Joodse cultuur in het Hebreeuws

Joods Leven in Europa buiten de grote steden

Logo EU-kaderprogramma voor cultuur "Cultuur 2000"
Beeldmerk van het Landschaftsverbandes Westfalen-Lippe
Westfalen
Groningen
Lublin

contact contact |  tijdbalk tijdbalk |  woordenlijst woordenlijst |  literatuur literatuur |  links links | Filmdocumenten van het project film | Geluidsdocumenten van het projectgeluid |  help help |  Duitse pagina D  |  Nederlandse pagina NL  |  Poolse pagina PL  | 

  U bent hier: Home


Leo Frank (1908–1944): van zionist naar socialist


Hoewel de sociale tegenstellingen binnen de joodse gemeenschap van Groningen groeiden, had het socialisme er maar weinig aantrekkingskracht.

De Tuinstraat in de tweede helft van de 20ste eeuw Ook in de tweede helft van de 20ste eeuw was de Tuinstraat nog een van Groningens meest armoedige straten.
(Foto: RHC GrA Tg 1785 invnr. 18942)
Leo Frank wordt op 4 februari 1908 geboren in een arm, joods gezin aan de Tuinstraat (nummer 46) te Groningen. Hij krijgt de naam Eliazer, maar zijn voornaam wordt al snel verbasterd tot Leo. Vader Elkan Frank (1881–1942) drijft een handeltje in kachelpijpen en oud ijzer, en is in het bezit van een handkar waarmee hij zijn handel verzamelt en naar de markt rijdt. Leo vergezelt hem regelmatig op zijn tochten. Leo bezoekt de Gemeentelijke HBS in de Groninger wijk Helpman en haalt zijn diploma in 1925. Hij ambieert geen verdere studie. Hij is gegrepen door het zionistische ideaal en lijkt zich in Palestina te willen vestigen.

Na zijn examen werkt hij enige tijd als boerenknecht om zo het boerenbestaan te leren kennen. De toekomstige joodse staat heeft immers vooral behoefte aan landbouwers die het land in cultuur brengen. Zijn eerste verblijf van huis brengt hij door in een boerderij in Diepenveen. Het leven valt hem er zwaar, zoals hij aan zijn goede vriend schrijft: "Het leven hier op zooín Overijsselsche boerderij is een zeer idyllisch rotleven [..] Gistermiddag was ik, toen het steenkoud was, aan het knollen plukken. Ineens dacht ik: G..v..d.. Ik zit me hier kapot te werken, terwijl ik het in Groningen zoo gemütlich hebben kan." Maar hij vergeet desondanks niet waarvoor hij deze ontberingen doorstaat en schrijft: "Als ik u vergete, Jeruzalem, dan verdorre mijn rechterhand."
Leo Frank als scholier, rechtsonder Leo Frank (rechtsonder) als scholier aan de Gemeentelijke HBS aan de Helperbrink te Groningen.
(Foto: particulier bezit)

Op communistische grondslag


Leo hield het na enkele weken voor gezien op de boerderij. Hij vertrekt naar Georgsthal (Duitsland) waar de zionistische jeugdfederatie Blau-Weiß een Siedlung had op communistische grondslag. Op 24 juni 1925 schrijft hij: "Vorige zondag zijn we met zín allen naar een socialistische vergadering in Hohenstein geweest. Erheen gemarcheerd onder begeleiding van mandolines: 'Wacht auf, Verdammte dieser Erde … die Internationale erkämpft das Menschenrecht'". Hij blijft ook hier niet lang. Enkele maanden later arriveert hij, in november 1926, in de Provence. Waarschijnlijk wilde hij vanuit Marseille de oversteek naar Palestina te wagen.

In de Franse havenstad ontstaan zijn eerste twijfels aan het zionistische ideaal. Hij voelt zich door zijn werkgevers uitgebuit en twijfelt aan de zin van zijn onderneming. "Ik heb tegenwoordig vaak oogenblikken, zooals maandag in Marseille, dat ik denk: verrek met de heele rommel; socialisme, zionisme, altruÔsme enz, enz. ik ga naar een plaats waar ik me zo gauw mogelijk rijk gappen kan, daar toch geld het ding is waar alles om draait." In 1927 beschouwt hij zijn buitenlandse avontuur als beŽindigd en keert hij terug naar Nederland. Zijn zionistische sympathieŽn behoren vanaf deze tijd tot het verleden.
Leo Frank als student Portret van Leo Frank als student.
(Foto: particulier bezit)

Rechten, filosofie en economie


Terug in Groningen gaat Leo Frank rechten studeren. Daarnaast volgt hij vakken bij filosofie en economie. Zijn studie wordt mogelijk gemaakt door verscheidene geldschieters: een kinderloze tante, het joodse Nut, en toelagen van het rijk en de universiteit. Omdat hij inmiddels het socialisme boven het zionisme had verkozen, werd hij geen lid van de NZSO, de Nederlands Zionistische Studenten Organisatie, maar wel van de Bond van Sociaal-Demokratische Studentenclubs. Leo radicaliseerde steeds verder: in 1932 keert hij de sociaal-democratie de rug toe en sluit zich aan bij de juist opgerichte en radicalere Onafhankelijke Socialistische Partij. Deze partij is minder conformistisch en wijst onophoudelijk op het gevaar van het fascisme en nationaal-socialisme.

In juli 1942 vertrekt Frank met ongeveer 600 andere joodse mannen vanuit Groningen naar het werkkamp 'Het Wijde Gat' bij Staphorst. Hij weet te ontsnappen en zwerft met een vervalst persoonsbewijs van het ene naar het andere onderduikadres. Hij sluit zich aan bij het verzet en nam hoogst waarschijnlijk deel aan een overval op een landgoed bij St. Michielsgestel. Naar aanleiding van het hierna ingestelde onderzoek, wordt Frank opgepakt en opgesloten in een gevangenis. 10 December 1943 brengt men hem over naar Westerbork. Van hier voert zijn laatste reis op 3 maart 1944 naar Auschwitz. Bij aankomst wordt hij meteen vermoord.