Kultura żydowska po hebrajsku

Życie Żydów w Europie z dala od metropolii

Logo programu UE wspierające kulturę "Kultura 2000"
Logo Stowarzyszenia Krainy Westfalia-Lippe
Westfalen
Groningen
Lublin

Napisz do nas Kontakt |  Kalendarium: wydarzenia historyczne w skrócie Kalendarium |  Słowniczek Słowniczek |  Polecana literatura Literatura |  Odsyłacze do innych stron Odsyłacze | Dokumenty filmowe projektu Film | Dokumenty dźwiękowe projektuDźwięk |  Pomoc Pomoc |  Wersja niemiecka D  |  Wersja holenderska NL  |  Wersja polska PL  | 

  Znajdujesz się: Strona główna


Jidysz


Jidysz to jeden z kilku języków jakie stworzył i jakimi posługuje się naród żydowski.

Fragment rękopisu opowiadania "Androginus" Fotografia rękopisu Singera napisanego przez Isaaca na zamówienie Chone Schmerucka do dzieła "Der Spiegel".
Powstał we wczesnym średniowieczu, prawdopodobnie około X wieku wśród Żydów zamieszkujących Niemcy. Jego podstawą jest język niemiecki z elementami języka aramejsko hebrajskiego.

Język jidysz to jedyny język żydowski wytworzony w średniowieczu na bazie języków i dialektów germańskich z elementami hebrajskimi wzbogacony dodatkowo słownictwem słowiańskim, zwłaszcza polskim.

Hebrajski alfabet


Słownictwo i brzmienie są w dużym stopniu niemieckie, ale gramatyka wzorowana jest na językach słowiańskich. Zapisywany jest, jak wszystkie języki, którymi posługuje się naród żydowski, alfabetem hebrajskim.

Zarówno w hebrajskim jak i w jidysz nie ma wielkich liter. Wyrazy pisane są od prawej do lewej, więc dla czytelnika z kultury chrześcijańskiej żydowskie książki są pisane i czytane jakby od końca.

Naukowcy przyjmują, że jidysz był językiem, którym rozmawiali Żydzi na terenie Niemiec. Uciekając przed prześladowaniami w XIII i XIV wieku, zabrali go ze sobą na Wschód, gdzie rozwijał się na terenach Polski.
Okładka powieści "Sztukmistrz z Lublina" Okładka powieści Singera pod tytułem "Sztukmistrz z Lublina" wydanej w języku jidysz.
Ze zbiorów biblioteki Symchy Wajsa.

Język potoczny Europy Wschodniej


Od XVIII wieku jidysz był zasadniczo codziennym językiem mówionym Żydów w Europie Wschodniej, w odróżnieniu do hebrajskiego, którym posługiwano się w piśmie i dla celów religijnych. O ile hebrajski był językiem liturgii, praktyk religijnych, świętych tekstów, to jidysz był językiem mowy codziennej i prostych modlitw dla osób słabiej wykształconych, a szczególnie kobiet.

Obydwa języki całkowicie się uzupełniały. Nietrudno jednak zauważyć, że jidysz to pierwotny język prostego człowieka kształtowany i rozwijany w małomiasteczkowej rodzinie żydowskiej.

Z biegiem czasu na gruncie jidysz rozwinęła się literatura, przede wszystkim tłumaczenia i komentarze Biblii. Pojawiły się również inne opracowania w jidysz: zbiory historyjek, przypowieści, legendy oraz modlitwy. Dzięki temu kobiety, które nie były dopuszczane do nauki religijnej, nie znały hebrajskiego, miały możliwość zapoznania się z tłumaczonymi opowieściami biblijnymi.

Nauka a jidysz


Znamienny dla rozwoju jidysz był na ziemiach polskich okresy między I i II wojna światową. Otwarto wtedy szkoły z jidysz jako językiem wykładowym, drukowano w tym języku liczne pisma historyczne, lekarskie, ekonomiczne. Wielu pisarzy pochodzenia żydowskiego, tak jak Singer, decydowało się na prezentowanie swej twórczości właśnie w tym języku.
Tekst popularnej piosenki "Gdzie jest ta uliczka..." w języku polskim i jidysz Tekst popularnej piosenki "Gdzie jest ta uliczka..." w języku polskim i jidysz
Przed drugą wojną jidysz posługiwało się około 12 milionów ludzi, tak jest Żydów na świecie. W chwili wybuchu II wojny światowej posługiwało się nim około 11 milionów Żydów na całym świecie, głównie w Europie Wschodniej.

Coraz mniej osób mówi w jidysz


Obecnie coraz mnie osób posługuje się jidysz. Zostało to spowodowane zarówno holocaustem, jak i dobrowolnym zarzuceniem tego języka na korzyść innych języków krajowych. Posługują się nim w większości ludzie starsi. Używany jest też na co dzień przez bardzo religijnych Żydów chasydzkich w Izraelu, Ameryce Północnej i Południowej. Prowadzi to do powolnego wymierania tego języka.

W Polsce nie usłyszymy już prawie nigdzie tego popularnego przed wojną języka. Nikt już nie śpiewa, nie kłóci się ani nie handluje po "jidysz". Pozostała tylko pamięć, stare przedwojenne księgi i kilka dawnych nie zapomnianych jeszcze piosenek.

W Westfalii...