade begherte(n) . Wante en v(er)sume
de wi nicht wat gudes to dencken ofte to do
ne . so en mochte de vyant ghene quade be
gherten in vns brencgen . Aldus so komet
van v(er)ghetenheit de versumenheit . vn(de) va(n) v(er)
sumenheit komen quade begherte(n) dar wi
bi in sunde(n) vallen . Vn(de) wa(n)neer de sin also
nuchteren is vn(de) dat herte ofte memorie also
strack vn(de) voersynnich is dat wi got wt
vnsen herten nicht en v(er)gheten so en ku(m)pt
gheen v(er)sumenheit in vns . Vn(de) ist sake dat
wi nicht v(er)sumen so en krighe wi ghene
quade begherte(n) . vn(de) so en sulle wi bi der hul
pe godes nu(m)mer in quaden sunden vallen .
Aldus so secht der vad(er) boeck . Dussen voer
schreuen pu(n)t wilt nouwe merken . wante
he is wal merkens weert . de sick van sunde(n)
hoeden wil dat he nicht ledich wesen en sal .
mer he sal iu(m)mer in den arbeide wesen . als
in bedincge(n) in schriuen in lesen ofte a(n)ders
in wat guder werke wat dat is na de(n) dat
dat in elken menschen gheleghe(n) is . Wante
su(n)te augustinus secht openbaerlike . Got
de wrochte ses daghe vnde des seuende(n) da
<170r>
ghes do rostede he vns to ener lere wil wy
de ewighe raste hebben dat vns behoert
eerst to arbeiden . vn(de) na den arbeide ewelike
to rusten . Vnse lieue h(er)e got de v(er)lene vns
alsulke vuericheit to den hillighen arbeide
dat wi de ledicheit schuwen moten . vn(de)
bi guden werken de ewighe raste v(er)diene(n)
moten . Amen . ¶ Van den derden punte
dar wi de sunde bi schuwen moghen .
To den derden male so wilt vake(n) mit <a.r.R.: . xxxviii . >
y(n)nicheit iuwes herten ouerdencken
de passie vn(de) de pine vnses lieue(n) here(n) ihesu
cristi . Wante sunte bernhard secht . dat he
vns gheen krechtigher arzedye en weet
teghen de sunde dan de passie vn(de) pyne
vnses lieuen heren stedelike in vnsen her
ten to hebben . Vn(de) oeck so sul ghi dat va
ken mit vlyte ouerdencken wo kort dat
ghi steruen sullen vn(de) in wat manieren .
vn(de) dat gry(m)mighe ordel godes . vn(de) de gro
te vroude des ewighen leuens : wil ghi
iv van sunden hoeden so sul ghi dit va
ken daghelix in iuwen ghedachte(n) hebbe(n) .
Vn(de) dit en weet ick iv nicht bet to wisen
dan hijr voer in dussen boke van den
berouwe als vorschreuen is . dat ghi
<170v>
dat selue vake ou(er)lesen vn(de) mit y(n)nicheit ou(er)
dencken . dat sal iv sunderlincge seer helpen
de sunde to schuwen . Vn(de) vm des willen dat
dat daer vorschreuen steet so en is et gheen
noet hijr anderwerue to schriuen . ¶ Dit
is . wo een man vn(de) wijf in den echte to samen
na werltliker maniere(n) leue(n) sulle(n) v(m)me vrede to hebbe(n) .
<a.l.R.: . xxxix . > Bynnen den huse so wilt iv v(m)mer al
so setten vn(de) saten dat ghi vrede hebbe(n) .
Wante dar steet gheschreue(n) . Dar de vrede is
dar is got . Vn(de) de mitten echte ghebunden
is de en sal nicht beghere(n) vntbunde(n) to we
sen . dat is to v(er)stane . dat em sijn echte syde
af storue . Mer dat sy man ofte wijf . itlich
sal sorchuoldich wesen mit vlyte wo se
elck den anderen behaghen moghe(n) . Dusse(n)
sin schrift su(n)te paulus in syner epistole(n) to
den van corinthen in den seuenden capittel .
Vn(de) oeck so sul ghi et vinden . waer een ma(n)
vn(de) een wijf nicht eens en sijn in der echte
vn(de) vele kiuen vnder em seluen dat se son
der quade sunde nicht leuen en moghe(n) . wa(n)
te et were vnmoghelick dat se in sulker
twydracht ere siele nicht beulecken en sol
den : vn(de) oeck so en sullen se nu(m)mermeer
ienich tijtlick guet to samen verweruen .
<171r>
dat en got wal v(er)lenen solde weert sake dat se
des beide eens weren vn(de) in vrede to samende le
ueden . Hijr v(m)me so see elck man dat he sijn
wijf liefhebbe vn(de) to vreden sette na den doe
gheden vn(de) dat wijf oeren man . vn(de) itlick
pine sick mit alle synen herten dat to done
dat he meent dat den anderen lief sy . ist
dat dat nicht en sy teghen de ere godes .
beide in woerden vn(de) in werken to allen ty
den . Vn(de) oeck so en sal dat wijf ghene sake
doen buten rade oeres ma(n)nes dar macht
an lecht . Vn(de) de man sal den wiue oeck
gherne raed vraghen . is oer raed nutte
so mach he dar na doen . vn(de) en is he nicht
nutte so do he na den rade dat beiste is :
vn(de) al weert oeck sake dat he des wiues
rades nicht en behoeuet nochtan so brenc
get dat vru(n)tschap in . Vn(de) sunderlincge so
sal elck den anderen to aller tijt soete vn(de)
mynlike woerde gheuen vor den oghen
vn(de) achter rugge voertsetten vn(de) nicht be
clappen wante dar vele rastes vn(de) vredes
van komet ist sake dat se beide dit holde(n) .
Wante ghi sult vorwaer vinden . waer
man vnde wijf to samende schelden ofte
v(n)mynlike to samende wonen mit stuer
<171v>
liken woerden ofte mit kiuen na den dat
dat gheleghen is dat se alleen vnder em
seluen nicht to vnraste en w(er)den . mer oeck
mede al dat huesghesinde dat in den huse <gestr.: w>
woent dat wert dar bi to vnvrede . Vn(de) als
man vn(de) wijf wal ouer een synt to der ere
godes . alle de in den huse synt de w(er)den dar
bi to vreden . vn(de) moghen sonder twiuel vnd(er)
den gheboden godes hijr vrede in der tijt heb
ben de ene mitten anderen vn(de) na dussen
leuen den ewighen vreden in der tijt to ko
mende mit gode vn(de) groet loen v(er)dienen .
Hijr v(m)me so sal een guet wijf altoes sorch
uoldich wesen v(m)me oeren man in vrede to
holden . Wante de aller mynste sunde de de
man doet vn(de) sijn wijf dat wetet vn(de) se mit
kloecheit ofte mit gued(er)tierenheit de sunde
ofte dat vnrecht wal kieren mochte vn(de) by
oeren schulde(n) dat v(er)sumet to kieren . als su(n)te
augustinus schrift . so wert dat wijf der su(n)
de schuldich ofte se dat selue(n) dede : wa(n)te dat
is v(m)mer een van den neghen vromede(n) sunde(n) .
als ghi in den eersten boke wal claerlike in
den . l . capittel vinden moghen . vn(de) des gheli
ken is to v(er)stane van den ma(n)ne . Vn(de) al hijr
v(m)me so is et io em beiden noet dat se malck
<172r>
andere(n) to d(er) doghet holden vn(de) to vrede . vp
dat en got hijr vn(de) hijr bouen in den heme
le mote verlenen ewighen vrede . Amen .
¶ Dit is . wo man vn(de) wijf oer huesghesinde le(-)ren vn(de) regiere(n) sulle(n) . <in HS: ren - sulle(n) . u.d.Z. ergänzt>
Al iuwe huesghesinde <a.r.R.: . xl . >
de mit iv wonen de syn ghi schul
dich to stueren vn(de) to leren vn(de) to der doghet
to trecken vn(de) dat mit mynliken woerden .
wante men bet mit liste de lude to der do
ghet brencgen mach dan mit haeste . Dar
vmme so sul ghi se vake gudertierlike leren
wat se doen ofte laten sullen . vn(de) sullen en
oer pater noster . vn(de) aue maria vn(de) de(n) gheloue(n) <in HS: vn(de) - gheloue(n) a.r.R. ergänzt und hier eingefügt> leren . de des
nicht en ku(n)nen . Vn(de) oeck so sul ghi en de
tien ghebode leren . vn(de) beduden en de wo dat
een rechte kersten leuen al dar vp steet . Vnde
vp dat ghi de tien ghebode iuwen huesghe
sinde lichtlike leren moghen so wil ick se
in korten woerden to ryme ouersette(n) . wa(n)te
iu(n)cge lude vn(de) sympel lude de moghen dat
ryme vele beter vnde eer leren vnde oeck
bet vntholden dan ofte dat slichte woerde
weren . So hoert hijr na in den name(n) godes . <a.r.R.: Nota . Dit syn de tie ghebode to ry[m]>
Enen got bouen al wilt mynnen vnde eeren
Vn(de) bi gode sul ghi to ghener tijt ydel sweeren .
De hillighe daghe vieret als de preesters biet
<172v>
Vnde iuwe olderen de eret to aller tijt .
Slaet nemande doet hemelich noch ope(n)baer
Schuwet vnkuescheit . wa(n)te et is een sunde swaer .
Wilt v(m)mer nicht stelen in ghener tijt
Vnde dat valsch ghetuech altoes vermijt .
En beghere mit volbord nemandes guet
Vn(de) oeck so en beghere nema(n)des bedde ghenoet .
Dit synt de hillighe tien ghebode
De vns gheset syn van den ouersten gode .
Wie deer een breket vnde also sterft
De is dar ewelike vmme verderft .
Mer wie se holt de sal sekerlike bi gode wo
nen ewelike . Dusse tien ghebode vorschre
uen sulle ghi vlitelike vn(de) gherne holden .
vn(de) oeck so sul ghi se iuwen huesghesinde
leren . vn(de) beduden em wat se inhebben . vn(de)
v(er)manen se vake dat se es nicht v(er)gheten .
vn(de) oeck so mach se elck den anderen voert
leren . Vnde voert so en sul ghi et in ghener
wijs liden dat iuwe huesghesinde icht lie
ghen of sweren of vloken ofte ienighe yde
le vnreyne of vnhouesche <in HS: vnhoesche; u ü.d.Z. ergänzt> woerde spreken
of iemant na den rugge beclappen of va(n)
enen anderen quaet seggen . Vn(de) moghe ghi
se mit mynlicheit of mit mynlike(n) woerde(n)
nicht dwincgen noch v(er)bieden ofte afbrencge(n)
<173r>
so sul ghi se dar v(m)me schelden vn(de) oeck mit
eernstachticheit verbieden vn(de) in ghener wijs
dat van em liden . Wante mochte ghi et kiere(n)
vn(de) v(er)sumede ghi dat ghi weren alle der sun
de deelachtich vn(de) mochten se vele lieuer van
iv varen laten . wa(n)neer se iv mit liste ofte mit
haeste nicht horen en willen dan ghi de hel
le vm oeren willen v(er)diende(n) . Vn(de) moghe ghi
se van oeren quaden willen vn(de) ghewoente
brencgen bi iuwen to done also dat se gode
vntfruchten vn(de) zedelike vn(de) redelike sick heb
ben in oeren leuene . so wy(n)ne ghi oere siele
vn(de) sullen al der guden werke al dar van
deelachtich w(er)den de se v(m)mermeer doen sulle(n) .
vn(de) ghi sullen dar merkelike bate in vinde(n)
bi den huse in tijtliken dincgen : Wa(n)te wo
se meer gode vntseen in oerer wandeli(n)cge
wo se iv vlijtliker dienen sullen vn(de) iuwe
tijtlike guet verwaren . Vn(de) aldus moghe
ghi verkryghen dubbelde bate . Eerst de
bate vp der eerden . vn(de) hijr na groet loen
bi gode in den ewighen leuene . Vn(de) v(er)sume
ghi dit also dat ghi iuwe kindere vnde
huesghesinde laten vloken vn(de) swere(n) lieghe(n)
vn(de) naclappen vn(de) ydele vn(de) vnreyne woer
de spreken ofte anders quade werke doen
<173v>
dat teghen de eere godes is vn(de) dat em nicht
en betemet to done : also als ghi twe bate(n)
hebben van oeren guden werken . also heb
be ghi twe schaden van oeren sunde(n) . wa(n)te
iuwe tijtlike guet wart dar bi v(er)sumet vn(de)
ghi w(er)den al oerer sunde deelachtich vnde
ghi moghen de helle dar bi v(er)dienen is et
sake dat ghi se to d(er) doghet brencgen mo
ghen vn(de) dat bi iuwer lauheit wart v(er)su
met . Hijr v(m)me de ghene de der werlt vol
ghen de moten by(n)nen den huse vn(de) in alle
den pu(n)ten vorschreuen vlitich vn(de) sorchuol
dich wesen willen se em hoeden van sunde(n)
vn(de) gode dienen . ¶ Hijr beghi(n)net een klene
regiment . wo dat werltlike lude de der werl
de volghen . dat hemelrike v(er)dienen moghen .
ist dat se hijr na leuen . vn(de) ghene sunde dar vp en doen . <in HS: vp - doen . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . xli . > Vp dat iu got bescherme
van enen vnvorsienliken quade(n) dode
vnde ghi iv de bet van sunde(n) hoede(n) moghe(n) .
so wil ick iv een cleyne regiment schriuen
vp dat ghi iv v(er)beteren dar ghi in werltli
ken state na leuen moghen . vnde hope de
daer na volghet dat he gracie vn(de) ghenade
van gode verkrighen sal vn(de) nu(m)mer i(n) qua
den dode sijn lijf laten sal dar gheen twi
<174r>
uel an en is . also vere als ghi v(m)mer enen
guden willen hebben iv van sunde(n) to hoe
den na iuwer krancheit vn(de) iv bereiden als
vorschreuen is gode to dienen . vn(de) v(m)mer dat
ghi iv nicht en verlaten dar vp dat naghe
schreuen steet ienighe doetsunde of sware
sunde to doene . wa(n)te dat mochtet al verder
uen oeck wo hillichlike dat ghi leuede(n) wol
de ghi vryelike al dar vp sundighen vnde
qualike leuen . Dar v(m)me so schrift de pa
wes alle weghe in synen brieuen wa(n)neer
he een bijcht brief ghift v(er)mits syner macht
vn(de) gracien als dat men enen absoluieren
mach vp sijn leste van al synen sunde(n) vn(de)
pinen . so schrift he aldus altoes . also ve
re wo se vp dussen brief ghene sunde en
doen vn(de) se waerachtich bijchte(n) de waren
berouwe vp oere leste to hebben . Och h(er)e
got . dar behoert vele to als ghi oeck hijr
voer in dessen boeck wal ghehoert hebbe(n)
wat dar to behoert de ware bijcht vnde
ware berouwe hebben sal . Vn(de) hijr bi so
segge ick iv oeck vp dat ghi vp dit na
gheschreuen regiment iv nicht en v(er)late(n)
ienighe sware sunde to done mer doen
als vorgheschreuen is . vn(de) volghe(n) dussen
<174v>
regimente als hijr na gheschreuen steet .
so en sul ghi dar in ghener hande wijs
an twiuelen . vn(de) sullen dar bi beholden
bliuen vn(de) grote ghenade van gode v(er)kri
ghen . vn(de) nu(m)mermeer in quaden dode iu
lijf laten . ¶ Dit is . als ghi eerst vntwaken
vn(de) als ghi vpstaen . wat ghi dan seggen ofte doen sullen . <in HS: ofte - sullen . u.d.Z. ergänzt>
<a.l.R.: . xlii . > Jnt eerste also vaken
als ghi in der nacht vntwaket vn(de) v(m)mer
des morghens so latet iuwe eerste woert
wesen . ihesus . vnde ghi moghen segge(n) ald(us) .
ihesus marien sone v(er)barme di myner .
ofte . ihesus marien sone wes ghebenediet .
vn(de) van beide(n) moghe ghi seggen waer ghi
meest lieue to hebben . Aldus synt .ihesus .
vn(de) .maria . de eersten woerde in iuwe(n) mu(n)
de . Vn(de) hijr so sul ghi iv to we(n)nen dat ghi
sere kort doen moghen . vp dat ghi hijr na
lieue vn(de) my(n)ne to hebben . Voert als ghy
erst vpv(er)risen wilt . so segget rechteuoert
in den v(er)risen . Jck sta vp in den ghebenedi
den namen ihesus . vn(de) beuele my in syne
hillighe vijf wunden . Vn(de) als ghi vpsitte(n)
eer ghi iuwe <in HS: Rasur; mit Zierstrich gefüllt> erste cleet
antrecken so slaet dat hillighe cruce vor
iv vn(de) segget . Jhesus va(n) nazareth koni(n)cg
<175r>
der ioden . va(n) ene(n) vnv(er)seenlike(n) dode so wil my
beschermen . So seghent iv anderwerue vnde
segget . Van bedriechnisse de vyandes huden
vn(de) in der vre mijns dodes so wil my bescher
men . So seghent iv derdewerue vn(de) segget .
Van alle dat dar ick di in mishaghen mo
ghe vn(de) va(n) allen anxte ofte sorghe de my
in liue ofte in siele schaden moghe dar wil
my van beschermen . in den <in HS: den ü.d.Z. ergänzt> namen des vaders
vn(de) des sones vn(de) des hillighe(n) gheestes . Ame(n) .
Vn(de) als ghi dan iuwe cleder anhebben vn(de)
van iuwen bedde treden . so segget mit den
p(ro)phete(n) dauid dusse verse de hijr na vol
ghen in latine ofte in dudeschen welker ghi
lieuest wilt . vn(de) slaet crueswis vor iv vnde
segget . Disrupisti d(omi)ne vincula mea . tibi
sacrificabo hostiam laudis : et nomen d(omi)ni
i(n)uocabo . Sup(er) aspidem et basiliscu(m) ambula
bis : et co(n)culcabis leone(m) et dracone(m) . Sic ego
vada(m) in p(ro)tectione sancte crucis secure inter
omnes i(n)imicos meos visibiles et i(n)uisibiles .
in no(m)i(n)e patris et filij et spiritus s(an)c(t)i . Amen .
Jn dudesche moghe ghi aldus den syn seg
gen . Here du heuest to broken myne ban
de . ick sal di offeren een offer des loues <in HS: lous; e ü.d.Z. ergänzt> . vn(de)
sal dinen namen anropen . Ouer de sla(n)c
<175v>
gen vn(de) basiliscus so salstu wandere(n) . vn(de) salst
to drucken lewen vn(de) draken . Also moet ick
oeck gaen vnder de beschermi(n)cge des hillighe(n)
cruces velich vor alle myne vyande seenlick
vn(de) vnseenlick . in den namen des vaders vn(de)
des sones vn(de) des hillighen ghestes . Amen .
Vn(de) de wile dat ghi iv cleden so moghe ghi
wat gudes lesen dar ghi seluen dan meest
ghenoechte in hebben . Vn(de) als ghi ghecledet
syn so vallet oetmodelike vp iuwe knee vor
iuwe bedde neder ofte vp ene ander stede de
iv best gheleghen is . vn(de) dancket gode in des
ser <in HS: desse; r ü.d.Z. ergänzt> wise seggende . O gudertieren ihesus . nv
wes dusentualt ghebenediet . dattu my desse
nacht in groter raste vn(de) voerspode heuest
leuen laten bi euenturen bet dan enen kei
ser ofte konincg : o lieue ihesus . nv verlene
my dussen dach to leuen vnder dine(n) ghe
boden also dattu in mynen leuene weder
ghebenediet motest werden vn(de) ick dar by
mote verbetert werden vn(de) bet mote dussen
dach eynden dan ick en beghi(n)ne . vn(de) v(er)lene
my myne ghedachte(n) myne woerde vn(de) my
ne werke in den deenste godes also to done
dat se di lieue h(er)e vntfanclick syn : vn(de) alle
gude menschen lieue h(er)e de wille sterken
<176r>
in allen guden w(er)ken dat se moten gaen
va(n) der ener doghet in de andere(n) ewelike .
vn(de) allen sundighe(n) mensche(n) den wil ene
rechte bekenni(n)cge gheuen eer se sterue(n) . also
dat se vp enen guden eynde moten komen
vn(de) dijn hillighe bloet dar nicht an mote
v(er)loren bliuen : vn(de) allen ghelouighen sielen
den wil de ewighe raste verlenen . Amen .
Pater noster . Aue maria . (et cetera) . Vn(de) hijr na so
moghe ghi dan doen by(n)nen den huse to
der ere godes dat ghi menet dat orbar sy .
¶ Wat ghi seggen sullen als ghi des morghens eerst wt de(n) huse gaet . <in HS: eerst - gaet . u.d.Z. ergänzt>
Als ghi eerst wt <a.r.R.: . xliii . >
den huse gaet . so doet mit den dume(n)
een cruce an iv voerhouet . vn(de) segget . Vrede
sy in mynen voerhouede . dan een cruce vor
den munt . vn(de) segget . got sy in myne(n) mu(n)de .
dan drie cruce vor iv herte . vn(de) segget . de hil
lighe drieuoldicheit sy in myne(n) herte . ame(n) .
Vnde segget dan . Jhesus aute(m) transiens p(er)
mediu(m) illoru(m) ibat . sic ego vada(m) securus
in p(ro)tectione sancte crucis int(er) omnes i(n)imi
cos meos visibiles et i(n)uisibiles . in no(m)i(n)e p(at)ris
et filij et spiritus s(an)c(t)i . amen . Jn dudeschen
tale moghe ghi den syn aldus wal segge(n) .
Jhesus de was vp ene tijt gaende vnder dat
<176v>
middel der ioden so ghincg he velich . also mo
te ick velich gaen vor alle myne vyande seen
lick vn(de) vnseenlick . in de(n) namen des vaders
vn(de) des sones vn(de) des hillighe(n) gheestes . amen .
Vn(de) als ghi vp de strate of vp den wech bute(n)
den huse komen . we dat iv vntmoetet den
wilt altoes een soete mynlick groet vn(de) ant
worde gheuen mit enen mynliken blyden
ansichte . so veer als ghi des nicht en weten
of he in ienighe(n) swaren ba(n)ne sy . vn(de) maket
iuwe woerde so ghi na rende(n) mynst moghe(n) .
ten sy dat ghi de doghet to der ere godes dar
mede icht vordere(n) moghen . Vn(de) vntmoetet
iv een arm mensche ist sake dat ghi es nicht
va(n) staden sijt em lichamlike almissen to
gheuen . so gheuet em de gheestlike almisse(n)
de hoech voer gade is . dat is wilt en blide
like groete(n) vn(de) wat gudes seggen vn(de) leren
of dat so gheleghen is . vn(de) mynlike en troes
ten in synen liden . Vn(de) slaet iuwe oghe(n) ned(er)
vn(de) bewaert se van ydelen seen so ghi aller
best moghen . wa(n)te dar vake vele sunden
van komen . ¶ Dit is . wat ghi segge(n) sullen
als ghi erst vp den kerckhof komen . ofte dar
dat ghebeente lecht va(n) de(n) kerstene(n) lude(n) .
<a.l.R.: . xliiii . > Als ghi vp den kerchof komen so wilt
<177r>
segge(n) dit ghebet dat hijr na volghet . Vn(de) vp
dat ghi de bet dat wete(n) wo dit ghebet erst
vpghekomen is so wil ick et iv erst vertellen .
Men lest dat de derde pawes i(n)nocencius de <a.r.R.: Exempel>
also heet . dat he vp ene tijt ouer den kerchof
ghincg vn(de) hadde anders wat in den synne
also dat he des v(er)gat vn(de) en bat nicht voer
de arme(n) sielen der oere ghebeente vp den
kerchoue lach . Vn(de) als he af solde gaen so
hoerde he ene grote manichuoldicheit der
ste(m)men de wt den doden ghebeente em na
riepen vn(de) segheden . O hillighe vader . wat
se nicht en segheden de hijr voer hen ghi(n)cge(n)
de benediccie godes sy vp iv vn(de) wi benedi
en iv in den namen des heren . Vn(de) als de hil
lighe pawes dit hoerde do greep he een her
te vn(de) makede dit ghebet vn(de) seghede aldus .
Weset ghegroet alle ghelouighe sielen der <a.r.R.: Ghebet>
oere lichame rusten in den hillighe(n) vrede in (christ)o .
cristus de iv v(er)loset heuet mit syne(n) alre edels
ten bloede de mote sick iuwer vnfarme(n) vn(de)
iuwe pine v(er)mynren . vn(de) mote iuwe siele
toselschappen den wtuerkorenen vn(de) de(n) hil
lighen scharen der hillighen . vn(de) ghi vnser
aldaer mote(n) ghedencken vn(de) mynlike voer
vns bidden . vnde alle siele der oere lichame
<177v>
hijr vn(de) anders waer begrauen synt . vn(de) alle
ghelouighe sielen moten rusten in den ewi
ghen vrede . Amen . Vn(de) als dusse hillighe
pawes dit vorschreuen ghebet ghesproke(n)
hadde ten eynde . rechteuoert so riepen alle
de sielen mit luder ste(m)me altomale . Amen .
Vn(de) do dusse pawes vorschreuen dat
hoerde . do gaf he rechteuoert alle de(n) ghene(n)
de dit ghebet vorschreue(n) mit y(n)nicheit lese
als he ghincge ouer enen kerckhof ofte dar
kerstene doden begrauen weren ofte dar
oer ghebeente leghen driehundert daghe
aflates . Hijr v(m)me so en wilt dit vorschre
uen ghebet nicht v(er)sumen to lesen als ghy
komen vp den kerchof dar de doden ruste(n) .
wante wunderlike grote almisse is et dat
men vake vor de arme siele(n) biddet de in
den liden synt . Wante als se bouen in dat
ewighe leuen komen so sullen se so truwe
like dat v(er)ghelden vn(de) vnghelike meer we
der vor den ghenen bidden de em iue halp
de wile dat se in pinen weren . ¶ Dit
is . wo ghi iv hebben sullen als ghi in de ker
ken komen . vn(de) voert vnd(er) der missen .
<a.l.R.: . xlv . > Als ghi eerst in de kerke komen . so
segget mit den p(ro)pheten dauid aldus . Jntro
<178r>
ibo in domu(m) tua(m) . et adorabo ad templu(m)
sanctu(m) tuu(m) in timore tuo . Vn(de) ghi moghen
den syn in vnser taele aldus wal seggen .
Here ick ga in dijn hues . vn(de) sal vnder dine(n)
anxte in dine(n) hillighen tempel di anbede(n) .
sende dinen encgel mi to hulpe de my
bescherme van allen ydelen ghedachten .
amen . Als ghi dat wywater nemen so
segget . Dit ghebenedide water vn(de) vnses
heren hillighe(n) vijf wunden mote my sijn
een volkomen v(er)ghifnisse alle myner sunde(n) .
amen . Dan so gaet vor dat hillighe cruce
vn(de) kneet neder vn(de) segget . Wes ghegroet du
hillighe cruce de v(er)middes den lijcham cristi
ghehillighet bist vn(de) v(er)middes syne(n) leden
ghecyret bist bouen golt vn(de) durbar steen
te . wil my beschermen nv vn(de) in der vre
mines dodes vor al dat my schaden mo
ghe in liue ofte in siele . Amen . So gaet dan
vor dat belde vnser soeten vrouwen vnde
segget vp iuwen kneen oetmodelike seuen
aue maria . in de ere der seuen vroude de
vnse vrouwe hijr vp eertrike hadde myt
oeren lieuen kinde . vnde bidde se oetmodeli
ke dat se io nv vnde in der vre iuwes dodes
vn(de) alleweghe truwelike iv to hulpe kome .
<178v>
So gaet vp de stede dar ghi misse hore(n) wilt
oft also gheleghen is . vnde bewaret iv sere nou
we vnder den dienste godes van allen idele(n)
siene vn(de) van allen idelen ghedachte(n) : slaet
iuwe houet neder to der eerden vn(de) dat her
te vp to den hemel vn(de) doet iuwe ghebet
mit y(n)nicheit . Vn(de) als men dat hillighe e
wangeliu(m) lest so slaet dat hillighe cruce vor
iv . vn(de) horet dat mit y(n)nicheit staende mit
bloten houede mer de vrouwen mit bedec
keden houede . Vn(de) als dat ewa(n)geliu(m) wt
is so maket een cruce mit iuwen dumen
vn(de) kusset vn(de) segget . Vermids dat hillighe
ewa(n)geliu(m) vn(de) den bittere(n) doet vnses lieuen
heren ihesu cristi so mote vns got ghenadeli
ke al vnse sunde v(er)gheuen . So moghe ghi
neder kneen of ghi wilt vn(de) saten iv v(m)mer
dan to der y(n)nicheit alheel . wa(n)te nicht la(n)cge
en is de priester he en beghint de prefacie
vor der stille . vn(de) so secht de priester ou(er)luet .
sursu(m) corda . dat is dat v(er)maent alle de ghe
ne de in der kerken synt dat se oere herte
vp to gode hebben sullen . want de salich
maker alle der werlt neder to vns komen
wil . vn(de) so antworde de ghene de dar in de(n)
chore sincge(n) . wi hebbe(n) also vnse herte vp to
<179r>
den here(n) . vn(de) dit merket . synt iuwe ghedach
ten dan to idelheit der werlt en lieghe ghi
dan nicht . wa(n)te de choerbroeders de hebben
vor iv gheantwort ghelijck ofte ghi dat sulue(n)
gheantwort hadden . Hijr bi so bewaret iv al
so in der kerken dat ghi io nicht en lieghen
vn(de) iuwe herte vp to gode sy . vn(de) v(m)mer in der
kerken ofte to ienigher and(er) tijt wilt iv also hoe
den dat ghi in ghedachten in woerden in
w(er)ken v(m)mer anders nicht en doen dan dat
to der ere godes behoert vn(de) dienste . vn(de) latet
iv du(n)cken dat he lijchamlike vor iv stunde
vn(de) iuwe ghebet hoerde vn(de) seghe . vn(de) of ghi
gode also in syner glorie lijchamlike vor iv
seghen wo ghi dan bidden wolde(n) . also wilt
altoes bidden mit alsulken ghelate of ghi
got leuendich vor iv seghen . Dit wilt holde(n)
in der kerken ofte buten der kerken altoes
als ghi in iuwen ghebede synt . wa(n)te al dar
en twiuelt nicht an got is altoes daer al en
sie ghi es nicht dar men en mit y(n)nicheit i(n)
den ghebede rechtu(er)delike begheert . Voert
als men dat hillighe sacrament vp boert
ofte als men agnus dei sincget ofte leset
so segget aldus . ¶ Here ihesu criste de dat <a.r.R.: Ghebet>
alre hillichste vleisch van der glorioser
<179v>
maghet marien buke vntfiencgest . vn(de) dat
selue bloet wt diner aller hillichsten syden
in den altare des cruces vor vnse salicheit
hefst wtghegoten . vn(de) in den seluen vleische
vpstondes van den dode vn(de) to hemele vpvo
rest . vn(de) and(er)werue bist wederkomende to
richten ouer leuendighen vn(de) dode in de(n) sel
uen vleische : v(er)loese vns v(er)middes desen dine(n)
alre hillichsten lijchame dat nv in dyne(n) hil
lighen altare ghehandelt wordt van allen
vnreynicheiden vnser synne vn(de) lijchames
vn(de) vnser siele vn(de) va(n) <in HS: va(n) ü.d.Z. ergänzt> allen quaden vn(de) anxte vn
ses lijchames vn(de) v(n)ser siele dat sy ghelede(n) vn(de)
nv teghenwordich vn(de) oeck tokomende . Ame(n) .
To dussen vorschreuen ghebede so gaf de ses
te pawes bonifacius twe dusent iaer afla
tes den ghenen de dat y(n)nichlike lesen alsme(n)
dat hillighe sacrament vp boerde ofte als
men agnus dei leset of sincget in der misse .
vn(de) dat stont also to iherusalem in den tem
pel des hillighen graues to latine gheschre
uen . Voert als men de hillighe pees nemet .
so segget aldus . De vrede godes de alle me(n)
schelike synne bouengaet de mote vns sine(n)
hillighen vrede alhijr v(er)lenen in eertrike vn(de)
den ewighen vrede bi gode in den hemelrike .
<180r>
Amen . Vn(de) als ghi de benedixie va(n) den priester
vntfancge(n) hebben so vallet oetmodelike vp iu
we knee vn(de) segget aldus . O du alre hillichs
te drieuoldicheit . nv laet di vntfenclick we
sen den armen dienst den wi nv ghemeenli
ke di gheoffert hebben vor den oghen diner
moghentheit . vn(de) laet et <in HS: et ü.d.Z. ergänzt> my arme(n) menschen to
hulpe komen vn(de) <in HS: vn(de) ü.d.Z. ergänzt> alle den ghenen dar ick des
vor beghere se syn leuendich ofte doet . in den
name(n) des vaders vn(de) des sones vn(de) des hilli
ghe(n) gheestes . Ame(n) . ¶ Dit is . wat ghi doen
sullen al ghi to der maeltijt gaen . vn(de) wo
ghi iv hebben sulle(n) de wile dat ghi ete(n) .
Als ghi dan eten sullen so wilt eerst <a.r.R.: . xlvi . >
oetmodelike iuwen benedicite lesen of ghi en
ku(n)nen . vn(de) de des nicht en kan de lese een pat(er)
noster of twe vn(de) Aue maria mit y(n)nicheit .
vn(de) sla een cruce ouer de spise vn(de) segge . Got
de dusse spyse to vnser notroft heft ghegheuen
vn(de) gheschapen de gheweerdighe em syner
knechte spyse nv hijr to benedyen <in HS: ein rotes Kreuz> vp dusse
tafele . Amen . Vn(de) etet dan iuwe spyse nicht
als een peert ofte een mule . mer etet mit de(n)
anxte godes . vn(de) de eerste(n) vijf beten ses ofte
seuen na den dat iv got de gracie ghift so
latet iv du(n)cken of iv got selue(n) den bete in
<180v>
den mont steke vn(de) ghi dat seghen vn(de) wilt to
elken bete een sunderlincge ghedachte maken .
nv va(n) syner kintheit . nv va(n) syner menscheit .
nv va(n) syner passie . nv va(n) syner v(er)risenisse .
nv va(n) syner glorie . ofte in wat maniere(n) va(n)
vnser soeter vrouwen . ofte dar ghi aller
meest y(n)nicheit to hebben . dat moghe ghi to
elken bete wal van by(n)nen dencken al ist
sake dat ghi nochtan bi notroft in enen
andere(n) wech va(n) buten spreken . Vn(de) als ghi
drincket so latet iv du(n)cken of ghi enen toe
ghe soeghen wt den vijf wu(n)den vnses here(n) .
eerst wt syner rechterha(n)t . so wt syner lucht(er)
ha(n)t . nv wt syner recht(er)vote . so wt syner
lucht(er)vote . so wt syner hillighen syden . vn(de)
en moghe ghi des altoes nicht doen . so latet
doch iuwen eerste(n) toeghe vn(de) den lesten toe
ghe wesen als vorschreue(n) is . Mer wilt iv
dar to we(n)nen . vn(de) ghi sullen dar kort to
ghewe(n)net w(er)den so dat ghi des selde(n) v(er)ghe
ten sullen beide in eten vnde in drincken . vn(de)
weert sake dat ghi des v(er)ghete(n) so mochte
ghi vor de penitencie hemelike ene Aue ma
ria ouerdencke(n) ofte lesen . vn(de) beghi(n)nen wed(er)
dar ghi et liete(n) . Aldus so sul ghi iuwe mael
tijt ouerbrencge(n) . vn(de) na der maeltijt hoechli
<181r>
ke gode dancke(n) vn(de) iuwen gracias lesen de en
kan . vn(de) de des nicht en kan de lese sijn pater
noster vn(de) aue maria . vn(de) da(n)cke godes duse(n)t
volt de em de spise v(er)leent heuet . vnde bidde
truwelike vor alle de ghene de em guet ghe
daen hebben se syn leuendich ofte doet . Vn(de)
aldus so moghe ghi een groet deel in iuwer
maeltijt merken of ghi voertgaen in doech
den dan to rugge . als ghi ouerdencken wo
manighen muntvol dat ghi eten vn(de) drinc
ken mit alsulken ghedachte(n) vp to gode als
vorschreuen is . Vnde biddet oeck dat alle
ghelouighe sielen raste vn(de) vrede hebben .
¶ Wat ghi des auendes segge(n) sullen als men
cleppet na dat nachtluden . vn(de) wat dat bedudet .
Des daghes moghe ghi dan voert an i(n) <a.r.R.: . xlvii . >
guden arbeide ofte in guder oefnincge
de tijt ouerbrencge(n) wente des auendes to als
iv een deel in dessen boke wal vorschreue(n) is .
Vn(de) des auendes als ghi dan hoere(n) dat men
na co(m)plete ofte na nachtlude driewerf clep
pet . so sul ghi mildelike vp iuwe knee neder
vallen of dat so gheleghen is . vn(de) is et iv also
nicht gheleghen so doet dat staende vn(de) leset
mit y(n)nicheit to itliken cleppen een Aue ma
ria . Dat eerste aue maria so sul ghi de(n)cke(n)
<181v>
dat dan de vrede is dat de encgel gabriel mari
en de bodeschap brochte dat se cristu(m) vntfie(n)cg .
dar al vnse salicheit een beghin heft . Dat and(er)
Aue maria . so sul ghi bedencke(n) iuwer oldere(n)
siele dar ghi beide tijtlick guet vn(de) iuwen
lijcha(m) van vntfancge(n) hebben dar ghi den
dach bi gheleuet hebben bi der ghenaden
godes . wante em de nacht der pine(n) lichte
<gestr.: lichte> insteet . dat em god ghenedich sy vn(de)
alle den ghenen de iv ie guet deden of se in
den veghevuer syn . Dat derde Aue maria .
so wilt bedencken dat de dach gheleden is
vn(de) de nacht tocomende is . vn(de) wa(n)neer de
dach iuwes leuendes hijr einden sal dat
iv dan maria in iuwer noet to hulpe ko
me vn(de) help iv van der nacht der duest(er)nis
se des steruens in dat schone lecht d(er) ewich(ei)t .
¶ Dit is . wat ghi des auendes seggen ofte doen
sullen als ghi to bedde gaen willen .
<a.l.R.: . xlviii . > Des auendes als ghi to bedde gaen so
wilt vlitelike vp iuwe knee of anders to
grunde ouerdencken wo ghi den dach ghe
leuet hebben of ghi voert dan to rugge sin
ghetreden . vn(de) vinde ghi icht merkelikes <in HS: ikes steht auf Rasur; evtl. von anderer Hand> daer <in HS: d vermutlich von erster Hand; aer vermutlich von anderer Hand>
ghi iv in vntgancgen hebben dat wilt schri
uen of also in iuwen herte(n) vntholden of
<182r>
anders teikene(n) dat ghi des nicht v(er)gheten
hebben als ghi bijchten sullen . Vn(de) wilt dan
iuwe sunde(n) seer beclaghen vor gode . vn(de) oeck
gode dusentuolt dancken dat he iv den
dach behoedet heuet . vn(de) ghespaert heuet va(n)
quader wrake . vn(de) ghi moghen lesen dat
selue ghebet dat hijr voer gheschreuen is
dat ghi vor iuwen bedde lesen sullen als ghi
vpstaet vn(de) beghint aldus . O gud(er)tierene
ihesus nv wes dusentuolt ghebenediet
dattu my dessen dach . (et cetera) . vnde also voert
wt al daer gheschreue(n) staet . mer allene
daer de nacht steet gheschreue(n) dat ghi daer
den dach noemen . Vn(de) alse ghi dan vp iuwe
bedde treden so slaet een cruce vor iv vn(de) segget .
Jck ga liggen in den ghebenediden name(n) ihe
sus . vn(de) als ghi vp den rugge erst gaet liggen
so schriuet een cruce vor iv houet vn(de) segget
als oeck vorschreue(n) steet dat ghi seggen als
ghi erst wt den huse gaet . vn(de) beghint aldus .
Vrede sy in minen voerhouede . (et cetera) . vn(de) so voert
als daer steet . Vn(de) sunderlincge so wilt dit
merken vn(de) nv mit guden vorsy(n)ne ou(er)dencke(n)
of ghi wu(n)schen mochten enen wtgancg iv
wes leuens na iuwen willen . dencket wo
ghi dan lieuest liggen wolden vn(de) wat woer
<182v>
de ghi dan lieuest spreken wolde(n) . vn(de) laet iv
du(n)cken dat ghi dan seluen sukede hebben .
Hijr y(n)ne so wilt iv alle auende oefenen . vn(de)
al en ku(n)ne ghi int erste dat hogheste nicht
vordencken . ist dat ghi et oefenen ghi sulle(n)
va(n) tyde to tyden wiser dar in w(er)den vnde
meer smakes dar in vinden . vn(de) lere ghi et
aldus to voren so ku(n)ne ghi et als ghi sterue(n)
sullen . vn(de) ick en daert iv nicht schriuen wo
groet orbar dat iv hijr in gheleghe(n) is : hijr
vmme so en wilt iv in ghener wijs hijr in
v(er)sumen . Vn(de) voert als ghi iv dan vp de sy
den wendet vn(de) slapen willen so legget iu
we arme crucewis vp iuwe borst vn(de) latet
iv du(n)cken of ghi got an den cruce in iuwe(n)
arme(n) hadde(n) . ofte in syne(n) gherichte . ofte a(n)
ders dar ghi meest my(n)ne to hebben : vnde
legget iuwe been oeck in een cruce vn(de) bli
uet also vntslapende . vn(de) latet v(m)mer ihesus
maria iuwe leste woert sijn . vn(de) oeck als
ghi vntwaken ihesus . maria . iuwe erste
woert . als vorschreue(n) is : wa(n)te aldus be
temet enen kerstene(n) menschen to done .
Vn(de) vp dat ghi et weten wo nutte dat et is
dat . ihesus . maria . des auendes iuwe leste
woert syn vn(de) des morghens iuwe eerste .
<183r>
so wilt hijr va(n) hoere(n) . ¶ Alse ick v(er)neme so ghe <a.r.R.: Exempel>
vielt vp ene tijt dat ouer dobbelspele een
man rokeloes woert doetghesteke(n) also dat
he starf sonder bijcht ofte berouwe vn(de) woert
leider van gode v(er)domet . alst na openbaert
waert . Wante dar so bad een hillich vader
dat em got v(er)tonen wolde in wat schine
de arme siele were . also dat got sijn ghe
bet hoerde . vn(de) de siele quam verueerlike
vor dessen hillighen vader . Vn(de) als he de sie
le sach do vraghede he oer wo dattet myt
oer were . De siele antworde vnde sprack .
Mitten rechten ordele godes so bin ick ver
domet int ewich : wante ick in doetliken
sunden starf sonder bijcht vn(de) berouwe .
dar v(m)me so moet ick int ewich de helle
bouwen . De hillighe vader sprack . Och
h(er)e got . was dar gheen raet teghe(n) dattu
aldus rassche nicht ghestoruen en haddest .
De siele antworde . Hadde ick do gheweten
dat ick nv weet ick mochte my dar licht
like voer ghehoet hebben . De hillighe vad(er)
sprack . so beuele ick di va(n) godes weghen
dattu my dat seggest wat de maniere sy
dar du di also lichtlike mede mochtest
voer ghehoedet hebben . De siele sprack .
<183v>
Jck motet di al vndanx segge(n) . dit is et . Hadde
ick my allene dar to ghewenet . des auendes
als ick slapen wolde dat dan mijn leste woert
altoes hadde ihesus ghewesen ick en solde
nu(m)mermeer so vnvorseenlike ghestorue(n) heb
ben ick solde beter bekenni(n)cge voer mine(n) do
de v(er)kreghen hebben . so vere als ick my dar
vp nicht verlate(n) en hadde ienighe doetsun
de to done . vn(de) dat mochte ick lichtlike ghe
daen hebben dat nv leider to late is . Vnde
mit den dat de siele dit ghesproken hadde
so en v(er)nam he se nicht meer . Vn(de) hijr bi so
moghe ghi merken wo nutte dat iv dit woert
ihesus is des auendes dat leste woert vnde