Kultura żydowska po hebrajsku

Życie Żydów w Europie z dala od metropolii

Logo programu UE wspierające kulturę "Kultura 2000"
Logo Stowarzyszenia Krainy Westfalia-Lippe
Westfalen
Groningen
Lublin

Napisz do nas Kontakt |  Kalendarium: wydarzenia historyczne w skrócie Kalendarium |  Słowniczek Słowniczek |  Polecana literatura Literatura |  Odsyłacze do innych stron Odsyłacze | Dokumenty filmowe projektu Film | Dokumenty dźwiękowe projektuDźwięk |  Pomoc Pomoc |  Wersja niemiecka D  |  Wersja holenderska NL  |  Wersja polska PL  | 

  Znajdujesz się: Strona główna


Fundacja Marksa-Haindorfa w Münster (18251942)


Fundacja wywodzi się ze ...

Strona tytułowa statutów założycielskich Strona tytułowa statutów założycielskich z roku 1825.
(Muzeum Żydowskie Westfalii)
... "Stowarzyszenia wspierającego rzemieślnictwo wśród Żydów i zakładanie instytucji szkolnych", które założył Alexander Haindorf 28 listopada 1825 roku. Celem stowarzyszenia jest poprawa poziomu wykształcenia Żydów i przeforsowanie obywatelskiego i państwowego równouprawnienia Żydów. Haindorf, który widział w sobie Niemca wyznania mojżeszowego, dążył tak zresztą jak pruscy reformatorzy w swoim "narodowym planie wychowania narodu" do "uszlachetnienia" i "poprawy" człowieka, co miałoby służyć "poprawie" państwa.
Podążał za zasadą "ogólnego wykształcenia człowieka", wzorując się na pedagogicznych ruchach reformacyjnych filantropów (Johann Bernhard Basedow).

W piśmie z grudnia 1825 roku, Alexander Haindorf opisuje cele założonej fundacji. W ośrodkach kształcenia naucza się uczniów i uczennice bez względu na pochodzenie społeczne i przynależność religijną, czy płeć. Inaczej niż w tradycyjnych żydowskich ośrodkach wychowawczych, Haindorf widzi w koedukacji wzbogacenie nauczania.
Wyłączenie kobiet z zasięgu wyższego kształcenia publicznego było obowiązującą praktyką w XIX wieku. Haindorf jest wczesnym przedstawicielem religijno-liberalnego żydowskiego ruchu reformacyjnego, który emancypację Żydów widzi przede wszystkim w kwestii kształcenia i wykształcenia. Haindorf zwraca się zarówno przeciwko Żydowstwu kształtowanemu przez "rabinizm", czyli izolującemu się, oraz przeciwko jednostronnemu dopasowaniu się Żydów do społeczeństwa chrześcijańskiego.

O wiele bardziej opowiada się za "procesem amalgamacji", za wzajemnym oddziaływaniem na siebie kultur żydowskiej i chrześcijańskiej. Myślą przewodnią jest pokonanie chrześciajańsko-żydowskich przeciwieństw i wspieranie wzajemnego wpływu duchowego obu kultur na siebie, bez wyrzekania się wyznania mojżeszowego.

Żydowski i chrześcijański nauczyciel


W jego szkole językiem wykładowym był niemiecki. Lekcje religii odbywały się oddzielnie dla żydowskich, protestanckich i katolickich uczniów. W skład kolegium nauczycielskiego wchodzili żydowscy i chrześcijańscy nauczyciele. Haindorfowi nie chodziło tu o utwierdzenie różnic wyznaniowych, ale o szacunek wśród uczniów wobec wyznania mojżeszowego i religii chrześcijańskiej.
37. sprawozdanie roczne fundacji Strona tytułowa 37. sprawozdania Fundacji Marksa Haindorfa.
(Muzeum Żydowskie Westfalii)
W 1836r. stowarzyszenie "Münsteraner Verein" sięgnęło poza granice Westfalii i było odpowiedzialne także za Prowincję Reńską, tym samym zyskując znaczenie ponadregionalne. Zmiana nazwy stowarzyszenia jest sygnałem rozszerzenia programu nauczania o kształcenie nauczycieli: "Stowarzyszenie dla Westfalii i Prowincji Reńskiej dla kształcenia nauczycieli nauczania początkowego i wspierania rzemieślnictwa wśród Żydów".
Ponieważ stowarzyszenie jako inicjatywa prywatna, nie mogło przyjmować ani pieniędzy publicznych, ani darowizn, Haindorf starał się o uznanie publiczno-prawne i o nadzór. Po dziesięcioletniej procedurze, w 1839 r. szkoła podstawowa stowarzyszenia otrzymała to uznanie. Znacząco przyczyniła się do tego darowizna Eliasa Marksa w wysokości 25.000 talarów.

To, oprócz często niewielkich wpłat od biednych gmin żydowskich, pozwoliło na odpowiednie opłacenie wykwalifikowanych nauczycieli i zfinansowanie stanowisk, włącznie z zakwaterowaniem u chrześcijańskich mistrzów rzemiosła. Zgodnie z polityką Pruskiego Ministerstwa Kultury, należało unikać "wspólnych" szkół i rozdzielić uczniów żydowskich i chrześcijańskich. Uznanie szkoły połączone jest z nakazem, by do szkoły przyjmować wyłącznie dzieci żydowskie. Do tego czasu szkoła Haindorfa ze względu na ponadprzeciętny poziom nauczania była akceptowana także przez oświeconą warstwę chrześcijańskiego mieszczaństwa, odzwierciedleniem tego były datki składane na szkołę.
Uczniowie i nauczyciele szkoły Marksa-Haindorfa, 1914 r. Uczniowie i nauczyciele szkoły Marksa-Haindorfa w Münster, 1914 r.
Fotografia: wzór fotografii; własność prywatna
Gdzie indziej zaś oświecona wyższa warstwa mieszczaństwa żydowskiego dała pierwszeństwo szkołom chrześcijańskim, po to, by swoim dzieciom zapewnić dobre wykształcenie i umożliwić kontynuację nauki w wyższych instytucjach kształcenia. Szkoła podstawowa Haindorfa dzięki fundacji złożonej przez teścia, tylko częściowo była uzależniona od gminy wyznanowej.

Znaczenie szkoły izraelickiej


Tam, gdzie gminy w całości utrzymywały szkoły, odbijało się to w niepewnym położeniu nauczycieli, a tym samym w złym poziomie nauczania. W sprawozdaniu o stanie żydowskiego szkolnictwa w powiecie Münster, w 1830 r. szkoła Haindorfa jest określona mianem "najbardziej znaczącej szkoły izraelickiej" , która stopniowo wybija się na poziom regularnej "szkoły średniej" albo "wyższej szkoły miejskiej".

Po śmierci Haindorfa w październiku 1862 r. kierownictwo stowarzyszeniem przejął jego zięć Jakob Loeb, w 1866 r. zostało przekształcone w stowarzyszenie prawa publicznego: "Fundację Marksa-Haindorfa".

Wraz ze zmianami techniczno-przemysłowymi w Prusach, u młodzieży żydowskiej zmalało zainteresowanie miejscami dla pragnących podjąć naukę zawodu, około 1900 r. fundacja wstrzymała finansowanie i pośrednictwo w poszukiwaniu miejsc do nauki zawodu w zawodach rzemieślniczych. Tym samym zrezygnowało z celów pierwotnie zapisanych w statucie fundacji o zmianie orientacji zawodowej Żydów z handlu do sektora rzemieślniczego. Po rozwiązaniu seminarium nauczycielskiego (1926 r.), w okresie narodowego socjalizmu fundacja koncentrowała się na dalszym prowadzeniu żydowskiej szkoły ludowej.
W 1933 r., decyzją magistratu miasta Münster, szkołę pozbawiono dodatków państwowych. Po pogromach listopadowych, rozporządzeniem z 17 grudnia 1938 r., zostały skreślone wszystkie subwencje państwowe dla prywatnych szkół żydowskich. Finansowanie szkoły ludowej Marksa-Haindorfa spoczęło całkowicie na barkach gminy wyznanowej.

Wraz z przymusowym przejęciem szkół żydowskich do "Reichsvereinigung der Juden in Deutschland" (Zrzeszenie Żydów w Niemczech) 1940 r., istnienie Fundacji Marksa-Haindorfa zostało prawnie zakończone.

Czytaj też następujący artykuł